Samobójstwo przez podpalenie: Przyczyny, kontekst i skala zjawiska

Samospalenie, czyli samobójstwo przez spalenie się żywcem, to drastyczna i wyjątkowo bolesna forma odebrania sobie życia, często popełniana na znak protestu. Jest to akt o głębokim wymiarze symbolicznym, który w przeciwieństwie do większości samobójstw, dokonywany jest zazwyczaj w miejscach publicznych, często bezpośrednio związanych z motywacją osoby.

Historyczne i kulturowe korzenie zjawiska

Akty samospalenia są znane wśród społeczności ludzkich od tysięcy lat. Pierwsze wzmianki o nich pochodzą z Chin z V wieku i dotyczą buddyjskich mnichów, którzy w ten sposób wyrażali sprzeciw wobec korupcji władzy. Na przestrzeni wieków samospalenia postrzegano głównie jako akt protestu wobec opresji politycznych, formę braku zgody na status quo, ale także jako wynik chorób psychicznych.

Na gruncie religijnym, najwięcej samospaleń historycznie dokonywali buddyści i hinduiści, szczególnie w Bangladeszu, Bhutanie, Myanmarze, Tajlandii, Wietnamie, Kambodży, Laosie, Chinach (zwłaszcza w Tybecie) i w Nepalu. Przykładem jest rytualne samobójstwo sati, praktykowane dawniej w niektórych regionach Indii, gdzie wdowy paliły się żywcem na stosach pogrzebowych mężów. Mimo że było to ściśle związane z hinduską tradycją i kulturą, od 1829 roku jest zakazane. Sati, choć formalnie dobrowolne, często odbywało się pod ogromną presją rodziny i lokalnej ludności.

Motywacje polityczne i społeczne

Wielu filozofów i socjologów, takich jak Émile Durkheim, badali zjawisko samobójstwa w kontekście społecznym. Samopodpalenie często przyjmuje charakter manifestacyjny, mający na celu zwrócenie uwagi na konkretny problem. Psychologowie wskazują, że samobójstwa popełniane w tak dramatyczny sposób świadczą o szczególnym stanie emocjonalnym sprawcy. Zaznaczają, że samospalenie jest bardzo agresywną formą samobójstwa, zakładającą ogromne cierpienie, również w sensie fizycznym.

Samospalenie polityczne jest aktem, który ma wyraźnie zarysowane granice moralne, nawołuje do działania i silnie identyfikuje się z przyczynami oporu wobec władzy. Ben Park przedstawił pięć czynników wpływających na decyzje o samospaleniu politycznym:

• silna identyfikacja z przyczynami oporu wobec władzy;
• motywacja idealistyczna i chęć jej manifestowania;
• wyraziście zarysowane granice moralne;
• nawoływanie do działania;
• samospalenie.

Samospaleńcy dokonują czynu altruistycznego i altruistycznej próby walki na rzecz wyższych wartości, częstokroć w imię obrony swoich wspólnot i ich zagrożonej kultury. Do samospaleń politycznych dochodzi z przyczyn systemowych. W reżimach niedemokratycznych władze często przypisują protestującym w tej formie choroby psychiczne, tworząc narrację dyskursu publicznego, zgodnie z którą „żywa pochodnia” to osoba dotknięta dolegliwościami mentalnymi. W reżimach demokratycznych do samospaleń dochodzi w wyniku punktowych naruszeń zasad państwa prawa, a także są dokonywane przez emigrantów politycznych z państw niedemokratycznych oraz aktywistów praw człowieka.

Przykłady samospaleń politycznych i społecznych

• W XX wieku akty samospaleń z przyczyn politycznych zainicjował w 1963 roku mnich buddyjski Quang Duc, występując przeciwko prześladowaniom religijnym w Wietnamie. Jego zdjęcie obiegło świat.
• Przeciwko amerykańskiemu udziałowi w wojnie w Wietnamie protestował Norman Morrison, który w 1965 roku podpalił się przed budynkiem Pentagonu.
• Do najszerzej znanych w Europie aktów doszło w 1969 roku, gdy w Pradze w imię protestu przeciwko inwazji ZSRR i państw sojuszniczych na Czechosłowację samospalenia dokonał student Jan Palach, a w jego ślad poszli inni młodzi Czesi.
• W Polsce z tych samych przyczyn samospalenia dokonał 8 września 1968 roku na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie Ryszard Siwiec. Filozof, były żołnierz AK, dokładnie zaplanował swoje samobójstwo, pozostawiając testament, list pożegnalny i nagranie z wyjaśnieniem motywacji. Oblał się rozpuszczalnikiem, rozrzucając ulotki z manifestem politycznym. Jego historia została przedstawiona w filmie dokumentalnym „Usłyszcie mój krzyk”.
• W 2010 roku akt samospalenia, którego dokonał Mohamed Bouazizi w Tunezji, zapoczątkował tak zwaną Arabską Wiosnę.
• Liczne przypadki samospaleń buddyjskich mnichów w Tybecie, zwłaszcza w latach 2011-2013 (ponad 120 przypadków), były protestem przeciwko chińskiej polityce i walką o wolność oraz przestrzeganie praw człowieka.
• W 2018 roku w Nowym Jorku znany amerykański adwokat David Buckel zaprotestował w ten sposób przeciwko zatruwaniu środowiska.
• W Polsce 19 października 2017 roku pod Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie 60-latek dokonał samopodpalenia, inspirując się historią Ryszarda Siwca. Był to również protest o charakterze politycznym, potępiający ówczesną politykę. Mężczyzna, chorujący na depresję, starannie zaplanował swój czyn, napisał listy pożegnalne i ulotki z manifestem, w którym apelował do społeczeństwa: "A ja wolność kocham ponad wszystko. Dlatego postanowiłem dokonać samospalenia i mam nadzieję, że moja śmierć wstrząśnie sumieniami wielu osób, że społeczeństwo się obudzi i że nie będziecie czekać, aż wszystko zrobią za was politycy - bo nic nie zrobią!".
• W styczniu bieżącego roku nastolatek z Kolorado umyślnie podpalił się w szkolnej stołówce, co uznano za nieudaną próbę samobójczą, choć motywacja pozostaje nieznana.

Czynniki psychologiczne i indywidualne

Samobójstwo, w tym samospalenie, jest zjawiskiem multimotywacyjnym. Eksperci, jak Dariusz Piotrowicz, psycholog z zakresu interwencji kryzysowych, wskazują, że samospalenie może być wyrazem niezadowolenia społecznego, ale częściej doszukuje się w nim problemów indywidualnych, takich jak brak możliwości radzenia sobie z emocjami. Osoby decydujące się na taki czyn często cierpią na depresję, zaburzenia afektywne i mają problemy z regulacją emocji.

Często samobójstwo przez samopodpalenie ma charakter manifestacyjny, a wybór miejsca publicznego ma na celu wywołanie odpowiedniego wrażenia i zwrócenie uwagi na problem lub swoje cierpienie. Cel może być wyższy niż sama zmiana, często wiąże się z poczuciem misji. Można przypuszczać, że osoba z niską samooceną, czująca się niedoceniana, może wybrać taką formę, aby być postrzeganą jako bohater.

Niektóre próby samopodpalenia bywają nieskuteczne, co prowadzi do tak zwanych działań kombinowanych. Przykładem jest przypadek 32-letniego stolarza z sierpnia 2001 roku, który po nieudanej próbie samospalenia zadał sobie obrażenia piłą taśmową.

Fizyczne i symboliczne aspekty samospalenia

Kontakt ciała z płomieniami, rozgrzanymi przedmiotami lub łatwopalnymi cieczami powoduje powstanie oparzeń o różnej wielkości, intensywności i głębokości. Konsekwencją poważnych oparzeń jest destrukcja tkanek, likwidacja białka, zaburzenia wewnątrzustrojowe oraz wstrząs, który bezpośrednio prowadzi do zgonu. Śmierć w wyniku samopodpalenia nie musi być natychmiastowa; w następstwie odniesionych obrażeń może nastąpić po kilku godzinach od zdarzenia, co wiąże się z ogromnym cierpieniem fizycznym.

Większość samobójstw jest dokonywana w samotności, jednak samospalenia charakteryzują się publicznym przebiegiem. Ludzie oblewają się łatwopalnymi cieczami, czasem wykrzykując określone treści, głównie o podłożu politycznym. Samobójcy ci często nie chcą być odratowani, a poprzez swoje działanie demonstrują problem. W ich opinii, tego rodzaju odebranie sobie życia jest aktem bohaterstwa, choć przez większość społeczności postrzegane jest jako bardzo dramatyczne wydarzenie - akt rozpaczy.

Globalne statystyki i postrzeganie

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 2014 roku wydała raport na temat samobójstw, wskazując, że co 40 sekund ktoś na świecie odbiera sobie życie. Samobójstwa zbierają większe żniwo niż zabójstwa, konflikty zbrojne i klęski żywiołowe.

Samospalenie jest rzadko występującą motywacją w krajach wysokorozwiniętych gospodarczo, takich jak zachodnia Europa i USA, gdzie oblicza się je na około 1% wszystkich samobójstw. Statystyki te są jednak znacznie wyższe w krajach o niższym dochodzie na jednego mieszkańca, zwłaszcza w Afryce, na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowej. Rzeczywiste przyczyny samospaleń upatrywane są w czynnikach ekonomicznych, psychicznych, społecznych, kulturowych, rodzinnych, etycznych, trwałości uczuć, religijnych oraz dostępności do materiałów palnych.

Media na świecie często trywializują samospalenia, prezentując je jako sensacje. Akty te są jednak elementem złożonych procesów politycznych, które należy wiązać nie tylko z łamaniem praw człowieka i obywatela, ale też z niedomaganiami systemów politycznych i prawnych.

tags: #samobojstwo #przez #podpalenie #przzyczyny