Straż pożarna, dawniej nazywana strażą ogniową, to zorganizowana formacja zajmująca się prewencją i walką z pożarami oraz pozostałymi zagrożeniami (innymi niż przestępczość) dla zdrowia i życia ludzkiego, dobytku oraz środowiska naturalnego. Pierwotnie strażą pożarną (ogniową) nazywano oddział specjalizujący się głównie w walce z pożarami.
Historia i Rozwój Pożarnictwa
Początki Straży Pożarnej
Najstarszymi znanymi oddziałami wyspecjalizowanymi w gaszeniu pożarów byli rzymscy Vigiles, zorganizowani w 6 roku n.e. W Polsce zasady nowożytnego pożarnictwa jako pierwszy opracował Andrzej Frycz Modrzewski w 1577 roku. Pierwszą zawodową straż pożarną w Polsce powołano w 1752 roku. Współczesna Państwowa Straż Pożarna została powołana Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 roku (Dz.U. 1991 nr 88 poz. 400), z późniejszymi zmianami wprowadzonymi Ustawą z dnia 6 lipca 2001 roku (Dz.U. 2001 nr 81 poz. 877) oraz Ustawą z dnia 6 maja 2005 roku (Dz.U. 2005 nr 100 poz.).
Międzynarodowy Dzień Strażaka i Święty Florian
Międzynarodowy Dzień Strażaka to święto zainicjowane przez australijskiego strażaka J.J. Edmondsona z Melbourne na pamiątkę tragicznie zmarłych pięciu kolegów - strażaków 2 grudnia 1998 roku w Linton. Jako wyraz szacunku dla poległych strażaków i wsparcie dla ich rodzin, Straż Pożarna w stanie Wiktoria w Australii (Country Fire Authority, CFA) przyjęła sobie za symbol czerwono-niebieską wstążkę. Termin święta ustalono na dzień św. Floriana, patrona strażaków.
Święty Florian urodził się około 250 roku w Zeiselmauer (dawniej Aelium Cetium). W młodym wieku został powołany do armii cesarza rzymskiego Dioklecjana. Jako aktywny chrześcijanin Florian pospieszył do Lauriacum (obecnie Lorch), by tam nieść otuchę i nadzieję prześladowanym czterdziestu legionistom chrześcijańskim. Namiestnik prowincji Akwilinus aresztował Floriana i próbował go zmusić do odstępstwa od wiary. Gdy to się nie powiodło, Florian został biczowany, torturowany, a następnie uwiązany kamieniem młyńskim, zatopiono go w nurtach rzeki Anizy (dzisiejszej Enns) na terenie Austrii.
Ciało Floriana odnalazła wdowa Waleria. Nad jego grobem z czasem wybudowano kościół i klasztor. W 1184 roku relikwie św. Floriana zostały sprowadzone do Polski na prośbę księcia Kazimierza Sprawiedliwego. Kult św. Floriana znacznie wzmógł się w Polsce po 1528 roku, kiedy to ogromny pożar strawił Kleparz - dzielnicę Krakowa, a ocalał jedynie kościół św. Floriana. Odtąd zaczęto czcić św. Floriana w Polsce jako patrona od pożogi ognia i opiekuna straży pożarnej. Szczególną troską otoczyli go także przedstawiciele innych zawodów związanych z ogniem - hutnicy, kominiarze.
Struktura Polskich Służb Ratowniczych
Państwowa Straż Pożarna (PSP)
Państwowa Straż Pożarna stanowi trzon Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), będąc organizatorem i bazą z całym zapleczem kadrowym, sprzętowym i logistycznym. Jednostki organizacyjne PSP realizują zadania KSRG, które jest zespołem przedsięwzięć organizacyjnych, szkoleniowych, materiałowo-technicznych i finansowych, podjętych w celu prognozowania, rozpoznawania i zwalczania pożarów, klęsk żywiołowych i miejscowych zagrożeń oraz ratowania życia, zdrowia, mienia i środowiska.
Wojskowa Ochrona Przeciwpożarowa (WOP)
Wojskowa Ochrona Przeciwpożarowa jest częścią systemu ochrony przeciwpożarowej kraju i została powołana do wykonywania w jednostkach organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej zadań przewidzianych dla Państwowej Straży Pożarnej, a także zadań wynikających ze specyfiki funkcjonowania Sił Zbrojnych. Służba w WOP jest podobna do tej, jaką pełnią funkcjonariusze PSP. Do tej służby wybierani są przede wszystkim poborowi, którzy mieli już kontakt z działalnością pożarniczą, np. w Ochotniczej Straży Pożarnej. Obecnie są to jednak w większości dobrze wyszkoleni i wyposażeni pracownicy cywilni wojska.
W zależności od miejsca stacjonowania jednostki wojskowej oraz występującego zagrożenia pożarowego, w jednostce może być utworzona wojskowa straż pożarna I, II, III lub IV kategorii. Do WOP wyznacza się żołnierzy z kategorią zdrowia "A" o dobrej sprawności fizycznej. W przypadku braku kwalifikacji osoby te kierowane są na przeszkolenie do Szkoły Młodszych Specjalistów Pożarnictwa (SMSP) lub na odpowiedni kurs do ośrodka szkolenia PSP.
Ochotnicze Straże Pożarne (OSP)
Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy Ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach oraz Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej. OSP zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą, prowadząc sekcje sportowe, zespoły teatralne, orkiestry, świetlice środowiskowe i izby tradycji. Przy jednostkach OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące społecznym odpowiednikiem Jednostek Ratowniczo-Gaśniczych (JRG) PSP. Osoby wyznaczone do działania w JOT muszą posiadać odpowiedni wiek (18-60 lat), aktualne badania lekarskie oraz ukończone przeszkolenie pożarnicze. Przy OSP powoływane są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), stanowiące przyszłe zaplecze kadrowe jednostki.
Rola i Kariera Strażaka
Charakterystyka Zawodu Strażaka
Strażak to osoba pełniąca służbę w straży pożarnej. Jest funkcjonariuszem państwowym, przeszkolonym do specjalnych zadań. Jego praca polega na gaszeniu pożarów, likwidowaniu zagrożeń drogowych, chemicznych, wodnych, radiologicznych oraz na zapobieganiu ich skutkom. Strażak powinien cechować się świetnym stanem zdrowia, sprawnością fizyczną, odwagą, determinacją. Kandydat na strażaka musi być odporny na stres, umieć szybko podejmować decyzje, pracować pod presją zagrożenia zdrowia i życia. Nie może bać się wysokości, dlatego podczas testów przyszli strażacy wchodzą na 30-metrową drabinę.
Status Społeczny i Zarobki
Strażacy cieszą się niesłabnącym szacunkiem, ponieważ ratują ludzi, zwierzęta i mienie materialne. Marzenia o pracy w straży są coraz trudniejsze do spełnienia, gdyż niewielki procent zgłaszających się kandydatów spełnia wymogi formalne, związane ze stanem zdrowia i sprawnością fizyczną.
Wynagrodzenia strażaków uzależnione są od kilku czynników, w tym od rodzaju stanowiska - najniższe dla stanowisk szeregowych, wzrastające przy stanowiskach podoficerskich, aspiranckich i oficerskich. Pensje są sumą wynagrodzenia zasadniczego, dodatku służbowego, motywacyjnego, czy dodatku uzasadnionego szczególnymi właściwościami, kwalifikacjami, warunkami czy miejscem pełnienia służby. Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto strażaka PSP wynosi około 5 900 - 7 380 zł. Strażacy ochotnicy otrzymują ekwiwalent zależny od trwania akcji.
Ścieżka Edukacji i Rozwoju
Aby zostać strażakiem, należy ukończyć jedną ze szkół pożarniczych w Polsce: policealną lub wyższą. Kandydaci rozpoczynają naukę od szkoleń w warunkach poligonowych, stanowiących przygotowanie do akcji ratowniczo-gaśniczych i pełnienia służby w PSP. Po ukończeniu szkolenia, kandydaci składają ślubowanie i stają się podchorążymi Akademii Pożarniczej. W czasie studiów słuchacze mogą być włączani do akcji ratowniczych na terenie całej Polski.
Strażak z tytułem inżyniera kończący SGSP (Szkołę Główną Służby Pożarniczej) posiada szeroką wiedzę z zakresu organizacji systemu ochrony przeciwpożarowej, Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego oraz ochrony ludności. Posiada umiejętność analizowania zagrożenia pożarowego obiektów przemysłowych, użyteczności publicznej, obszarów leśnych, wsi, miast i osiedli, a także umiejętność oceny projektów budowlanych i procesów technologicznych pod kątem zagrożenia pożarowego i wybuchowego.
Miejscem pracy dla strażaka jest jednostka straży pożarnej. Kandydat przyjmowany jest na najniższe stanowisko, a po zdobyciu uprawnień kierowany na kursy podoficerskie. Każdy pracownik musi przejść okres służby przygotowawczej, w czasie którego należy ukończyć z pozytywnym wynikiem szkolenie strażaka podstawowego.
Wyzwania i Reformy w Straży Pożarnej
Problem obsadzania stanowisk i struktury kadrowej
W polskiej straży pożarnej poruszany jest temat obsadzania funkcji. W niektórych jednostkach oficerowie pełnią służbę jako podoficerowie dyżurni, co budzi kontrowersje. W jednej z jednostek, zapis regulaminowy umożliwia obsadzenie funkcji podoficera dyżurnego oficerem. Co więcej, w takiej JRG na trzy zmiany przypada trzech oficerów, po jednym na każdej. Taka sytuacja staje się problematyczna, gdy zbyt wielu ludzi jest zwolnionych ze służby dyżurnej.
Pojawiają się głosy krytyczne wobec tego rozwiązania, wskazujące, że oficerowie, którzy zdobywają wiedzę i ponoszą konsekwencje swoich decyzji, powinni spożytkować tę wiedzę w bardziej adekwatny sposób. Dziwi to przełożonych podejmujących takie decyzje. Problemem tym, nazywanym "gorącym kartoflem", jest także kwestia nierozerwalnie związana z potrzebą zreformowania PSP, ponieważ do dnia dzisiejszego Komenda Główna PSP nie określiła docelowego kształtu straży pożarnej w państwie - brakuje precyzyjnych danych dotyczących liczby potrzebnych oficerów, aspirantów, podoficerów i strażaków.
Wskazuje się, że stanowiska w straży często tworzone są pod konkretne osoby, a szkoły pożarnicze "produkują" oficerów i aspirantów, co prowadzi do rozrastania się korpusu oficerskiego. Za paradoksalne uważa się sytuacje, gdzie dowódcą zmiany jest doświadczony podoficer w stopniu ogniomistrza, dowodzący kapitanem (dowódcą sekcji) i dwoma aspirantami.
Propozycje zmian i problem autorytetu
Istnieje opinia, że receptą na ten chaos organizacyjny jest zlikwidowanie stopni i pozostawienie wyłącznie funkcji, z propozycją, aby stopień był ściśle związany z pełnioną funkcją. Awans na funkcję automatycznie wiązałby się z awansem, np. na oficera, a zdjęcie z funkcji - ze zdjęciem stopnia.
Kwestia autorytetu oficera jest często podnoszona. Stwierdza się, że służba w JRG wymaga od wszystkich pracy fizycznej i stanowczego zachowania wobec podwładnych. Nowo mianowany oficer często od razu piastuje stanowisko dowódcy sekcji, choć sugeruje się, że powinien odbyć co najmniej pięcioletnią praktykę na niższych stanowiskach, aby zdobyć zaufanie i szacunek kolegów oraz zobaczyć, jak wygląda praca w każdej roli. Stanowisko dowódcy zmiany, zdaniem wielu, powinien zajmować ktoś z korpusu aspirantów lub podoficer, ponieważ ci ludzie najczęściej pozostają w podziale do emerytury, a oficerowie często traktują to stanowisko jako przejściowe przed awansem. Zbyt wielkie dbanie o autorytet bez doświadczenia może prowadzić do nieufności i podziałów.
Pojawiają się zarzuty, że zbyt wielu oficerów przychodzi po przeszkoleniach z "desantu" i od razu otrzymuje stopnie lub stanowiska, podczas gdy brakuje "tyrających" strażaków. Sugeruje się, że program nauczania w szkołach pożarniczych powinien zostać zmieniony i dostosowany do potrzeb służby, a proces kształcenia wydłużony, z wprowadzeniem specjalizacji i praktyk.
NA ZMIANIE - Film dokumentalny [Siemiatycze 112]
Samochód Pożarniczy i Numeracja
Samochód pożarniczy (inaczej wóz strażacki, beczkowóz) to specjalnie oznakowany i przygotowany samochód używany przez straż pożarną lub inną jednostkę ochrony przeciwpożarowej do udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych lub innych działaniach statutowych. Pojazdy strażackie są oznaczone w większości krajów uniwersalnym numerem. W Polsce oznaczenie takie nazywane jest numerem operacyjnym i składa się z trzech elementów:
-
Pierwszym jest trzycyfrowy numer (prefiks), określający powiat oraz typ jednostki.
-
Drugim jest oznaczenie jednoliterowe województwa, zgodne z wyróżnikiem województwa na tablicach rejestracyjnych, z trzema wyjątkami: m.st. Warszawy - W; woj. mazowieckiego (bez Warszawy) - M; oraz jednostek centralnych Państwowej Straży Pożarnej, np. Komendy Głównej - [A]).
-
Ostatnim jest dwucyfrowy numer pojazdu (sufiks), który w wypadku pojazdów PSP oznacza również typ pojazdu. W wypadku pojazdów należących do innych jednostek ochrony przeciwpożarowej jest to po prostu kolejny numer pojazdu w danej kategorii jednostek w powiecie. Stosuje się także dodatkowo (głównie literowe) oznaczenia charakterystyki pojazdu.
Tradycje i Opinia Publiczna
Wesele strażaka i orszak sygnałowy
W społeczeństwie polskim tradycje związane ze strażą pożarną są silne, jednak niekiedy prowadzą do kontrowersji. Przykładem jest incydent, który miał miejsce 11 września 2012 roku, kiedy samochód straży pożarnej na sygnale przewodził orszakowi weselnemu strażaka, jadącemu od ratusza do siedziby OSP.
Zdarzenie to wywołało szeroką dyskusję, zarówno wśród mieszkańców, jak i w mediach. Z jednej strony pojawiały się głosy krytyki, kwestionujące legalność i etykę używania pojazdów służbowych na sygnale do celów prywatnych. Osoby te zwracały uwagę na potencjalne zagrożenie dla innych uczestników ruchu, którzy ustępowali drogi, myśląc, że straż jedzie na akcję ratunkową. Padły pytania o koszty paliwa i o to, czy takie działanie nie narusza przepisów dotyczących nadużywania sygnałów dźwiękowych i świetlnych, za które "zwykli" kierowcy mogą być karani. Podkreślano również, że taka "prywata" w jednostkach OSP powinna być kontrolowana.
Z drugiej strony wielu ludzi broniło tej tradycji, traktując ją jako wyraz szacunku dla strażaka i miły gest, który wpisuje się w obchody tak ważnego dnia. Argumentowano, że strażacy często ryzykują życie dla społeczeństwa i zasługują na takie przywileje. Uczestnicy dyskusji wskazywali, że wolą słyszeć syreny z powodu ślubu niż pożaru, a także podkreślali, że takie wydarzenia są rzadkością i nie należy szukać "niepotrzebnej sensacji". Wspominano również, że w tym konkretnym przypadku zgoda komendanta na orszak weselny była, a także, że mimo udziału w orszaku, strażacy byli gotowi do natychmiastowego wyjazdu na akcję, gdyby zaszła taka potrzeba. Niektórzy jednak zwracali uwagę, że przesada w użyciu sygnałów mogła być irytująca dla mieszkańców.