Hełm strażacki ma za zadanie ochronić głowę strażaka nie tylko przed ogniem, ale też przed spadającą belką, cegłą czy całym stropem. Jego historia sięga przełomu XVII i XVIII wieku. Od tego momentu nieraz zmieniał swój kształt, kolor i wygląd. Obecny wygląd i technologia produkcji jest mieszanką postępu i tradycji.
Ewolucja Materiałów i Konstrukcji Hełmów Strażackich
Klasyczny kształt hełmu strażackiego pochodzi z początku XIX wieku, kiedy to hełmy były wykonane ze skóry i metalu. Szerokie rondo zostało zaprojektowane w celu ochrony przed spadającymi odłamkami, wodą i palącym się żarem. XX wiek przyniósł ze sobą wynalezienie nowych materiałów, takich jak aluminium, włókno szklane i wiele różnych tworzyw sztucznych, które mogły być wykorzystane do poprawy trwałości hełmu strażackiego. Jednak bardzo długo, mimo wprowadzenia nowych wzorów, strażacy opierali się nowym stylom i nadal nosili tradycyjne skórzane okrycia głowy.
Producenci hełmów rozwiązali ten problem, wykonując je z nowych materiałów z użyciem nowych technologii, ale z zachowaniem tradycyjnych kształtów i cech dekoracyjnych. Obejmowało to również zewnętrzne skórzane pokrycie. Dopiero po drugiej wojnie światowej uznano, że sprzęt ochronny dla strażaków musi być produkowany według określonych standardów.
Najstarsze Formy i Innowacje w Konstrukcji Hełmów
Najstarszą formą hełmów strażackich była konstrukcja „rury od pieca”. Nakrycie głowy wyglądem przypominało cylinder i miało taką samą wartość dla strażaków jak zwykłe nakrycie głowy. Nowojorczyk Jacobus Turck w roku 1740 został uznany za wynalazcę / projektanta pierwszej „czapki strażackiej”. Była to okrągła konstrukcja oferująca wysoką czaszę i węższą krawędź. Projekt ten został szybko podchwycony przez Matthew Dubois, który wprowadził do niego szereg ulepszeń - przede wszystkim dodał wszyty rdzeń z żelaznego drutu pod krawędzią ronda, który nie tylko nadał hełmowi nowy kształt, ale także zapewnił mu znacznie większą wytrzymałość.
Jednak żadne z tych ulepszeń „rury od pieca” nie było aż tak przełomowe, aby zbliżyć ówczesne hełmy do dzisiejszych konstrukcji. Inny dżentelmen, prawie sto lat później, miał określić sposób, w jaki hełmy strażackie będą konstruowane. Henry T. Gratacap był z zawodu producentem bagażu i ochotniczym strażakiem z Nowego Jorku. Jego doświadczenie w tworzeniu wytrzymałego bagażu do podróży transoceanicznych, odpornego na wilgoć i gnicie, dobrze przełożyło się na projekt hełmu strażackiego. Zaprojektował czaszę z twardej skóry złożoną z ośmiu segmentów, tworząc niezwykle mocną i trwałą konstrukcję. Gratecap nazwał swój prototyp „The New Yorker”, zaprojektowany tak, żeby wytrzymać uderzenie spadającego gruzu czy elementów konstrukcji.
Maska Aldiniego nie była idealna, ale zainspirowała innych do rozwiązania problemu z większą skutecznością. Doprowadziło to do powstania systemu filtrów, który to system przyjął się powszechnie w Stanach Zjednoczonych i Europie.
Funkcje i Wymagania Stawiane Hełmom Strażackim
Podstawową funkcją hełmu jest ochrona głowy, oczu, karku i szyi przed różnorodnymi czynnikami. Produkt ten musi chronić przed urazami mechanicznymi, takimi jak spadające odłamki. Kolejnym, równie ważnym zadaniem jest ochrona przed wysoką temperaturą, różnymi substancjami chemicznymi oraz zadymieniem. Ruiny budynków, spadające odłamki, gałęzie drzew grożące zawaleniem - to tylko kilka przykładów sytuacji, które mogą stanowić śmiertelne zagrożenie dla strażaka. Dlatego tak ważna jest ochrona osobista, a w szczególności głowy, podczas wyjazdów do akcji. Niezwykle istotny w tym kontekście jest hełm strażacki. Wydawać by się mogło, że to drobny i niepozorny sprzęt, jednak może on uratować życie.
Co więcej, hełm strażacki towarzyszy strażakowi często przez kilka, a nawet kilkanaście godzin. Dlatego powinien on nie tylko skutecznie chronić, ale także być lekki, wygodny i zapewniać pełen komfort noszenia.
Podstawowe Elementy Hełmu Strażackiego
Każdy hełm strażacki składa się z kilku kluczowych elementów, które wspólnie zapewniają kompleksową ochronę:
- Skorupa: Odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Aby zapewnić odpowiedni komfort noszenia oraz ochronę, najczęściej wykonana jest z duroplastów lub termoplastów. Wykonanie z tych materiałów pozwala także na uzyskanie nowoczesnych kształtów.
- Więźba: Czyli wewnętrzny „stelaż”, na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby nie doszło, w szczególności, do urazu kręgosłupa oraz wstrząśnienia mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
- Wizjer/Przyłbica: Jest to element odpowiedzialny za ochronę całej twarzy przed urazami mechanicznymi, ciepłem, ale także przed odpryskami i cieczami. Obecnie element ten jest chowany pod skorupę, co chroni go, gdy nie jest używany przy działaniach związanych z uszkodzeniami mechanicznymi i ciepłem. Dodatkowo zmniejsza powierzchnię hełmu.
- Ochrona karku: Zapewnia ochronę dla karku lub, w zależności od zastosowanej wersji, dla całej szyi. Chroni przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.
Rodzaje Hełmów Strażackich: Bojowe vs. Techniczne
Strażacy używają różnych hełmów w zależności od rodzaju akcji. Inny hełm sprawdzi się podczas gaszenia pożaru budynku, a inny podczas akcji ratunkowej na drodze czy w lesie.
Hełm Ratowniczo-Gaśniczy (Bojowy)
Jest to hełm przeznaczony do walki z pożarami wewnętrznymi i akcjami gaśniczymi w obiektach. Charakteryzuje się mocną, masywną konstrukcją, która chroni przed ekstremalnym gorącem, płomieniami, promieniowaniem cieplnym oraz uderzeniami ciężkich przedmiotów. Taki hełm posiada pełną skorupę typu B (zgodnie z EN 443), zakrywającą uszy i boki głowy strażaka. Zazwyczaj wyposażony jest w długi daszek z przodu i grzbiet z tyłu, osłaniający kark. Hełm bojowy zawsze ma osłonę twarzy (przyłbicę) odporną na wysoką temperaturę oraz zazwyczaj wewnętrzny wizjer (okulary ochronne). Z tyłu mocowana jest osłona karku z tkaniny ognioodpornej. Hełmy ratowniczo-gaśnicze są cięższe - ich masa waha się typowo od około 1,3 kg do 1,6 kg. Przykładami takich hełmów są MSA Gallet F1XF, Rosenbauer Heros Titan, Dräger HPS 7000 czy Calisia Vulcan.
Hełm Techniczny
Jest to lżejszy kask przeznaczony do innych działań ratowniczych, gdzie strażak nie wchodzi do płonącego budynku, ale nadal potrzebuje ochrony głowy. Hełmy techniczne używa się przy wypadkach komunikacyjnych, katastrofach budowlanych, pracy na wysokości, akcjach poszukiwawczo-ratowniczych, a także w ratownictwie w terenie (pożary traw, lasów) czy działaniach specjalistycznych. Taki hełm jest bliższy konstrukcją kaskom przemysłowym lub wspinaczkowym - ma mniejszą wagę, wygodny system wentylacji (bo w tych akcjach strażak bardziej narażony jest na wysiłek fizyczny niż na płomienie) i nie musi zapewniać tak długiej ochrony w wysokiej temperaturze. Hełm techniczny nie posiada dużego daszka ani tak rozbudowanej osłony karku, choć często można dołączyć krótki daszek lub mały nakarcznik.
Bardzo ważna jest wielofunkcyjność - możliwość zamocowania latarki, gogli, nauszników, kamery czy identyfikatora. Wiele hełmów technicznych (np. MSA Gallet F2XR) jest wentylowanych, co zapobiega przegrzaniu ratownika. Jednak z tego powodu hełm techniczny nie chroni tak dobrze przed ogniem i żarem jak hełm bojowy. Hełmy techniczne spełniają inne normy - przede wszystkim EN 16473 (ratownictwo techniczne), często EN 16471 (pożary lasów), a także nieraz EN 12492 (wspinaczka) czy EN 1385 (sporty wodne).
Podsumowując: hełm ratowniczo-gaśniczy (bojowy) jest niezbędny podczas gaszenia pożarów i zawsze zapewnia maksimum ochrony kosztem większej masy, natomiast hełm techniczny to uzupełniający sprzęt do akcji niewymagających wchodzenia w ogień, oferujący lżejszą i bardziej przewiewną ochronę.
Kolorystyka Hełmów Strażackich, w tym Srebrne Hełmy
Nowy trend w kolorystyce hełmów to nie jest zwykła moda, lecz chodzi o widoczność podczas akcji. Jaskrawy kolor jest najbardziej odpychający dla ludzkiego oka, a co za tym idzie szybko i wyraźnie jest przez ludzkie oko rejestrowany. W Polsce przyjęte są dwa podstawowe kolory hełmów strażackich: biały i czerwony. Białymi hełmami posługują się strażacy działający w ramach Ochotniczej Straży Pożarnej. Czerwone wyróżniają strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Taki stan rzeczy reguluje zarządzenie nr 9 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z 5 lutego 2007 roku w sprawie wzorców oraz szczegółowych wymagań, cech technicznych i jakościowych przedmiotów umundurowania, odzieży specjalnej i środków ochrony indywidualnej użytkowanych w Państwowej Straży Pożarnej. Drugim aktem prawnym jest porozumienie zawarte w grudniu 2010 roku między Związkiem Ochotniczych Straży Pożarnych RP a Komendą Główną Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z jego postanowieniami jednostki OSP używają hełmów białych, a jednostki PSP - czerwonych.
Ten stan rzeczy jest jednak obecnie mocno niedoskonały. Większa ilość kolorów hełmów strażackich wynika z kilku przyczyn. Strażacy z OSP otrzymują sprzęt od sponsorów, z przetargów czy po kolegach z PSP. Z tego powodu zdarzają się w jednostkach OSP hełmy czerwone. Stosują je wtedy na ogół dowódcy. Wiele jednostek OSP ma także sprzęt otrzymany w darach z zagranicy. Często można spotkać w takich wypadkach hełmy srebrne czy nawet złote. Popularne w Polsce są także hełmy fosforyzujące, używane przez OSP w nocnych akcjach na drogach. Także PSP nie jest wolna od urozmaiceń kolorystycznych hełmów. Pojawiły się na przykład hełmy srebrne - specjalistyczne.
Historia i Znaczenie Hełmów Paradnych
Paradny hełm strażacki stanowi bardzo ważny element osobistego umundurowania strażaka ochotnika podczas różnych uroczystości kościelnych, państwowych i strażackich. W muzeach i kolekcjach prywatnych można oglądać piękne egzemplarze powstałe w początkach ochotniczego ruchu strażackiego.
Kolekcje i Rekonstrukcje Dawnych Hełmów
Jedną z takich kolekcji dawnych i współczesnych paradnych hełmów strażackich jest kolekcja z Trześniowa, której początki sięgają lat 80. XX wieku. Hełmy te są odtwarzane z egzemplarzy wypożyczonych z muzeów lub odkupionych, które zazwyczaj są zdewastowane i nie nadają się do użytku. Na okolicznościowych wystawach odtwórcy prezentują od 50 do 70 typów hełmów. Ich prace znajdują się również w zarządach wojewódzkich i biurach terenowych OSP RP, muzeach i izbach pamięci. Uświetniają one wiele imprez strażackich, zawodów i pokazów, a często są darowane jako suweniry zarówno w kraju, jak i za granicą.
Blisko 40 lat temu pan Edward Mróz z Trześniowa rozpoczął ręczne wyrabianie hełmów paradnych dla ochotniczych straży pożarnych. Stworzył kilka tysięcy efektownych nakryć głowy w kolorach czarnym, złotym, srebrnym i białym. Wiele z nich można podziwiać w jego domowym muzeum. Wszystko zaczęło się od tego, gdy Edward Mróz został zwolniony z sanockiego Autosanu 15 grudnia 1981 roku na mocy dekretu o stanie wojennym, za organizowanie strajku dzień wcześniej. Otrzymał dyscyplinarne zwolnienie i miał „wilczy bilet”, co uniemożliwiało mu znalezienie pracy. Przez długi czas utrzymywał się jedynie z pszczelarstwa. W Autosanie pracował w dwuosobowej komórce zajmującej się produkcją reklamowych miniatur pojazdów dla oficjalnych delegacji i dygnitarzy. Nigdy nie przypuszczał, że zdobyte tam doświadczenie okaże się przydatne w przyszłości.
Pierwsze hełmy wykonał w 1983 roku dla strażaków w Trześniowie, którzy wbrew ówczesnym władzom chcieli zorganizować tradycyjne wielkanocne straże przy Grobie Chrystusa. Zastosował blachę głęboko tłoczoną, bazując na starych wzorach dostarczonych przez strażaków, sięgających czasów zaborów i okresu międzywojennego. Praca nad pierwszym hełmem trwała około miesiąca. Charakterystyczne dla hełmów z okresu zaboru austriackiego było umieszczanie na nich wizerunku sokoła zamiast polskiego orła w koronie, co symbolizowało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, które powstawało w tym samym czasie co ochotnicze straże ogniowe w Galicji. Na strażackim sokole widniały litery „SO”, oznaczające straż ogniową.
Po wykonaniu kilku hełmów dla ochotników z Trześniowa, Edwarda Mroza odwiedził komendant straży pożarnej w Rzeszowie, Władysław Pelczar, a następnie komendant straży wojewódzkiej. Zachęcili go do dalszej pracy. Kolejnym gościem był prezes wojewódzkiego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP, Janusz Konieczny. Po tych wizytach pan Edward otrzymał coraz więcej zamówień, co zapoczątkowało jego wieloletnią artystyczną przygodę.
Inspiracji do produkcji hełmów szukał w muzeach pożarnictwa, m.in. w Przeworsku i Warszawie, a także kupował stare hełmy na targowiskach, poddając je renowacji. Strażacy przywozili mu również do renowacji hełmy odziedziczone po ojcach i dziadkach. Wszystkie te wzory nawiązywały kształtami do hełmów greckich, rzymskich i francuskich. Praca nad hełmami wymagała ogromnej cierpliwości i zręczności. Początkowo Edward Mróz klepał blachę na ołowiu z mosiądzu i chromu, a ozdoby wykonywał osobno, lutując je. Stosował szyszaki o różnych kształtach, a na czole umieszczał wizerunki sokoła, po bokach liście dębu i głowę lwa lub strzałki i rozetki - symbole męstwa i siły. Z czasem zaczął wykonywać hełmy z żywic epoksydowych, przyuczając do pracy syna Wojciecha i wnuki.
Pan Edward dzieli swoją kolekcję hełmów na trzy części: pierwsza znajduje się w suterenie jego domu w Trześniowie, która przez lata służyła jako warsztat; druga w dużym pokoju zamienionym w gabinet osobliwości; trzecia jest mobilna i prezentowana na wystawach w różnych miejscach Polski. Edward Mróz udostępnia swoje zbiory bezpłatnie. Jego prywatne muzeum odwiedziło wielu znamienitych gości, co potwierdzają liczne wpisy w księdze pamiątkowej. Hełmy paradne towarzyszą strażakom podczas różnych kościelnych, państwowych i strażackich uroczystości. Główne uroczystości podkarpackich strażaków ochotników odbywają się w pierwszą niedzielę maja w Kalwarii Pacławskiej, przed obrazem tamtejszej Matki Boskiej, będącej patronką strażaków. Strażacy przyjeżdżają na nie z całymi rodzinami.
Współcześni Producenci i Modele Hełmów Strażackich
W Polsce od lat 70. XX wieku Kaliskie Zakłady Przemysłu Terenowego zajmowały się projektowaniem i produkcją hełmów z przeznaczeniem dla pożarnictwa. Model Vulcan CV102 był pierwszym polskim hełmem strażackim wykonanym metodą wtrysku.
Marka Gallet: Tradycja i Innowacja w Produkcji Hełmów
Hełm strażacki, często potocznie nazywany kaskiem strażackim, to podstawowy element ochrony osobistej każdego strażaka PSP i OSP. Marka Gallet ma ponad 150-letnią tradycję w produkcji ochronnych nakryć głowy. Firma powstała w 1864 roku we Francji jako warsztat wyrobów skórzanych. Na początku XX wieku (około 1909 roku) Adrien Gallet założył zakład w miejscowości Chatillon-sur-Chalaronne. Początkowo Gallet specjalizował się w hełmach skórzanych i stalowych dla wojska oraz służb.
Przełomowym momentem było opracowanie w latach 80. XX wieku nowatorskiego hełmu strażackiego typu jet-style o opływowym kształcie. W 1985 roku Gallet, we współpracy z paryską strażą pożarną, stworzył model F1 - pierwszy tego rodzaju hełm ratowniczo-gaśniczy, który zapewniał pełną ochronę głowy, twarzy i szyi podczas działań gaśniczych w budynkach. Hełm Gallet F1 wyróżniał się nowoczesną konstrukcją z chowanym wizjerem i wkrótce stał się standardowym wyposażeniem straży pożarnych w wielu krajach Europy, w tym także w Polsce. Dla polskich strażaków zawodowych PSP hełm Gallet stał się synonimem nowoczesnego hełmu bojowego, zastępując starsze wzory z lat 70. XX wieku. W 1987 roku Gallet opracował również lżejszy hełm F2 - przeznaczony do działań ratownictwa technicznego i akcji w terenie (pożary lasów, akcje wysokościowe itp.).
Wielkim krokiem milowym w historii marki było przejęcie firmy Gallet przez amerykański koncern MSA Safety w 2002 roku. MSA (Mine Safety Appliances) to globalny lider w dziedzinie sprzętu ochrony osobistej, założony w 1914 roku w USA. Od tego momentu hełmy są sprzedawane pod marką MSA Gallet, łącząc doświadczenie i tradycję Gallet z międzynarodowym zapleczem technologicznym MSA.
Generacje Hełmów Gallet: Od F1 do F2XR
Przez dekady hełmy strażackie Gallet przechodziły liczne modernizacje, odpowiadając na rosnące wymagania służb ratowniczych.
- Pierwsza Generacja Hełmów Gallet F1 (lata 80. i 90. XX w.): Model F1 był pionierski. Późniejsze oznaczenia literowe odnosiły się głównie do rozmiaru i wersji: F1S (Standard) dla standardowego rozmiaru głowy (około 52-60 cm) i F1E (Extended) dla większych głów (do około 64 cm). W hełmach tej generacji wprowadzono udoskonalenia: miękkie lub regulowane nagłowie, ulepszoną przyłbicę i wewnętrzne okulary chroniące oczy.
- Hełm Gallet F1SF (lata 2000.): To unowocześniona wersja hełmu F1, dostosowana do nowszych wymagań. Spełniał normę EN443:2008 i był wyposażony w dodatkowe usprawnienia poprawiające bezpieczeństwo i wygodę. F1SF łączył cechy F1S i F1E, występując nadal w dwóch rozmiarach (M i L). Był dostępny w wielu kolorach, także wersjach fotoluminescencyjnych.
- Hełm Gallet F2 (od 1987 r.) i F2 X-TREM: Pierwszy Gallet F2 zapoczątkował serię lekkich hełmów ratowniczych przeznaczonych do akcji innych niż typowe pożary wewnętrzne (np. wypadki drogowe, ratownictwo wysokościowe, pożary lasów). W kolejnych latach Gallet ulepszał tę konstrukcję, czego efektem był model F2 X-TREM. Spełniał nowe normy: EN 16471 (hełmy do gaszenia pożarów lasów) oraz EN 16473 (hełmy do ratownictwa technicznego). Był to hełm potrójnie certyfikowany, bardzo uniwersalny.
- Hełm MSA Gallet F1XF (od 2013 r.): Następca legendarnej serii F1. Litery XF oznaczają „Xtreme Fire” - hełm przeznaczony do najcięższych warunków pożarów wewnętrznych i działań ratowniczych. Model ten ustanawia nowy standard ochrony i integracji funkcji. W porównaniu do poprzedników, F1XF ma przeprojektowany kształt skorupy, zintegrowany moduł oświetleniowy, unikalny system rozprowadzania ciężaru oraz rozbudowane opcje personalizacji. Dostępne są także wersje skorupy metalizowane (np. złote, co podnosi odbicie ciepła - popularne wśród strażaków jako tzw. „złoty hełm strażacki”).
- Hełm MSA Gallet F2XR (od 2021 r.): Najnowsza generacja hełmu technicznego, zastępująca model F2 X-TREM. MSA zaprojektowała F2XR jako multifunkcyjny hełm ratowniczy, który może być wykorzystywany w bardzo szerokim spektrum działań. W standardzie F2XR ma wbudowane oświetlenie LED, regulowany wizjer o zwiększonym zakresie, ulepszone mocowanie gogli i osłony twarzy.
Polskie i Inne Nowoczesne Hełmy Strażackie
Hełmy Kaliskich Zakładów Przemysłu Terenowego PH-5/Z-2000
Hełm strażacki PH-5/Z-2000 jest przeznaczony do ochrony głowy przed urazami w czasie ćwiczeń i akcji ratowniczo-pożarniczych. Wykonany jest na licencji Szkoły Głównej Służby Pożarniczej w oparciu o PN-EN 443 "Hełmy strażackie". Skorupa hełmu wykonana jest z laminatu poliestrowo-szklanego. Hełm chroni przed: oddziaływaniem energii cieplnej, uderzeniami spadających lub przemieszczających się przedmiotów oraz uderzeniami głową w przeszkody, porażeniem prądem elektrycznym o wartości skutecznej napięcia do 440 V.
Hełm strażacki PACIFIC F7
Hełm Pacifik F7 jest hełmem wykonanym z żywic syntetycznych zbrojonych kevlarem. Pokryty jest farbami fluorescencyjnymi odpornymi na działanie wybranych środków chemicznych i wysokiej temperatury. Producent zapewnia dożywotnią gwarancję. Czasza hełmu całkowicie chroni głowę użytkownika. Osłona oczu i twarzy wykonana jest z poliwęglanu pokrytego powłokami krzemowymi, dając zwiększoną odporność na zadrapania i oddziaływanie wysokiej temperatury. Kolorystyka hełmu jest dowolna, w zależności od zamówienia.