W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że straż pożarna jest powszechnie znana, jej struktura, hierarchia służbowa oraz różnice między OSP a PSP nie zawsze są jasne dla wszystkich. Obie formacje mają wspólną misję - walkę z pożarami i usuwanie skutków klęsk żywiołowych - jednak różnią się pod wieloma względami formalnymi, w tym w kwestii stopni służbowych.
Państwowa Straż Pożarna - struktura i stopnie służbowe
Państwowa Straż Pożarna (PSP) jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do jej podstawowych zadań należy rozpoznawanie zagrożeń, organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych, a także pomoc innym służbom ratowniczym. PSP zajmuje się również kształceniem kadr, prowadzi prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. Ponadto, PSP współpracuje z innymi służbami ratowniczymi w kraju i za granicą.
W PSP funkcjonuje 19 stopni służbowych, podzielonych na cztery korpusy: szeregowych, podoficerów, aspirantów i oficerów.
Korpus szeregowych
- Strażak - najniższy stopień w PSP, nadawany każdemu po przyjęciu do służby. Odpowiednik stopnia szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy strażak - najwyższy stopień w korpusie szeregowych PSP.
Korpus podoficerów
- Sekcyjny - pierwszy stopień podoficerski, otrzymywany po ukończeniu szkolenia uzupełniającego. Dowodzi sekcją.
- Starszy sekcyjny - kolejny stopień podoficerski.
- Młodszy ogniomistrz
- Ogniomistrz
- Starszy ogniomistrz - oznakę stopnia poznajemy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
Korpus aspirantów
- Młodszy aspirant - najniższy stopień w korpusie aspirantów PSP, odpowiednik młodszego chorążego w Wojsku Polskim. Oznaką stopnia jest znak w kształcie litery "V" z jedną gwiazdką.
- Aspirant
- Starszy aspirant
- Aspirant sztabowy
Korpus oficerów
- Młodszy kapitan - pierwszy stopień oficerski w PSP, odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Mianuje na ten stopień minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego PSP. Do otrzymania stopnia kwalifikuje się strażak, który ukończył odpowiednią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa.
- Kapitan - stopień oficerski, równoważny z porucznikiem w Wojsku Polskim.
- Starszy kapitan - wyższy stopień oficerski, odpowiednik kapitana w Wojsku Polskim.
- Młodszy brygadier - stopień oficerski, równoważny z majorem w Wojsku Polskim.
- Brygadier - pełni funkcję dowódcy brygady, odpowiednik podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Starszy brygadier - najwyższy stopień oficerski, którym może być mianowany komendant główny PSP.
- Nadbrygadier - pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, nadawany przez Prezydenta RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier - najwyższy stopień w straży pożarnej, nadawany przez Prezydenta RP. Taki stopień może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Ochotnicza Straż Pożarna - specyfika i stopnie
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Mimo że jednostki OSP są członkami Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP), stanowią samodzielny podmiot prawny. W związku z tym, regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP, a kwestia zasad nadawania stopni leży w gestii samej OSP. Nie ma konkretnego prawa regulującego nadawanie stopni w OSP.
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne, które są odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończenie 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat.
Główne cele i zadania OSP to:
- Współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych.
- Czynny udział w akcjach ratowniczych podczas pożarów, zagrożeń ekologicznych czy klęsk żywiołowych.
- Informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony.
Stopień strażaka w OSP otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat. Stopień starszego strażaka jest nadawany osobie, która ukończyła 18 lat, przeszła kurs strażaków ratowników OSP, aktywnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Wygląd dystynkcji w OSP jest określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek. Są one regulowane przez Regulamin umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP i noszone na kołnierzach mundurów lub lewej kieszeni koszuli letniej w kolorze srebrnym na ciemnogranatowym tle.
Zasady nadawania stopni w PSP
Nadawanie stopni strażackich w PSP jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko służbowe, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania. Nadanie stopnia następuje zazwyczaj z okazji Dnia Strażaka, choć w szczególnie uzasadnionych przypadkach może odbyć się w innym terminie.
Szczegółowe zasady nadawania stopni:
- Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
- Pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej.
- Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni, dodając określenie "w stanie spoczynku".
Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu lub dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Mianowanie na kolejny wyższy stopień następuje stosownie do zajmowanego stanowiska służbowego oraz w zależności od opinii służbowej strażaka.
Porównanie OSP i PSP oraz ścieżka kariery
OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że obie formacje łączy wspólna misja - działanie w kryzysowych sytuacjach i stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały w Polsce pod koniec XIX wieku. Systematyczne formowanie się struktur w polskim pożarnictwie wygenerowało potrzebę hierarchii oraz oficjalnego umundurowania. Pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 roku.
Osoby zainteresowane służbą w PSP, które chcą uzyskać wykształcenie wyższe, zazwyczaj starają się o przyjęcie do Szkoły Głównej Służby Pożarniczej (SGSP). Możliwe jest również rozpoczęcie służby w PSP, a następnie ubieganie się o skierowanie na studia zaoczne do SGSP, choć dostępność takich form studiów może ulec zmianie. Przed podjęciem służby w PSP, zazwyczaj wymagane jest odbycie zasadniczej służby wojskowej lub jej odpowiednika. PSP nie wysyła już na studia zaoczne do SGSP w takim zakresie jak kiedyś, ale nadal istnieje możliwość kształcenia w szkołach aspirantów.
Rekrutacja do służby w PSP jest procesem wymagającym. Posiadanie doświadczenia w OSP jest cenne, jednak nie zwalnia z podstawowych wymogów rekrutacyjnych, w tym z wymogu odbycia służby wojskowej. W przypadku ubiegania się o stanowisko w wojskowej straży pożarnej, należy skontaktować się bezpośrednio z wybraną jednostką wojskową.