Scenariusz pożarowy a instrukcja bezpieczeństwa pożarowego: kluczowe elementy systemu zarządzania bezpieczeństwem

W obliczu rosnących wymagań dotyczących bezpieczeństwa pożarowego, dokumentacja techniczna staje się kluczowym elementem zarządzania ryzykiem w obiektach budowlanych. Niniejszy artykuł poświęcony jest elementom systemu zarządzania bezpieczeństwem pożarowym, jakimi są instrukcja bezpieczeństwa pożarowego, scenariusz pożarowy oraz próbna ewakuacja połączona z ćwiczeniami obiektowymi straży pożarnej. Celem jest przedstawienie zależności pomiędzy procedurami zawartymi w tych dokumentach, a także ich roli w zapewnieniu bezpieczeństwa ludzi i mienia.

W celu zapewnienia właściwego poziomu bezpieczeństwa należy opracować system zarządzania bezpieczeństwem pożarowym oparty na spójnym i rzeczowym określeniu warunków pożarowych obiektu w instrukcji bezpieczeństwa pożarowego, której częścią integralną musi być scenariusz pożarowy i ewakuacyjny.

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego (IBP)

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego to podstawowy dokument, który zawiera informacje potrzebne do utrzymania odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa w budynku. Jest ona nieodzownym elementem systemu zarządzania bezpieczeństwem pożarowym, którego głównym założeniem jest zapewnienie bezpiecznej ewakuacji osób przebywających w obiektach.

Wymagania prawne i zakres

Zakres instrukcji bezpieczeństwa pożarowego został ściśle określony w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. z 2010 r. nr 109, poz. 719), a konkretnie w § 6 ust. 1. Osoba opracowująca instrukcję jest zobowiązana do zamieszczenia w niej m.in.:

• Charakterystyki pożarowej obiektu.
• Informacji o procedurach bezpieczeństwa pożarowego (zapobiegawczych oraz awaryjnych).
• Informacji o urządzeniach przeciwpożarowych znajdujących się w budynku, sposobie ich konserwacji i użycia.
• Sposobu działań gaśniczych i ewakuacyjnych.
• Wskazania osób lub podmiotów opracowujących instrukcję.

Instrukcje bezpieczeństwa pożarowego przygotowuje się na podstawie wizji lokalnej, tak aby dana placówka nie tylko pomyślnie przeszła kontrolę Państwowej Straży Pożarnej, ale także zagwarantowała bezpieczeństwo użytkowników i budynku.

Problemy w praktyce

Niestety, w większości przypadków instrukcje sporządzane są jedynie po to, aby spełnić wymóg formalno-prawny. Pomimo wprowadzonych w 2010 r. szczegółowych wymagań co do zakresu instrukcji, nadal większość z nich nie zawiera precyzyjnych procedur, a jedynie wytyczne do nich. Zapisy w instrukcjach często charakteryzują się ogólnymi określeniami takimi jak „powinno się”, „zaleca się” itp., co sprawia, że bywają one nieczytelne i niefunkcjonalne. Dane z Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej wskazują, że w latach 2008-2013 nieprawidłowości związane z instrukcją bezpieczeństwa pożarowego (brak, przedawnienie, niestosowanie) stanowiły około 15% wszystkich stwierdzonych nieprawidłowości.

IBP a ogólna instrukcja przeciwpożarowa

Choć nazwy są podobnie brzmiące, instrukcja bezpieczeństwa pożarowego i ogólna instrukcja przeciwpożarowa to dwa różne dokumenty. Wszystkie zakłady pracy oraz obiekty użyteczności publicznej muszą posiadać odpowiednie instrukcje przeciwpożarowe. Ogólna instrukcja przeciwpożarowa to często jedno-stronicowa plansza z wykazem telefonów alarmowych, wyróżniona w § 4 ust. 2 pkt 3 Rozporządzenia z 2010 r.

Poniżej przedstawiono zestawienie głównych różnic:

Scenariusz pożarowy

Scenariusz pożarowy to kluczowy dokument zapewniający bezpieczeństwo ludzi i mienia, określający przebieg zdarzeń podczas pożaru oraz działanie systemów bezpieczeństwa. Można przyjąć, że jest to ciąg zdarzeń, jaki powinien zaistnieć, jeżeli w obiekcie wykryte zostanie zagrożenie pożarowe. Determinuje on zasady sterowania urządzeniami przeciwpożarowymi.

Jak trafnie ujął jeden ze specjalistów: „możesz mieć najdroższe czujki i najnowocześniejsze klapy dymowe, ale jeśli nie masz scenariusza pożarowego, Twój budynek jest jak orkiestra bez dyrygenta”. Scenariusz pożarowy to dokument, który przewiduje, co dokładnie ma się stać od momentu wykrycia dymu przez pierwszą czujkę, aż do przyjazdu Straży Pożarnej. To „instrukcja obsługi” automatyki budynkowej.

Wymagania prawne i definicja

Podstawą prawną do konieczności opracowania scenariusza pożarowego jest aktualnie Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 2023 r. w sprawie uzgadniania projektu zagospodarowania działki lub terenu, projektu architektoniczno‑budowlanego, projektu technicznego oraz projektu urządzenia przeciwpożarowego pod względem zgodności z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej (Dz.U. 2023 poz. 1563). Zgodnie z tym rozporządzeniem (§2.4):

„Scenariusz pożarowy - należy przez to rozumieć opis sekwencji możliwych zdarzeń w czasie pożaru, reprezentatywnego dla danego miejsca jego wystąpienia lub obszaru oddziaływania, w szczególności dla strefy pożarowej lub strefy dymowej, uwzględniający przede wszystkim:

1. sposób funkcjonowania urządzeń przeciwpożarowych, innych technicznych środków zabezpieczenia przeciwpożarowego, instalacji i urządzeń użytkowych lub technologicznych oraz ich współdziałanie i oddziaływanie na siebie,
2. rozwiązania organizacyjne niezbędne do właściwego funkcjonowania projektowanych zabezpieczeń.”

Wcześniejsze Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 grudnia 2015 r. w sprawie uzgadniania projektu budowlanego pod względem ochrony przeciwpożarowej (Dz. U. z 2015 poz. 2117) również określało zakres scenariusza pożarowego jako sumujący wszystkie projektowane zabezpieczenia oraz rozwiązania organizacyjne niezbędne do ich funkcjonowania.

Obowiązek opracowania scenariusza pożarowego

Obowiązek opracowania scenariusza pożarowego dotyczy obiektów budowlanych objętych obowiązkiem stosowania systemu sygnalizacji pożarowej (SSP), stałych urządzeń gaśniczych, urządzeń oddymiających lub urządzeń zapobiegających zadymieniu. W przypadku obiektów innych niż te, brak jest podstawy prawnej do stawiania wymogu przedłożenia scenariusza, chyba że rzeczoznawca do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych w uzgodnieniu projektu budowlanego zastrzegł taką konieczność.

Większość nowo budowanych obiektów, które będą wyposażone w urządzenia przeciwpożarowe oraz system sygnalizacji pożarowej, musi mieć opracowany scenariusz pożarowy. Warto jednak spojrzeć na ten wymóg przez pryzmat bezpieczeństwa użytkowników obiektu, a nie jak na uciążliwą formalność.

Rola scenariusza pożarowego w procesie projektowym

Scenariusz pożarowy jest integralną częścią dokumentacji budowlanej i powinien powstać na etapie projektu budowlanego. Rozporządzenie Ministra Rozwoju z dnia 11 września 2020 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego (Dz.U. 2022 poz. 1679) dzieli projekt budowlany na części, w których informacje związane z bezpieczeństwem pożarowym są zawarte "od ogółu do szczegółu". Dla automatyka pożarowego najbardziej interesującym elementem projektu budowlanego jest projekt techniczny (PT), który zawiera podstawowe informacje pozwalające na realizację systemu automatyki pożarowej.

Projekt techniczny powinien zawierać m.in.:

• Informacje o podziale na strefy pożarowe i dymowe.
• Warunki i strategię ewakuacji ludzi.
• Informacje o urządzeniach przeciwpożarowych i innych instalacjach służących bezpieczeństwu pożarowemu.
• Informacje o przyjętych scenariuszach pożarowych.
• Przygotowanie obiektu do działań ratowniczych (punkty poboru wody, dźwigi dla ekip).

Informacje te powinny znaleźć się w PT co najmniej w postaci opisanych schematów ideowych. Jeżeli PT nie zawiera wystarczających danych, konieczne jest wykonanie dodatkowego projektu urządzenia przeciwpożarowego. Zarówno projekt budowlany, jak i projekt urządzenia przeciwpożarowego muszą być uzgodnione z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. Uzgodnienie to obejmuje konsultacje rozwiązań, wymianę uwag oraz opracowanie scenariusza pożarowego dla obiektów z SSP, stałymi urządzeniami gaśniczymi, oddymiającymi lub zapobiegającymi zadymieniu (§5 Dz.U. 2023 poz. 1563).

Forma i zawartość scenariusza pożarowego

Forma scenariusza pożarowego nie została określona w obowiązujących przepisach, co oznacza, że każdorazowo musi on zostać dostosowany do konkretnego obiektu, a stworzenie uniwersalnego scenariusza nie jest możliwe.

Scenariusz pożarowy jest dokumentem w postaci opisu tekstowego, obejmującego różne aspekty projektowanego obiektu. Powinien zawierać podstawowy opis budynku oraz wszelkie dane związane z bezpieczeństwem pożarowym, obejmujące utrzymanie obiektu, możliwe przyczyny powstawania pożaru, sposoby detekcji oraz reakcje różnych systemów i urządzeń na alarm pożarowy.

Kluczowe elementy, które powinny znaleźć się w każdym scenariuszu pożarowym, niezależnie od specyfiki budynku:

• Ogólna charakterystyka obiektu: lokalizacja, dane techniczne, klasyfikacja wg wysokości, przeznaczenie i sposób użytkowania.
• Klasyfikacja pożarowa: klasa odporności pożarowej, kategorie zagrożenia ludzi, gęstości obciążenia ogniowego.
• Szacowana maksymalna liczba osób w obiekcie i jego częściach.
• Podział na strefy pożarowe.
• Instalacje wewnętrzne użytkowe.
• Instalacje i urządzenia przeciwpożarowe: podstawowe dane i parametry techniczne.
• Możliwe przyczyny powstania pożaru.
• Rodzaje alarmów generowanych przez SSP.
• Podstawowe procedury postępowania podczas alarmu pożarowego.
• Opis sterowania urządzeniami przeciwpożarowymi i innymi w reakcji na alarm pożarowy.
• Ewentualne systemy i urządzenia sterowane ręcznie.
• Warunki prawidłowego utrzymania systemów.

Urządzenia uwzględniane w scenariuszu

Celem ochrony przeciwpożarowej jest spełnienie wymogów podstawowych, czyli umożliwienie bezpiecznej ewakuacji, ograniczenie rozprzestrzeniania się ognia oraz zapewnienie dostępu ekipom ratowniczym. W scenariuszu należy uwzględnić urządzenia przeciwpożarowe, takie jak:

• Stałe i półstałe urządzenia gaśnicze i zabezpieczające.
• Urządzenia inertyzujące.
• Urządzenia wchodzące w skład dźwiękowego systemu ostrzegawczego (DSO) i systemu sygnalizacji pożarowej (SSP).
• Instalacje oświetlenia ewakuacyjnego.
• Hydranty wewnętrzne i zewnętrzne, pompy w pompowniach.
• Przeciwpożarowe klapy odcinające, urządzenia oddymiające, kurtyny dymowe.
• Drzwi, bramy i inne zamknięcia przeciwpożarowe, jeśli są wyposażone w systemy sterowania.
• Przeciwpożarowe wyłączniki prądu.
• Dźwigi dla ekip ratowniczych.

Lista ta jest otwarta. Należy również uwzględnić inne systemy, takie jak dźwigi osobowe, schody ruchome czy pochylnie ruchome, które choć nie zawsze są urządzeniami przeciwpożarowymi sensu stricto, wymagają specyficznego sterowania w razie alarmu (np. zjazd na parter i otwarcie drzwi wind, zatrzymanie schodów ruchomych).

Często w obiekcie znajdują się urządzenia i systemy wymagające przekazania im sygnału o alarmie pożarowym (np. w celu zabezpieczenia procesów technologicznych), które choć nie są bezpośrednio związane z ochroną przeciwpożarową, również muszą być uwzględnione w szeroko pojmowanym scenariuszu.

Scenariusz algorytmiczny i matryca sterowań

Scenariusz wykonany jako algorytm przedstawia opis działania instalacji oraz wszelkich urządzeń w momencie wybuchu pożaru. Obowiązek opracowania scenariusza pożarowego może powodować konieczność wykonania dodatkowych opracowań ułatwiających jego sporządzenie jako odrębnego dokumentu.

Jednym z takich opracowań jest matryca sterowań, która sumuje wszystkie systemy i urządzenia. Matryca jest wykonywana przez projektantów branżowych (np. wentylacja pożarowa, słabe prądy, SUG, SSP) na etapie projektu wykonawczego. Matryca sterowań zazwyczaj przyjmuje formę tabeli i określa działanie poszczególnych urządzeń dla danych stref (pożarowych, dymowych itp.) oraz sterujące nimi sekwencje. Zaletą matrycy sterowań jest to, że zawiera to, czego nie uwzględnia scenariusz-algorytm, np. przywrócenie urządzeniom stanu sprzed alarmu.

Rodzaje scenariuszy pożarowych

W praktyce wyróżnia się scenariusz na etapie projektu budowlanego oraz scenariusz powykonawczy, który jest przeznaczony dla zarządcy budynku i ma umożliwić prawidłowe czuwanie nad stanem technicznym instalacji oraz urządzeń przeciwpożarowych. Zawiera on procedury postępowania użytkowników obiektów podczas sytuacji alarmowej, z uwzględnieniem zachowań rezerwowych.

Przykład sekwencji zdarzeń w scenariuszu pożarowym

Przykład opisu sterowania urządzeń dla alarmu pożarowego w wybranej strefie (np. pożar w strefie pożarowej na kondygnacji 2):

1. Wykrycie pożaru przez system sygnalizacji pożaru (samoczynnie - sygnał z czujki - alarm pożarowy I stopnia).
2. Czas 15 sekund na potwierdzenie alarmu w centrali SSP przez pracownika nadzoru. W przypadku braku potwierdzenia następuje alarm pożarowy II stopnia.
3. Sprawdzenie, czy alarm jest fałszywy, przez obsługę obiektu (czas na sprawdzenie: 3 minuty od momentu potwierdzenia alarmu I stopnia).
4. Podjęcie działań przez służby techniczne obiektu zgodnie z przyjętymi procedurami.
5. W przypadku braku sygnału anulującego lub po upływie 3 minut od potwierdzenia alarmu, lub po użyciu przycisku ROP, lub po zadziałaniu drugiej czujki dymu, lub po zadziałaniu tryskacza następuje alarm pożarowy II stopnia.

W wyniku alarmu pożarowego II stopnia następuje uruchomienie:

• Wyłączenie systemów mechanicznej wentylacji bytowej w części nadziemnej budynku.
• Zamknięcie przeciwpożarowych klap odcinających na kanałach wentylacji bytowej.
• Bezzwłoczne przekazanie sygnału o pożarze do stacji monitorowania (Państwowej Straży Pożarnej).
• Włączenie systemów wentylacji mechanicznej nadciśnieniowej w obszarze klatek schodowych i szybów windowych, otwarcie odpowiednich klap.
• Wysłanie sygnału w celu zapewnienia zjazdu wszystkich dźwigów osobowych na poziom ewakuacyjny (parter) i zblokowanie drzwi przystankowych w pozycji otwartej.
• Uruchomienie wentylacji pożarowej na zagrożonej kondygnacji (np. zatrzymanie wentylatora ogólnego, przełączenie wentylatora napowietrzającego w tryb pracy pożarowej).
• Zamknięcie wszystkich drzwi dymoszczelnych w korytarzach na kondygnacji.

Zabezpieczenie wodne a scenariusz pożarowy

Jednym z najważniejszych aspektów każdego scenariusza przeciwpożarowego jest zapewnienie odpowiedniego źródła wody do celów gaśniczych. Elastyczne zbiorniki przeciwpożarowe, jak model Waterbase F firmy Exflo, stanowią innowacyjną alternatywę dla tradycyjnych naziemnych zbiorników. Oferują mobilność, szybki montaż i konkurencyjne koszty, a ich zastosowanie wymaga opracowania procedur ich rozstawiania, napełniania i integracji z istniejącym systemem ochrony przeciwpożarowej.

Współdziałanie IBP, scenariusza pożarowego i ewakuacji

Rzetelnie opracowana instrukcja bezpieczeństwa pożarowego musi zawierać właściwie przygotowane scenariusze pożarowe oraz scenariusz i wytyczne z zakresu ewakuacji. Na poprawność funkcjonowania systemu zarządzania bezpieczeństwem w obiekcie wpływa czynnik ludzki. W celu eliminacji ludzkich błędów konieczne jest cykliczne szkolenie użytkowników obiektów z wprowadzonych procedur oraz przeprowadzanie próbnych ewakuacji z budynku.

Przepisy obowiązujące w Polsce (§3 Dz.U. z 2010 r. nr 109, poz. 719) określają, że właściciel lub zarządca obiektu przeznaczonego dla ponad 50 osób będących jego stałymi użytkownikami, niezakwalifikowanego do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV, powinien co najmniej raz na 2 lata przeprowadzać praktyczne sprawdzenie organizacji oraz warunków ewakuacji z całego obiektu.

Obserwacje z przeprowadzonych próbnych ewakuacji w budynkach biurowych dowodzą, że wpływ na późniejsze zachowanie się ludzi w trakcie ewakuacji ma system wdrożonych i utrwalonych w procesie cyklicznego szkolenia procedur zawartych w instrukcji bezpieczeństwa pożarowego. Osoby, które brały udział w próbnych ewakuacjach regularnie, wykazywały mniejsze zdenerwowanie i bezzwłocznie kierowały się na miejsce zbiórki.

Scenariusz ewakuacji powinien być wiarygodny, opierać się na najbardziej prawdopodobnym przebiegu pożaru i jego przyczynach, uwzględniając jednocześnie najbardziej niekorzystne zdarzenia. Należy analizować możliwe zachowania użytkowników obiektu i ich wpływ na przebieg ewakuacji, zapewniając optymalne warunki do przeprowadzenia bezpiecznej i skutecznej ewakuacji, ograniczając ryzyko paniki i gwarantując odpowiednie warunki do akcji ratowniczo-gaśniczej.

Podsumowanie kluczowych aspektów

Scenariusz pożarowy to kompleksowy plan działania o kluczowym znaczeniu dla bezpieczeństwa ludzi i mienia. W połączeniu z rzetelnie opracowaną instrukcją bezpieczeństwa pożarowego oraz regularnymi szkoleniami i próbami ewakuacji, stanowi fundament efektywnego systemu zarządzania bezpieczeństwem pożarowym. Skuteczność tego systemu zależy od spójności dokumentów, precyzji procedur oraz świadomości i przeszkolenia czynnika ludzkiego. Niezależnie od wybranego systemu, istotna jest integracja zabezpieczenia wodnego z pozostałymi elementami ochrony przeciwpożarowej.

tags: #scenariusz #pozarowy #a #instrukcja #bezpieczenstwa #pozarowego