Skuteczne zwalczanie pożarów wymaga nie tylko odpowiedniej taktyki, sprzętu i wyszkolenia, ale także zaawansowanych środków gaśniczych. Chociaż woda pozostaje dominującym środkiem, nie można zapominać o całej gamie innych substancji, takich jak proszki, gazy czy środki pianotwórcze, które odgrywają kluczową rolę w gaszeniu różnego rodzaju pożarów. Rozwój tych technologii w Polsce jest nierozerwalnie związany z postacią dr. inż. Stefana Wilczkowskiego, wybitnego naukowca i wynalazcy, który znacząco przyczynił się do innowacji w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej.
Pionier Polskiej Chemii Gaśniczej: Dr inż. Stefan Wilczkowski
Mł. bryg. w st. sp. dr inż. Stefan Wilczkowski, naukowiec, wynalazca i wybitny specjalista w zakresie środków gaśniczych, urodził się 6 lipca 1930 r. Był człowiekiem niezwykle zasłużonym dla polskiej ochrony przeciwpożarowej, a jego odejście 8 marca 2024 r. w wieku 94 lat stanowi stratę dla całej branży. Po ukończeniu studiów na Politechnice Łódzkiej (1953 r., inżynier przetwórstwa rolnego) i Uniwersytecie Łódzkim (1958 r., magister chemii), Stefan Wilczkowski rozpoczął pracę w laboratoriach chemicznych i placówkach naukowo-badawczych, zdobywając 12-letnie doświadczenie zawodowe, zanim podjął się przełomowego zadania w dziedzinie pożarnictwa.
Początki Produkcji Środków Gaśniczych w Polsce i Utworzenie Laboratorium
Do połowy lat 60. produkcja środków gaśniczych w Polsce była bardzo ograniczona. Produkowane były tylko proteinowy środek pianotwórczy Spumogen, dwutlenek węgla do napełniania gaśnic i agregatów oraz składniki piany chemicznej wytwarzanej w gaśnicach. W niewielkiej ilości produkowano również sproszkowany Spumogen pod nazwą Komponent. Przed Zjednoczeniem Przemysłu Chemii Gospodarczej „Pollena” postawiono wówczas zadanie zorganizowania laboratorium badawczego środków gaśniczych, gdyż do tej pory w kraju nie było takiego miejsca.
Początkowo laboratorium planowano utworzyć w Jaworskiej Fabryce Mydła, jednak brakowało tam chętnych specjalistów. Plany zmieniono, ustalając, że laboratorium powstanie we Wrocławskiej Fabryce Mydła. Ogłoszono nabór kadry, lecz i tam nikt nie podjął się organizacji laboratorium. Zbieg okoliczności sprawił, że do Wrocławia przeprowadził się mgr inż. Stefan Wilczkowski. W 1965 r., w wieku 35 lat, zaryzykował i podjął się tego trudnego zadania, rozpoczynając pracę w Państwowej Fabryce Mydła i Gliceryny, która później przyjęła nazwę Wrocławskie Zakłady Chemii Gospodarczej „Pollena”.
Zgodnie z decyzją Ministra Przemysłu Chemicznego, 15 października 1965 r. Wilczkowski stworzył pierwsze w Polsce Laboratorium Badawcze Środków Gaśniczych, którego został kierownikiem. W laboratorium pracowało kilkanaście osób, a jego główną część stanowiło pomieszczenie o wielkości 40 m² ze stołem laboratoryjnym, dygestoriami z wyciągami i stanowiskiem do miareczkowania. Wilczkowski kierował pracą laboratorium od 1965 do 1973 r., odpowiadając za opracowywanie i wdrażanie nowych środków gaśniczych w trudnym okresie niedoborów.
Pierwsze Sukcesy: Proszki Gaśnicze LB
Początki pracy laboratorium były trudne, ale pierwszy sukces zespół odniósł już w styczniu 1966 r., kiedy to Wilczkowski opracował i wdrożył do użycia proszek węglanowy LB-1. Wynikiem prac laboratorium było opracowanie i wdrożenie szeregu opatentowanych i nieopatentowanych środków gaśniczych, w tym proszków gaśniczych: LB-1 (węglanowy), LB-2 (węglanowy) oraz LB-3 (fosforanowy). Proszki te, opatentowane i dopuszczone do użytkowania przez Komendę Główną Straży Pożarnych, były stosowane w gaśnicach aż do 2002 r.
O sukcesie proszków świadczy fakt, że wrocławskie zakłady wybudowały z myślą o nich nową linię produkcyjną, osobne laboratorium kontrolno-pomiarowe, magazyny surowców i gotowych wyrobów, a także osobną bocznicę kolejową. Ochrona przeciwpożarowa zużywała rocznie około 5000 ton tych proszków gaśniczych. W późniejszym czasie laboratorium stworzyło również środek zwilżający Kerylo, opracowało środek pianotwórczy do zwalczania zapylenia, proteinowy środek pianotwórczy do wytwarzania piany ciężkiej oraz przygotowało proces uruchomienia produkcji halonów gaśniczych w Polsce.
Narodziny Deteoru 1000: Pierwszy Polski Syntetyczny Środek Pianotwórczy
Proces Opracowania i Wdrożenia
Na początku lat 70. Stefan Wilczkowski wraz ze swoim zespołem z Wrocławskich Zakładów Chemii Gospodarczej „Pollena” (M. Dołęgą, B. Czykietą, A. Nowotarskim, W. Świtlukiem, H. Żakiem i W. Mackiewiczem) opracował recepturę pierwszego polskiego syntetycznego środka pianotwórczego, który nazwał Deteor 1000. Opracowywanie środka trwało kilka lat i napotkało wiele problemów. Ostatecznie, po wytworzeniu aż 100 litrów koncentratu w warunkach laboratoryjnych, osiągnięto satysfakcjonujące wyniki podczas pożaru testowego w Warszawie.
Ekologiczna piana gaśnicza
Wykorzystanie i Uznanie
Środek Deteor 1000 został dopuszczony do użytkowania w ochronie przeciwpożarowej przez Komendę Główną Straży Pożarnych, złożono wniosek do Urzędu Patentowego i rozpoczęto budowę linii technologicznej w skali przemysłowej. Jak wspominał sam Wilczkowski, pierwsza partia próbna o wielkości 11 000 kg została zarekwirowana w czerwcu 1971 r. przez Straż Pożarną w asyście Milicji Obywatelskiej w związku z pożarem w rafinerii w Czechowicach-Dziedzicach. Wykorzystanie Deteoru 1000 podczas tego pożaru niewątpliwie ograniczyło skutki tej ogromnej tragedii.
Za „Syntetyczny środek do wytwarzania piany gaśniczej Deteor 1000” Stefan Wilczkowski wraz ze swoim zespołem otrzymał honorowy tytuł Mistrza Techniki Polskiej w 1973 r. Było to dla niego ogromne wyróżnienie, wręczone przez premiera. Do tej pory była to jedyna w historii taka nagroda przyznana w pożarnictwie.
Skład i Właściwości Deteoru 1000
Deteor 1000 składał się z siarczanowanych alkoholi tłuszczowych, alkoholi tłuszczowych, wody amoniakalnej, wody wodociągowej i alkoholu etylowego. Był produkowany we wrocławskiej Pollenie od 1971 r. na bazie dostosowanej instalacji sulfonacji gazowej włoskiej firmy Ballestra, pierwotnie wykorzystywanej do produkcji detergentów piorących. Środek ten był przeznaczony do wytwarzania piany gaśniczej o wszystkich stopniach spienienia (lekkiej, średniej i ciężkiej) oraz do gaszenia pożarów klasy A i B.
Deteor ME 3%: Nowoczesne Rozwiązania w Gaszeniu Pożarów
Współczesnym następcą i rozwinięciem idei zapoczątkowanych przez Deteor 1000 jest DETEOR ME 3%. Jest to uniwersalny środek pianotwórczy, oparty na odpowiednio dobranych syntetycznych związkach powierzchniowo czynnych oraz substancjach pomocniczych. Tworzy wyjątkowo płynną i plastyczną pianę, zdolną do szybkiego pokrywania dużych powierzchni, także w utrudnionych warunkach. Piana ta może być stosowana z wodą wodociągową lub morską i nadaje się do wytwarzania piany w działkach wodno-pianowych, prądownicach piany ciężkiej, wytwornicach piany średniej oraz generatorach piany lekkiej.
Właściwości Techniczne DETEOR ME 3%
DETEOR ME 3% posiada doskonałe właściwości penetrujące i zwilżające, dzięki czemu jest skuteczny przy gaszeniu pożarów grupy A, obejmujących m.in. drewno, papier czy gumę. Może być również stosowany do gaszenia pożarów cieczy niemieszających się z wodą (cieczy niepolarnych). Poniżej przedstawiono typowe właściwości tego środka:
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| Grupy pożarów | A i B |
| Zalecane stężenie dozowania | 3% - dla cieczy niepolarnych |
| Najniższa temperatura stosowania | - 10°C |
| pH w temp. 20°C | 7,5 ± 1,0 |
| Osad | < 0,25 % |
Zgodność z Normą EN 1568:2018
Środek DETEOR ME 3% spełnia wysokie standardy norm międzynarodowych, co potwierdza jego skuteczność i bezpieczeństwo:
- Część 3: dla heptanu III C/IIID (klasa skuteczności gaśniczej/odporność na nawrót palenia).
- Część 1 oraz 2: piana lekka i średnia - wynik pozytywny.
Zastosowanie DETEOR ME 3%
Dzięki swojej uniwersalności, DETEOR ME 3% znajduje szerokie zastosowanie w różnorodnych scenariuszach gaśniczych:
- Wytwarzanie piany ciężkiej, średniej, a także lekkiej.
- Gaszenie pożarów maszynowni, pompowni oraz rozlewisk cieczy palnych niemieszających się z wodą.
- Gaszenie pożarów grupy A (m.in.: drewna, papieru, gumy) dzięki doskonałym właściwościom penetrującym i zwilżającym.
Aspekty Środowiskowe i Przechowywanie
DETEOR ME 3% jest biodegradowalnym środkiem pianotwórczym o minimalnym wpływie na środowisko naturalne. Ponad 90% produktu ulega rozkładowi biologicznemu w ciągu 28 dni. Jest również nietoksyczny dla ludzi, ryb i zwierząt. Przy odpowiednich warunkach przechowywania, produkt może być zdatny do użycia nawet przez 10 lat, choć standardowa gwarancja wynosi 5 lat. Zaleca się sprawdzanie fizycznych parametrów i właściwości piany po 5 latach od daty produkcji, a następnie poddawanie ich badaniom kontrolnym co roku. Środek pianotwórczy jest sprzedawany w pojemnikach o pojemności 60, 120, 200 i 1000 litrów.
Uniwersalny Środek Pianotwórczy DETEOR (Ogólna Charakteryka)
DETEOR to środek pianotwórczy oparty na specjalnie dobranych detergentach syntetycznych oraz stabilizatorach. Tworzy wyjątkowo płynną i plastyczną pianę, zdolną do szybkiego pokrywania dużych powierzchni, nawet w utrudnionych warunkach. Posiada świadectwo dopuszczenia CNBOP.
Szczegółowe Zastosowanie Pian Wytwarzanych z Deteoru
- Piana lekka wytwarzana ze środka pianotwórczego DETEOR może być z powodzeniem stosowana do całkowitego wypełniania wielkogabarytowych pomieszczeń, takich jak hangary, ładownie okrętów i magazyny.
- Podawanie piany średniej jest najskuteczniejszym działaniem gaśniczym przy pożarach maszynowni, pompowni i rozlewisk cieczy palnych.
- DETEOR jest skuteczny, gdy w postaci piany średniej lub lekkiej, wykorzystywany jest do kontrolowania parowania rozlewisk skroplonych gazów (LNG, LPG) i niektórych substancji chemicznych, np. amoniaku.
Stężenia Dozowania i Metody Podawania Pian
DETEOR jest dostępny w wersji 3%, charakteryzującej się wysoką skutecznością gaśniczą wobec szerokiego zakresu zagrożeń reprezentowanych przez pożary grupy A i B. Może być stosowany z każdego rodzaju sprzętem pianotwórczym, w tym z prądownicami pianowymi (Ls do 20) i wytwornicami piany średniej (Ls do 200).
Dane Fizyko-Chemiczne DETEOR ME-10 (3%)
Poniżej przedstawiono fizyko-chemiczne dane dla wariantu DETEOR ME-10 (3%):
- gęstość w 20° C: 1.03 g/cm³ ± 0,02
- pH w 20° C: 7,5 ± 0,5
- lepkość w 20° C: 11,0 mm²/s ±0,5
- najniższa temperatura stosowania: - 10° C
- zawartość osadu: max 0,1 %
Środek gaśniczy pianotwórczy DETEOR ME-10 3% sprzedawany jest w pojemnikach 60 litrowych.
Dziedzictwo i Dalsze Osiągnięcia Stefana Wilczkowskiego
W 1973 r. Stefan Wilczkowski rozpoczął pracę w nowo utworzonym Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Ochrony Przeciwpożarowej (OBROP) w Józefowie, który później przekształcił się w Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP). W 1977 r. uzyskał stopień doktora nauk technicznych, a w 1982 r. ukończył studia podyplomowe „Spalanie” na Politechnice Warszawskiej. W OBROP, a później w CNBOP-PIB, pracował przez 42 lata - aż do 2015 r., realizując szereg projektów i prac badawczych, a także organizując sympozja, seminaria i konferencje. Kontynuował prace badawcze i naukowe w zakresie środków gaśniczych, mechanizmów gaszenia i innych. Opracował m.in. prądownicę pożarniczą o eliptycznym wypływie środka gaśniczego, ładunek do gaśnic pianowych, proszek gaśniczy M do gaszenia metali oraz środki ogniochronne do drewna. Interesował się także zastosowaniem fal akustycznych do hamowania procesów spalania.
W swojej karierze zawodowej Stefan Wilczkowski opracował kilkanaście receptur i sposobów wytwarzania środków gaśniczych, zdobywając łącznie 15 patentów. Był autorem sposobu wyliczania liczby spienienia pian gaśniczych, co wprowadziła w życie jedna z 29 opracowanych przez niego Polskich Norm dotyczących proszków gaśniczych, pianotwórczych środków gaśniczych, halonów gaśniczych i pian chemicznych. Jest autorem dziewięciu książek, m.in. wykorzystywanych przez lata w kształceniu pożarniczym pozycji „Środki gaśnicze” i „Środki ogniochronne”, a także niemal 60 artykułów naukowych. Współorganizował ponad 30 seminariów i konferencji oraz 170 imprez w CNBOP.
Za swoje osiągnięcia i rozwój pożarnictwa Stefan Wilczkowski był wielokrotnie wyróżniany. Przez prezydenta RP odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 2003 r. uhonorowany Medalem Honorowym im. Józefa Tuliszkowskiego. Otrzymał także Złoty Krzyż Zasługi oraz liczne odznaki i medale za zasługi dla ochrony przeciwpożarowej. Jak sam jednak podkreślał, najważniejszy był dla niego zdobyty w 1973 r. tytuł Mistrza Techniki Polskiej. Mł. bryg. w st. sp. dr inż. Stefan Wilczkowski był postacią wybitną, pionierem w dziedzinie środków gaśniczych w Polsce, który przez 50 lat pracy badawczej, publicystycznej i normalizacyjnej dokonał i osiągnął wiele.