Kształcenie w zawodzie strażaka to złożony proces, w którym równie ważna jest strona teoretyczna, jak i praktyczna. Ostatnie dekady przyniosły znaczące zmiany w dziedzinie gaszenia pożarów wewnętrznych. Wprowadzenie do powszechnego użytku tworzyw sztucznych radykalnie zmieniło ich charakterystykę. Współczesne pożary wewnętrzne charakteryzują się większą ilością wydzielanego ciepła, zwiększoną dymotwórczością, a także większą toksycznością dymu, który jest również bardziej podatny na zapalenie. Choć podawanie prądów rozproszonych wody czy stosowanie wentylacji nadciśnieniowej pomaga strażakom stawiać czoła żywiołowi, to jednak w wielu przypadkach nie jest to wystarczające.
W odpowiedzi na te wyzwania, zintegrowane podejście do szkolenia stało się kluczowe. Program Compartment Fire Behaviour Training (CFBT) to kompleksowe szkolenie poświęcone całemu spektrum zagadnień związanych z występowaniem pożarów w obiektach. Ed Hartin, uznany międzynarodowy ekspert, podkreśla, że „Bezpieczne i skuteczne działania gaśnicze w obiektach wymagają: gruntownego zrozumienia procesu rozwoju pożaru w pomieszczeniu lub obiekcie, umiejętności odczytywania oznak zachowania się pożaru, wiedzy o tym, jak czynności operacyjne wpłyną na jego rozwój oraz na środowisko wewnątrz obiektu, umiejętnego zastosowania tych konceptów (w praktyce - przyp. autora). Często zagadnienia dotyczące rozwoju pożaru, prądów gaśniczych, wentylacji, taktyki zwalczania pożarów w obiektach, a także ćwiczeń z wykorzystaniem ognia traktowane są w szkoleniach pożarniczych jako powiązane ze sobą, ale niezależne tematy. CFBT zapewnia zintegrowane ramy służące rozwijaniu wiedzy i umiejętności (...)” [1]. Również w oficjalnym dokumencie rządowym Irlandii czytamy: „Jednym ze znaczących zagrożeń dla strażaków zaangażowanych w zwalczanie pożarów w budynkach, jak również dla innych osób przebywających w tychże budynkach jest możliwość nagłego wzrostu intensywności procesu spalania oraz rozwoju pożaru powodowanych przez wystąpienie takich zjawisk, jak rozgorzenie lub wsteczny ciąg płomienia.” Szkolenia CFBT, traktowane na ogół jako forma doskonalenia zawodowego, weszły do procesu kształcenia kadr pożarniczych w wielu krajach, a ich skrótowa nazwa jest dziś rozpoznawalna na całym świecie.
Luki w Krajowych Programach Szkolenia Strażaków
W krajowych programach szkolenia strażaków można znaleźć wiele analogii do obszarów tematycznych poruszanych w CFBT. Jednak szczegółowa analiza treści pozwala wychwycić pewne rozbieżności czy braki. Porównując programy szkolenia polskich strażaków ze szczegółową treścią szkolenia CFBT w innych krajach, można zauważyć, że niektóre kluczowe obszary tematyczne nie zostały w odpowiedni sposób ujęte.
Kluczowe Obszary Wymagające Uzupełnień
- Piroliza: Proces powstawania palnych gazów przed zapaleniem materiału, zachodzący w wyniku oddziaływania promieniowania cieplnego.
- Parametry pożaru - Moc pożaru: Jednym z istotniejszych parametrów charakteryzujących pożary jest tzw. moc pożaru, czyli szybkość wydzielania się ciepła [MW lub MJ/s]. Już na etapie szkolenia podstawowego należy zwrócić uwagę słuchaczy na to, że pożary symulowane w komorach ogniowych charakteryzują się znacznie mniejszą mocą od realnych.
- Zapalenie gazów pożarowych: Jest to rodzaj tzw. szybkiego rozprzestrzenienia pożaru, całkowicie pomijany w programach szkolenia oraz literaturze branżowej.
- Wymagana powierzchniowa intensywność podawania wody w natarciu: Umownie nazywana wydajnością prądów gaśniczych, stanowi istotny parametr służący do prognozowania skuteczności działań. Opracowywana na podstawie modeli teoretycznych i badania skuteczności działań w tysiącach zdarzeń tzw. taktyczna wartość wydajności (tactical flow rate) sugeruje, że pewne dane, np. górna wartość wydajności dla pożarów piwnic (1,8÷60 l/min na każdy m2 powierzchni pożaru) nie uwzględnia rozwoju technologii pozwalającej na skuteczne podawanie wody i minimalizowanie strat. Z drugiej strony dolne wartości wydajności dla pożarów mieszkań (4,8÷6 l/min na m2 powierzchni pożaru) wydają się nieco zawyżone. Brakuje też w literaturze krajowej wyraźnego powiązania podawanych wydajności z charakterem spalania, gdyż przytaczane wartości odnoszą się do pożarów w pełni rozwiniętych przy spalaniu płomieniowym. Przy pożarach przebiegających przy niedoborze powietrza, czyli w większości pożarów wewnętrznych, należy korzystać z prądów rozproszonych, minimalizując dodatkowe straty.
- Chłodzenie gazów pożarowych: Przez wiele lat uczono, by podawać wodę jedynie na palące się powierzchnie. Obecnie taka taktyka może stanowić dla strażaków śmiertelne zagrożenie. Wzmożona dymotwórczość w połączeniu z wytwarzaniem złożonych produktów niecałkowitego spalania sprawiają, że o wiele większym zagrożeniem niż płomienie jest palność gazów pożarowych. Wymusza to konieczność regularnego chłodzenia gazów prądem o niskiej wydajności, co zabezpiecza ratownika przemieszczającego się w stronę ogniska pożaru. Dyskusje w gronie polskich strażaków oraz analiza dokumentacji zdjęciowej pokazują tendencję do pomijania ćwiczenia tej fundamentalnej umiejętności i skłaniania się w stronę zbijania płomieni w strefie podsufitowej. Literatura branżowa nie poświęca tej kwestii należnej uwagi.
- Wentylacja (wymiana gazowa): Już na początku lat 90. Paul Grimwood, znawca tematyki pożarów wewnętrznych, pisał: „Taktyczna wentylacja są to czynności związane z wentylowaniem lub izolowaniem pożaru, podejmowane przez strażaków na miejscu zdarzenia, skierowane na uzyskanie od początku pożaru kontroli nad warunkami spalania, dającej przewagę taktyczną podczas wewnętrznych działań gaśniczych w budynkach [3]”. W krajowych programach szkolenia napotkamy jedynie ogólne nawiązania do tej techniki zwalczania pożaru („wymienić czynniki, od których zależy wymiana gazowa podczas pożaru”).
Te złożone na pierwszy rzut oka zagadnienia, które jednak z całą pewnością dają się przełożyć na prosty język praktycznej sztuki gaszenia pożarów, powinny znaleźć się w kanonie standardów szkolenia PSP.
FireMATRIX wentylacja pożarowa
Pomoce Dydaktyczne w Praktycznym Szkoleniu Ogniowym
Szkolenie praktyczne realizowane jest za pomocą różnego rodzaju pomocy naukowych i w różnych obiektach. Należy pamiętać, że każde zajęcia praktyczne muszą mieć konkretny, konsekwentnie realizowany cel. Aby przeprowadzić ćwiczenia pokazowe z użyciem ognia, można wykorzystać:
- aparaturę laboratoryjną do pokazu palności produktów pirolizy drewna,
- tzw. mały domek dla lalek,
- domek do obserwacji rozgorzenia (pomieszczenie z brakującą ścianą),
- tzw. vent wall, czyli konstrukcję umożliwiającą obserwację wpływu wentylacji grawitacyjnej na intensywność procesu spalania,
- tzw. duży (czteropokojowy) domek dla lalek,
- stanowiska do demonstracji wentylacji (różnego rodzaju obiekty ze szklaną ścianą lub dachem), tzw. akwarium (przezroczysta konstrukcja wykorzystywana w laboratoriach do prezentacji zjawiska wybuchowości gazu - pokazuje przyrost stężenia gazu i moment jego zapłonu po osiągnięciu Dolnej Granicy Wybuchowości (DGW) i odprowadzenie gazów pożarowych przez powierzchnie odciążające),
- atrapę drzwi do treningu otwierania drzwi do pomieszczeń objętych pożarem.
Ankieta przeprowadzona na terenie kraju sugeruje, że spośród tych pomocy w toku szkolenia najczęściej wykorzystywane są akwarium i mały domek dla lalek. Procedura otwierania drzwi zazwyczaj ćwiczona jest na drzwiach do obiektu. Pozostałych pomocy w kraju nie wykorzystuje się. Jest to niedopuszczalne, ponieważ pozwalają one osobie prowadzącej zajęcia na skuteczniejsze przekazywanie istotnych treści, np. poprzez komentowanie przebiegu danej demonstracji, a słuchaczom ułatwiają prawidłową interpretację informacji oraz dostrzeżenie różnic między pokazami czy ćwiczeniami praktycznymi a prawdziwymi zdarzeniami. Nie zapominajmy też o prowadzeniu ćwiczeń z ogniem w budynkach przeznaczonych do rozbiórki lub wyburzenia, w których symuluje się prawdziwe pożary, pamiętając o zasygnalizowaniu słuchaczom stopnia realizmu symulowanych zdarzeń.
Trening Postępowania Przy Drzwiach w Środowisku Pożaru Wewnętrznego
Ćwiczenie z drzwiami stanowi kontynuację pracy z prądami gaśniczymi i współpracy w rocie. Realizowane jest w tych samych grupach osobowych, idealnie z zaangażowaniem dwóch instruktorów do prezentacji i nadzoru. Zajęcia mogą być prowadzone w kilku grupach równocześnie, zależnie od liczby instruktorów i stanowisk ćwiczebnych.
Organizacja Stanowiska i Procedury Bezpieczeństwa
Do ćwiczeń z drzwiami potrzebne są odpowiednie drzwi. Zamiast wykorzystywać drzwi wejściowe do obiektu (co groziłoby zalaniem pomieszczeń), lepszym rozwiązaniem jest użycie drzwi wbudowanych w bramę garażową lub samodzielne wykonanie przenośnego stanowiska. Stanowisko takie może być wykonane w dwojaki sposób: jako otwierane do wewnątrz lub na zewnątrz, ponieważ sposoby ich pokonywania nieco się różnią. Wykorzystywane są te same linie gaśnicze, którymi ćwiczono podawanie prądów wody. Szkolenie wykonuje się w zespołach dwuosobowych (rota), podobnie jak trening współpracy w rocie przy prowadzeniu linii wężowej.
Najważniejszym celem edukacyjnym tego szkolenia jest zwrócenie uwagi strażaków na ich bezpieczeństwo w rzeczywistych zdarzeniach. Pierwszą sprawą związaną z bezpieczeństwem ratownika jest jego właściwe umundurowanie. Wchodząc do budynku objętego pożarem strażak ma być odpowiednio ubrany i zaopatrzony w środki ochrony indywidualnej (ŚOI). Dla własnego bezpieczeństwa nie należy bez wyraźnej konieczności ściągać żadnego elementu umundurowania, w tym rękawic bojowych podczas działania przy drzwiach.
Obalany jest mit badania temperatury drzwi gołą ręką. Dalsze postępowanie nie ulega zmianie, ponieważ dla własnego bezpieczeństwa zawsze należy podejrzewać najgorsze. Wszystkie drzwi w obiekcie, w którym jest pożar, traktuje się jako niebezpieczne, co uczy jednego, uniwersalnego sposobu postępowania. Temperaturę drzwi można sprawdzić bezpieczniej, np. zraszając je wodą i obserwując parowanie. Jeśli drzwi są gorące, za nimi rozwija się pożar i trzeba zachować czujność; jeśli chłodne, pożar może się rozwijać, ale nie musi. W obu przypadkach należy postępować zgodnie z zasadami bezpieczeństwa.
Taktyka i Komunikacja
Kolejny etap to przyjęcie odpowiedniej pozycji. Naturalną formą ochrony dla strażaków otwierających drzwi jest wykorzystanie osłony, jaką dają same drzwi i ściany budynku. Dodatkowo prądownik może zabezpieczać się prądem wody. Pomocnik prądownika, odpowiedzialny za otwieranie, powinien schować się za skrzydłem otwieranych drzwi (w przypadku otwieranych na zewnątrz) lub od strony klamki, wykorzystując ścianę (drzwi otwierane do środka).
Bardzo ważne jest, aby po uchyleniu drzwi pomocnik miał możliwość ich natychmiastowego zamknięcia. Do kontroli otwarcia i zamknięcia drzwi wewnętrznych można wykorzystać linkę oplecioną wokół klamki lub sprzęt burzący (np. halligan). Algorytm czynności - uchylenie drzwi, podanie wody w celu schłodzenia dymu i gazów, przymknięcie drzwi - to kluczowy element zabezpieczenia ratowników. Otwarcie drzwi powoduje nie tylko wypływ dymu i gorących gazów pożarowych, lecz także dopływ powietrza, co, jeśli nie jest kontrolowane, może doprowadzić do zagrożenia życia strażaków.
Decyzja o wejściu do pomieszczenia objętego pożarem lub zadymionego powinna być świadoma i podjęta przez prądownika, oceniającego warunki pożarowe. Jeśli jest za gorąco, należy ponawiać chłodzenie pomieszczenia przez uchylanie drzwi, podawanie wody i przymykanie, aż warunki umożliwią bezpieczną pracę wewnątrz. Ostatnim elementem jest właściwa komunikacja między prądownikiem a pomocnikiem. Obaj muszą być świadomi każdej decyzji, a pomocnik nie ma prawa otworzyć drzwi, jeśli prądownik nie jest przygotowany na podanie wody. Wypracowanie nawyku podawania komend przed każdą czynnością jest kluczowe, zwłaszcza w zadymieniu, gdzie strażacy mogą się nie widzieć, ale powinni się słyszeć.
Po opanowaniu zasad postępowania przy drzwiach, można przystąpić do przećwiczenia wszystkich wyuczonych elementów w jednym podejściu. Obejmuje to postępowanie przy drzwiach, współpracę w rocie z nawodnioną linią gaśniczą, wycofanie się z aktywnym zabezpieczeniem, a także zamianę ról. Jeśli szkolenie odbywa się w budynkach, można dodać elementy takie jak przeszukiwanie pomieszczeń, ewakuacja poszkodowanych, czy montaż kurtyny dymowej.
Duży Domek dla Lalek - Zaawansowane Szkolenie Taktyczne
W fazie zaawansowanej szkolenia, do akcentowania elementów taktyki walki z pożarami doskonale posłuży tzw. duży domek dla lalek, symulujący dwukondygnacyjny, czteropomieszczeniowy budynek. Model ten, podobnie jak mały domek, można wykonać z płyty wiórowej lub OSB o grubości około 15-18 mm, bez okleiny.
Konstrukcja i Przygotowanie Modelu
Do pokazu, oprócz modelu, potrzebne będą dodatkowe rekwizyty: zapas drewienek (wsad paliwowy), siekiera, palnik gazowy, dwa spryskiwacze (podające prąd zwarty i rozproszony), wiadro z wodą lub wąż ogrodowy (do ugaszenia modelu po zakończonym pokazie), taca lub taczka (do zebrania szczątków modelu).
Konstrukcja domku powinna umożliwiać zablokowanie wszystkich drzwiczek (również wewnętrznych pionowych) na stałe i zapewniać, by nie wypadały pod wpływem nadciśnienia występującego wewnątrz. Można zastosować śruby wkręcane pod niewielkim kątem nad otworem, zagięte gwoździe lub cienkie paski płyty, które utrzymują drzwiczki w odpowiedniej pozycji. Drzwiczki powinny mieć dwie warstwy oraz wygodny uchwyt. Warstwa wierzchnia musi być większa od wyciętych otworów, aby umożliwiać całkowite izolowanie danego pomieszczenia. Warstwa spodnia powinna być tej samej wielkości co otwór, umożliwiając precyzyjne wpasowanie i blokowanie drzwiczek.
Cały model musi być starannie docięty i po skręceniu szczelny. Wszelkie niedokładności będą powodowały przedostawanie się gorącego dymu i stopniowe zwęglanie krawędzi płyty, co może doprowadzić do szybkiego rozszczelnienia modelu i utraty kontroli nad pokazem. Model można uszczelnić silikonem (akrylem, klejem itp.), choć przy starannym docięciu nie jest to niezbędne. Ważne jest, aby przy konstruowaniu przecinających się pod kątem prostym ścianek oddzielających pomieszczenia wewnątrz domku przeciąć w pół płaszczyznę pionową, a nie poziomą, aby uniknąć jej szybkiego spadnięcia w trakcie pożaru. Pomieszczeniom w domku nadaje się numery, aby usprawnić komentowanie pokazu przez instruktora. Zazwyczaj przyjmuje się następującą kolejność numeracji: pomieszczenie nr 1 na dole po lewej, połączone z pomieszczeniem nr 2 (na dole po prawej), które z kolei jest połączone z pomieszczeniem nr 3 (powyżej po prawej). Pomieszczenie nr 4, znajdujące się na górze po lewej, jest odizolowane od pozostałych.
Realizacja Pokazu i Demonstrowane Zjawiska
Do prowadzenia pokazu potrzeba co najmniej dwóch instruktorów. Jeden na bieżąco omawia prezentację, drugi, wyposażony w aparat powietrzny, wykonuje czynności przy modelu. Pomieszczenie nr 1 to miejsce, w którym symulowany pożar się rozpocznie, z początkowo odizolowanymi pozostałymi pomieszczeniami.
Jeśli grupa widziała już pokaz z małym domkiem, można szybko otworzyć drzwiczki wewnętrzne łączące pomieszczenia nr 1 i 2 i rozpocząć interakcję z pożarem za pomocą zmieniających się otworów wentylacyjnych. To doskonała okazja do demonstrowania przepływów jedno- i dwukierunkowych w otworach wentylacyjnych, co ułatwia naukę rozpoznania pożarów z zewnątrz. Można płynnie regulować polem powierzchni szczeliny odprowadzającej dym i doprowadzającej powietrze, eksperymentując ze zmianami w zachowaniu dymu.
Po pewnym rozgrzaniu modelu możliwe jest uzyskanie zjawiska wstecznego ciągu płomienia (backdraft), wędrującego między pomieszczeniami. Jeśli ognisko pożaru znajduje się w pomieszczeniu nr 1, a otwór wentylacyjny w pomieszczeniu nr 2, delikatne rozszczelnienie drzwi do pomieszczenia nr 1 może dotlenić ognisko pożaru, czyniąc je skuteczniejszym źródłem zapłonu gazów pożarowych. Ciekawym urozmaiceniem pokazu jest wykorzystanie termopary lub kamery termowizyjnej.
Gdy zademonstrowane zostaną zagrożenia wynikające z migracji palnych gazów w poziomie, można to samo pokazać w pionie, zabierając drzwi dzielące pomieszczenia nr 2 i 3. Pozwoli to przekazać uczestnikom bardzo ważną lekcję: do zapłonu gazów pożarowych dochodzi na znacznych odległościach między otworem wentylacyjnym a ogniskiem pożaru. Przy dobrym nagrzaniu wnętrza modelu w stosunkowo krótkim czasie można zademonstrować zjawisko samozapłonu gazów w otworze nr 3 - bardzo gorące gazy pożarowe wydostają się na zewnątrz i po wymieszaniu z powietrzem (uzupełnienie trójkąta spalania) następuje ich samoczynny zapłon. Innym efektem może być przeskok płomienia na zewnątrz - z drzwi nr 1 do drzwi nr 3.
Istotnym elementem jest pokazanie oddziaływania pary wodnej na gazy w wyniku zjawiska konwekcji. W momencie uzyskania płomienia w otworze nr 3, zaczyna się podawać mgłę wodną do pomieszczenia nr 1. Przez cały czas trwania pokazu pomieszczenie nr 4 jest odizolowane, ale ulega nagrzaniu. Z czasem zaczyna pojawiać się w nim jasny dym - to produkty rozkładu termicznego i pirolizy, czyli paliwo gazowe, które uwolniło się z ciała stałego, ale nie uległo jeszcze spaleniu (bardzo bogate w energię, bardziej niż dym!). Na różnych etapach można próbować ów jasny dym podpalić - czy to palnikiem, czy poprzez oddziaływanie płomieni wychodzących z otworu nr 1. Spektakularny i dynamiczny efekt zapłonu gazów zastępuje 1000 słów w zapoznaniu z nadal słabo znanymi zagrożeniami wiążącymi się z jasnym dymem.
Kształcenie Instruktorów i Perspektywy Rozwoju Szkoleń
Prowadzenie szkoleń ogniowych wymaga wysokich kompetencji. Środowisko pożaru wewnętrznego jest tak dynamiczne i zmienne, że jedynie gruntowna wiedza i doświadczenie w prowadzeniu zajęć pozwalają edukować w sposób nie tylko przystępny, ale też jak najbardziej wyczerpujący zagadnienie. W wielu krajach instruktorzy poza wykształceniem pożarniczym nie muszą spełniać dodatkowych wymagań, ale stanowią mniejszość. Analizując program kursu dla instruktorów CFBT prowadzonego przez Shana Raffela i Johna McDonougha, wyraźnie widać podział na dwie części - prowadzenie zajęć w zakresie podstawowym i zaawansowanym. Kurs instruktorski trwa 10 dni, a jego uczestnicy są oceniani na bieżąco, co stanowi podstawę do wydania certyfikatu.
Według przepisów krajowych nie jest wymagane żadne dodatkowe szkolenie, by móc prowadzić zajęcia dydaktyczne w zakresie gaszenia pożarów wewnętrznych. Jednakże unifikacja metod dydaktycznych i działań w przypadku pożarów wewnętrznych jest koniecznością. Jednolite sposoby uczenia i działania przekładają się bowiem na bezpieczeństwo i skuteczność. Istnieje również brak jednolitej infrastruktury pozwalającej na tworzenie trafnie dobieranych, powtarzalnych scenariuszy ćwiczeń opartych na znormalizowanych sposobach ich realizacji (w tym m.in. pakiety paliwowe). Scenariusze takie mogą być doskonalone i wykorzystywane we wszystkich miejscach prowadzących kształcenie w zawodzie. Dodatkowo brakuje literatury branżowej poruszającej tematykę gaszenia pożarów wewnętrznych w najnowszych ujęciach, zgodnych z aktualnym stanem wiedzy. Próba sprostania tym wymaganiom może przynieść także pozytywny efekt uboczny w postaci podniesienia poziomu kwalifikacji osób szkolących. Zasadne jest wprowadzenie wymogu doskonalenia zawodowego dla osób prowadzących zajęcia, z jednoczesnym zwróceniem uwagi na zasady BHP.
Kwestie przedstawione w artykule to zaledwie czubek góry lodowej tematyki szkoleń w zakresie działań gaśniczych prowadzonych w obiektach. Zmiany nie są ani łatwe, ani szybkie do wprowadzenia, a na ich efekty przyszłoby trochę poczekać. Warto jednak utrzymać trend „równania w górę”, czyli zmierzania w stronę profesjonalizmu, pamiętając, że w dzisiejszym dynamicznym świecie wszystko szybko się dezaktualizuje.
tags: #duzy #domek #pozar #wewnetrzny