Polska może poszczycić się bogatym dziedzictwem pożarniczym, które jest pieczołowicie pielęgnowane i prezentowane w licznych muzeach oraz skansenach. Placówki te, od dużych instytucji państwowych po mniejsze, społeczne muzea, gromadzą unikalne zbiory ukazujące historię i rozwój pożarnictwa, od wozów konnych po współczesne techniki gaśnicze. Niniejszy artykuł przedstawia wybrane miejsca, gdzie można poznać fascynującą historię polskiej straży pożarnej.
Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej: Skansen z Remizą Strażacką
Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej to urokliwe miejsce na mapie województwa podkarpackiego, rozciągające się na niemal 30 hektarach. W jego obrębie znajduje się ponad 80 obiektów dużej i małej architektury drewnianej. Są wśród nich chałupy oraz budynki gospodarcze, takie jak stajnie, obory, stodoły, spichlerze i maneż. Obraz dawnej wsi podkarpackiej uzupełniają budynki przemysłów wiejskich: młyn wodny, wiatraki, kuźnie, olejarnia i garncarnia. Na teren skansenu przeniesiono również budynki użyteczności publicznej - szkołę, karczmę i remizę strażacką, a także okazały kościół pw. św. Marka Ewangelisty z Rzochowa.
Poszczególne obiekty zestawione są w zagrody, które odtwarzają układ przestrzenny tradycyjnej zabudowy wsi. W niektórych obejściach hodowane są zwierzęta, m.in. kozy, owce, kaczki, kury, gęsi i gołębie. Chałupy i inne obiekty znajdują się w naturalnym pejzażu przydomowych ogródków, sadów i pasiek. Dodatkowym atutem tego miejsca są pola uprawne, łąki i pastwiska, a także stawy i las. Wędrówka w plenerze pozwala odpocząć od zgiełku miast i poczuć atmosferę dawnej wsi Lasowiaków i Rzeszowiaków. Pierwsza grupa etnograficzna mieszkała na terenach północnej części Kotliny Sandomierskiej, w widłach Wisły i Sanu, będącym obszarem dawnej Puszczy Sandomierskiej. Dzisiaj są to powiaty m.in. leżajski, niżański, stalowowolski, tarnobrzeski i kolbuszowski, a ludność ta sama określiła się mianem „Lesioki”.
W przeszłości każda wieś miała swojego właściciela. Były to dobra królewskie, kościelne, magnackie, czyli właścicieli ogromnych terenów wiejskich, lub należące do drobniejszej szlachty. Dlatego krajobraz dawnej Rzeczypospolitej usiany był dworami szlacheckimi. Również w skansenie obejrzeć dziś można założenie dworskie. Jego centrum stanowi dwór z Brzezin z 1753 r., odrestaurowany i wyposażony dzięki Funduszom Unijnym. Dwór wybudowano w 1753 r. dla rodziny Morskich, spokrewnionej z największymi rodami Rzeczypospolitej. Tragicznym momentem w dziejach tej i wielu innych rodzin szlacheckich była rzeź galicyjska w 1846 roku, kiedy to według przekazów chłopi ze Smarzowej napadli na dwór i przybili właściciela Stanisława Morskiego do drzwi, a potem wywlekli ciało poza wieś i porzucili. Odrestaurowany dwór wygląda jak ten z lat 30. XX w., wówczas to dostawiono do niego oszkloną werandę z dekoracyjną, ceramiczną posadzką. Zachował się oryginalny układ pomieszczeń, widoczny jest podział na część użytkową z przestronną sienią, kuchnią i spiżarnią oraz reprezentacyjną z salonem i jadalnią. Skansen jest świetnie przygotowany dla rodzin z dziećmi. Łąki i ławeczki zachęcają do odpoczynku, zaś przy wejściu jest wiata, gdzie można zjeść posiłek. Do dyspozycji gości jest również kawiarnia „Prowincja”. W sezonie turystycznym warto przyjechać na pokazy plenerowe z udziałem twórców ludowych i rzemieślników. Skansen można zwiedzać z przewodnikiem, jak również korzystając z audioprzewodnika, bedekera (także w brajlu) czy samodzielnie.
Remiza Strażacka z 1877 roku
Historia i Przeznaczenie
Wśród drewnianych zabudowań wsi szalenie ważną instytucją była remiza strażacka. Ta konkretna została zbudowana w 1877 r. Pierwotnie służyła jako szkoła i siedziba gminy wiejskiej z aresztem, by potem zostać przekształconą w miejsce zebrań, potańcówek, a nawet mieszkanie dla bezdomnego. Strażacy, którzy na początku XX w. objęli ten budynek w posiadanie, w południowo-zachodniej ścianie szczytowej musieli wyciąć otwór i wstawić szerokie wrota, by mogły wjeżdżać przez nie sikawka konna i beczkowóz. Dziś w remizie udostępniana jest część unikatowych zbiorów dotyczących pożarnictwa.
Wyposażenie i Eksponaty
Beczkowóz był to wóz konny ze sporą beczką, w której znajdowała się woda - pełnił rolę wozu strażackiego albo zbiornika na wodę dla ludności. Natomiast sikawka konna to urządzenie służące do zasysania wody ze zbiornika (np. stawu, rzeki czy beczkowozu) i tłoczenia jej podczas akcji gaszenia pożaru. W pomieszczeniu można zobaczyć także bosaki służące do rozrywania palącego się materiału i tłumnice - płaskie miotły na długich drążkach obszyte tkaniną, która (nasączona wodą) tłumiła ogień i hamowała rozprzestrzenianie się iskier.
Wieża do Suszenia Węży Strażackich
Za remizą zwraca uwagę strzelisty budynek - jest to wieża do suszenia węży strażackich. Na początku lat 60. XX w. dobudowano ją do strażnicy w miejscowości Wolica (w gminie Gać), a dziś w skansenie przywodzi na pamięć krajobrazy miasteczek i wsi ozdobione podobnymi wieżami strażackimi. Wewnątrz znajduje się oryginalna wyciągarka z kwadratową drewnianą ramą podwieszoną na bloczku.
Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach
Historia i Status
Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach, mające statut muzeum państwowego, powstało z szacunku dla historii i z potrzeby serca w dniu 14 września 1975 roku. W styczniu 1976 roku Muzeum uzyskało status placówki państwowej o ponadregionalnym zasięgu. Do 1991 roku było finansowane, tak jak wszystkie placówki kultury, ze środków Funduszu Rozwoju Kultury. Z dniem 1 lipca 1992 roku muzeum włączono w struktury organizacyjne Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej, natomiast 10 lutego 1993 roku otrzymało nowy statut i nazwę Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Od 1997 roku posiada swój oddział zamiejscowy - Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa w Rakoniewicach. W Muzeum znajdują się zarówno ekspozycje stałe, jak i czasowe.
Bogate Zbiory Muzeum
Zbiory Centralnego Muzeum Pożarnictwa są niezwykle bogate i różnorodne. Obejmują między innymi:
- Motopompy oraz unikalną pompę parową firmy G. A.
- Samochody gaśnicze i autodrabiny, w tym pochodzące z początków motoryzacji.
- Sprzęt alarmowy, w skład którego wchodziły m.in. trąbki i dzwonki.
- Sprzęt oświetleniowy, w tym pochodnie, latarki i lampy.
- Umundurowanie oraz hełmy strażackie (paradne i bojowe) pokazujące zarówno charakter ubioru strażackiego z końca XIX wieku używanego w strażach Austrii, Prus, czy Rosji, jak i XX-wieczne wzory umundurowania z większości państw europejskich, jak również z innych kontynentów.
Ponadto w zbiorach Muzeum znajdują się liczne wydawnictwa specjalne, dyplomy, fotografie, plakaty o tematyce przeciwpożarowej oraz odznaczenia strażackie, w tym medal im. Józefa Tuliszkowskiego i Złoty Znak Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, który to placówka otrzymała w uznaniu całokształtu dokonań z okazji jubileuszu XX-lecia Muzeum. W 1990 roku tutejsza placówka wydała I tom periodyku naukowego "Muzealny Rocznik Pożarniczy", który realizuje problematykę historyczną ochrony przeciwpożarowej.
Lokalizacja
Muzeum zlokalizowane jest w dzielnicy Mysłowic - Słupnej, przy skrzyżowaniu autostrady A4 Wrocław - Kraków, drogi ekspresowej S1 Warszawa - Cieszyn oraz drogi wojewódzkiej 934 Katowice - Oświęcim.
Historia Pożarnictwa
Małopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni
Powstanie i Rozwój
Małopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni powstało 4 maja 1953 roku z inicjatywy farmaceuty kpt. Zbigniewa Konrada Gęsikowskiego. Przez ponad 70 lat Muzeum działało pod opieką oddanych ochotników Straży Pożarnej w Alwerni. Ochotnicza Straż Pożarna nie tylko pełniła funkcję strażacką, ale także była stróżem dziedzictwa kulturowego. Przez dziesięciolecia społeczną pracą członków straży, Muzeum zgromadziło ponad 4000 eksponatów. W 2002 roku Rada Miejska w Alwerni utworzyła Małopolskie Muzeum Pożarnictwa jako gminną instytucję kultury i nadała mu Statut. Od 23 maja 2004 r. po zatwierdzeniu statutu przez Walne Zebranie OSP w Alwerni i uzgodnieniu z Ministerstwem Kultury - organem założycielskim Małopolskiego Muzeum Pożarnictwa zostało OSP Alwernia. W roku 2023 Małopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni włączono jako filię w strukturę Muzeum Małopolskiego w Wygiełzowie.
Unikalna Kolekcja i Konserwacja
Kolekcja muzealna składa się z: strażackich wozów konnych i samochodów pożarniczych, zbioru medali, odznaczeń, pamiątkowych plakietek i fotografii, a także związanych tematycznie z działalnością straży pożarnej zbiorów filumenistycznych i filatelistycznych oraz licznych dokumentów i publikacji. Najcenniejszą częścią zbiorów jest licząca się w skali europejskiej kolekcja dawnych pojazdów strażackich. Na szczególną uwagę zasługuje konserwacja tych unikalnych zabytków prowadzona własnymi siłami przez strażaków z Alwerni. Ich wysiłek został doceniony przyznaną w 1999 roku doroczną nagrodą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Sybilla” za dokonania w dziedzinie konserwacji unikalnego samochodu strażackiego Mercedes z 1926 roku. Jest to prawdopodobnie najcenniejszy, sprawny technicznie i najlepiej zachowany zabytek tego typu w Polsce.
Nowa Siedziba i Perspektywy
Po podpisaniu w 2022 roku umowy na budowę nowego budynku Muzeum Pożarnictwa oraz przejęciu zbiorów od jednostki OSP w Alwerni, rozpoczęły się intensywne prace budowlane. Końcem roku 2023 etap budowlany został zakończony. Muzeum zostało udostępnione do ruchu turystycznego w maju 2024. Nowa siedziba Muzeum umożliwia odpowiednie wyeksponowanie istniejącej kolekcji Małopolskiego Muzeum Pożarnictwa, rozbudowę o kolejne eksponaty i stworzenie właściwych warunków dla zabezpieczenia zbiorów. Umożliwia realizację programu kulturowego oraz nową i atrakcyjną ekspozycję stałą.
Centrum Edukacji i Historii Warszawskiej Straży Pożarnej
Historia Obiektu i Ekspozycje
Centrum Edukacji i Historii Warszawskiej Straży Pożarnej zlokalizowane jest przy ul. Marcinkowskiego 2 w zabytkowym budynku, wybudowanym w 1878 r. na potrzeby koszar Warszawskiej Straży Ogniowej. W ostatnich latach obiekt przeszedł gruntowny remont. Odbudowana została 30-metrowa wieża oraz garaż. Obok centrum nieprzerwanie funkcjonuje Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 5 Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej m. st. Warszawy. Centrum w założeniach jest przedsięwzięciem niekomercyjnym, przewidzianym dla grup zorganizowanych. Na dwóch kondygnacjach budynku o łącznej powierzchni 1000 m2 przygotowano 15 wystaw prezentujących bogatą historię Warszawskiej Straży Pożarnej, począwszy od jej powstania aż do działań podejmowanych w chwili obecnej.
Inne Wybrane Muzea Pożarnictwa w Polsce
Oprócz Centralnego Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach, w kraju istnieje wiele innych placówek gromadzących zbiory pożarnicze, które choć są nazywane muzeami, nie zawsze spełniają wymogów stawianych muzeom przez ustawę "O ochronie dóbr kultury i o muzeach". Placówki te, często prowadzone przez społeczników i utrzymywane przez zarządy straży, przyczyniają się do ratowania cennych, niejednokrotnie zabytków pożarniczych.
Muzeum Pożarnictwa w Lidzbarku Welskim
Muzeum Pożarnictwa w Lidzbarku Welskim powstało w 1974 r. z inicjatywy działacza pożarniczego, Maksymiliana Angera. Dzięki zaangażowaniu członków miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej i finansowemu poparciu ze strony Zarządu Wojewódzkiego ZOSP w Olsztynie, wybudowano pawilon wystawowy oraz wiatę na sprzęt silnikowy. Muzeum gromadziło sikawki i samochody strażackie, odznaczenia, pieczęcie, sztandary, sprzęt bojowy strażaka. Przestało funkcjonować w 1989 roku. Zbiory znajdujące się w muzeum przekazano do jednostek OSP, do których pierwotnie należały. Część zbiorów przekazano do Kujawsko-Dobrzyńskiego Parku Etnograficznego w Kłóbce (powiat włocławski, gm. Lubień Kujawski), będącego oddziałem Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku.
Muzeum w Przeworsku
Muzeum w Przeworsku, podległe zarządowi miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej, mieści się w budynku dawnej powozowni pałacowej Andrzeja Lubomirskiego oraz wzniesionym w 1974 r. pawilonie wystawowym. W 1956 r., z okazji jubileuszu 60-lecia miejscowej OSP, zorganizowano okolicznościową wystawę sprzętu pożarniczego, zaś w 1974 r. otwarto muzeum w nowej siedzibie.
Muzeum w Namysłowie
Muzeum Pożarnictwa przy Namysłowskim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym powstało w 1950 r. z inicjatywy miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej oraz Namysłowskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego.