Niekontrolowany proces spalania, czyli pożar, może wystąpić w każdej chwili i w każdym miejscu, budząc przerażenie ze względu na swój niszczycielski charakter. Właściwe rozpoznanie rodzaju pożaru i dobranie odpowiedniego środka gaśniczego jest kluczowe dla bezpieczeństwa i skuteczności akcji gaśniczej. Zastosowanie nieodpowiedniego środka gaśniczego może mieć bowiem tragiczne skutki, prowadząc do szybkiego rozprzestrzeniania się ognia i przenikania do atmosfery trujących gazów.
Istnieją różne rodzaje gaśnic i środków gaśniczych, które są dostosowane do specyfiki poszczególnych typów pożarów. Odpowiedzi na pytania dotyczące rodzajów pożarów, sposobów ich gaszenia oraz właściwości środków gaśniczych można znaleźć m.in. w Polskich Normach, takich jak PN-EN 2:1998/A1:2006, oraz w aktualnych przepisach przeciwpożarowych, w tym w § 32 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Wiedza z tego zakresu może uratować życie i mienie.
Rodzaje Pożarów i Ich Klasyfikacja
Pożary są klasyfikowane według rodzaju materiałów, które się palą. W krajowym systemie klasyfikacji pożarowej wyróżnia się pięć głównych grup pożarów, które wymagają specyficznych środków i taktyk gaszenia. Są to pożary klasy A, B, C, D oraz F.
Klasa A: Pożary Materiałów Stałych
Pożary klasy A to jedna z najczęściej spotykanych kategorii pożarów, które obejmują pożary ciał stałych pochodzenia organicznego. Ta grupa pożarów charakteryzuje się paleniem materiałów takich jak drewno, papier, tkaniny, węgiel oraz słoma, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli. Cechą charakterystyczną pożarów klasy A jest żarzenie i płonący ciągły płomień, co oznacza, że materiały te spalają się w obecności tlenu i wytwarzają żarzące się resztki. Ogień powstały w wyniku ich spalania bardzo szybko przenosi się na inne materiały w otoczeniu.
Do gaszenia pożarów klasy A używa się wody lub gaśnic wodnych i pianowych. Woda jest skutecznym środkiem gaśniczym, ponieważ ma zdolność chłodzenia palącego się materiału, co obniża jego temperaturę poniżej punktu zapłonu i przerywa proces spalania.
Klasa B: Pożary Cieczy Palnych i Materiałów Topiących Się
Pożary klasy B obejmują pożary cieczy palnych i materiałów stałych topiących się pod wpływem ciepła, takich jak benzyna, nafta, oleje, smary, alkohole, lakiery, paliwa, farby oraz niektóre tworzywa sztuczne. Te substancje łatwo się zapalają i mogą powodować gwałtowne rozprzestrzenianie się ognia, co stanowi poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa. Pożary klasy B charakteryzują się wysoką temperaturą spalania i intensywnym wydzielaniem dymu, a ciecz może także przemieszczać się i rozszerzać obszar pożaru. Pożary cieczy palnych mogą prowadzić do wybuchów, zwłaszcza w zamkniętych przestrzeniach.
Do gaszenia pożarów klasy B odpowiednie będą gaśnice pianowe i proszkowe. Gaśnice pianowe działają poprzez wytworzenie piany, która pokrywa powierzchnię palącej się cieczy, izolując ją od tlenu. Piana nie tylko tłumi płomienie, ale także chłodzi ciecz, co zapobiega jej ponownemu zapłonowi. Gaśnice proszkowe zawierają proszek gaśniczy, który działa poprzez przerwanie reakcji chemicznych zachodzących podczas spalania, tworząc barierę między paliwem a tlenem.
Klasa C: Pożary Gazów Palnych
Pożary klasy C obejmują pożary gazów, takich jak metan, propan, butan, wodór, acetylen oraz gaz ziemny. Te pożary są szczególnie niebezpieczne ze względu na wybuchowy charakter gazów oraz możliwość szybkiego rozprzestrzeniania się ognia. Gazy palne, gdy są uwolnione w zamkniętych przestrzeniach, mogą tworzyć wybuchowe mieszaniny z powietrzem, co prowadzi do gwałtownych eksplozji. Mogą one szybko przemieszczać się i powodować pożary na dużych obszarach. Często występują w przemysłowych instalacjach gazowych, w miejscach, gdzie przechowuje się butle z gazem, oraz w systemach ogrzewania gazowego.
Do gaszenia pożarów gazów palnych wymagane jest użycie specyficznych środków gaśniczych. W miarę możliwości należy natychmiast zamknąć zawory gazowe lub odciąć dopływ gazu, aby zatrzymać uwalnianie się paliwa, bez czego pożar może szybko pojawić się ponownie. Gaśnice proszkowe, takie jak te zawierające fosforan amonu, są jednymi z najbardziej wszechstronnych i skutecznych narzędzi do gaszenia pożarów klasy C, przerywając reakcje chemiczne i tłumiąc płomienie. Innym rozwiązaniem jest uruchomienie instalacji gaśniczej dozującej dwutlenek węgla lub zastosowanie ekologicznych gaśnic halonowych, w których zamiast ozonu obecny jest gaz FE-36, pochodna propanu.
Genezis Film - Filmy instruktażowe - prezentacja multimedialna - pierwsza pomoc, gaszenie pożaru
Klasa D: Pożary Metali Palnych
Pożary klasy D obejmują pożary metali palnych, takich jak magnez, tytan, sód, potas, lit, aluminium oraz jego stopy. Są to jedne z najtrudniejszych do opanowania i szczególnie niebezpieczne pożary ze względu na specyficzne właściwości metali, które mogą reagować nieprzewidywalnie podczas spalania. Metale mają wysokie temperatury topnienia i spalania, co oznacza, że pożary tych substancji mogą osiągać ekstremalnie wysokie temperatury. Niektóre metale, takie jak sód i potas, reagują gwałtownie z wodą, wytwarzając wodór, który może prowadzić do eksplozji. Inne metale, takie jak magnez, mogą płonąć intensywnym, jasnym płomieniem, który jest trudny do ugaszenia tradycyjnymi środkami gaśniczymi. Charakterystyczną cechą pożarów metali palnych jest zdolność do podtrzymywania reakcji, co oznacza, że mogą one kontynuować spalanie nawet w warunkach ograniczonej obecności tlenu. Ponadto spalanie metali wytwarza tlenki metali, toksyczne dla zdrowia.
Gaszenie pożarów klasy D wymaga użycia specjalistycznych gaśnic proszkowych, które zawierają suche proszki, takie jak chlorek sodu (sól kuchenna) lub specjalne mieszanki proszkowe. Gaszą one ogień poprzez tworzenie skorupy na powierzchni palącego się metalu, izolując go od tlenu i chłodząc materiał. Proszki te są zaprojektowane, aby wytrzymać ekstremalne temperatury i skutecznie tłumić płomienie. W niektórych przypadkach do gaszenia pożarów metali palnych można używać piasku lub innych materiałów niepalnych, które mogą pokryć palący się metal i odciąć dopływ tlenu.
Klasa F: Pożary Tłuszczów i Olejów Kuchennych
Pożary klasy F obejmują pożary tłuszczów i olejów używanych w kuchniach, takich jak olej roślinny, smalec i inne tłuszcze używane do gotowania. Najczęściej występują w kuchniach i gastronomii. Te pożary są szczególnie niebezpieczne ze względu na wysokie temperatury spalania i możliwość gwałtownego rozprzestrzeniania się ognia. Tłuszcze i oleje mają wysokie temperatury zapłonu, co oznacza, że mogą się łatwo zapalić, jeśli zostaną przegrzane. Pożary tłuszczów są trudne do ugaszenia, ponieważ płoną one intensywnym płomieniem i mogą osiągać bardzo wysokie temperatury. Tłuszcze i oleje mogą rozpryskiwać się, co zwiększa ryzyko rozprzestrzenienia się ognia na inne materiały w kuchni.
Woda jest absolutnie nieodpowiednia do gaszenia pożarów tłuszczów i olejów, ponieważ kontakt wody z gorącym tłuszczem może spowodować gwałtowną reakcję, w wyniku której ogień rozpryskuje się i rozprzestrzenia jeszcze szybciej. Na ten rodzaj pożarów odpowiednie są koce gaśnicze i gaśnice pianowe lub płynowe, specjalnie zaprojektowane do tłumienia ognia tłuszczów i olejów (tzw. gaśnice typu F). Koc gaśniczy, wykonany z materiału niepalnego, można nałożyć na palący się tłuszcz, co natychmiast odcina dopływ tlenu i tłumi płomienie. Piana gaśnicza tworzy warstwę ochronną na powierzchni palącego się tłuszczu, odcinając go od tlenu i chłodząc. Ta metoda jest skuteczna w kontrolowaniu pożarów klasy F, ponieważ zapobiega rozprzestrzenianiu się ognia i minimalizuje ryzyko ponownego zapłonu. Skuteczne są również gaśnice wodno-mgłowe.
Podręczny Sprzęt Gaśniczy i Środki Gaśnicze
Pod pojęciem sprzętu gaśniczego należy rozumieć podręczne sprzęty gaśnicze przeciwpożarowe, czyli wszelkie urządzenia i przyrządy przeznaczone do gaszenia pożarów w ich początkowej fazie. Są to m.in. gaśnice, koce gaśnicze, hydranty wewnętrzne i zewnętrzne, węże pożarnicze oraz armatura pożarnicza. Efekt akcji gaśniczej, a także bezpieczeństwo jej prowadzenia, zależy od wielu czynników, w tym od wyboru odpowiedniego środka gaśniczego.
Rodzaje Gaśnic i Ich Działanie
Gaśnice to przenośne urządzenia o masie brutto do 20 kg i masie środka gaśniczego do 12 kg. Ich korpus musi być pomalowany na czerwono (kolor RAL 3000, czerwony ognisty), a etykieta z piktogramami informującymi o przeznaczeniu do konkretnych klas pożarów, pojemnością i certyfikatami jest obowiązkowa. Użycie gaśnicy następuje pod wpływem uruchamianego ręcznie wyzwolenia ciśnienia gazu. Istnieje ponad 41 różnych rodzajów gaśnic, ale do najczęściej spotykanych należą:
Gaśnice Proszkowe
Gaśnice proszkowe zawierają proszek gaśniczy (np. fosforan amonu) wyrzucany za pomocą sprężonego gazu obojętnego (azot lub dwutlenek węgla). Przeznaczone są do gaszenia pożarów z grup A, B, C albo B, C w zależności od rodzaju użytego proszku. Są również odpowiednie do gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem, zwykle do 1000 V. Zaletą tego typu gaśnic jest ich duża skuteczność i wszechstronność, jednak niewskazane jest gaszenie nimi urządzeń mechanicznych w ruchu, ponieważ może to spowodować ich zatarcie. Gaśnice proszkowe nie nadają się do gaszenia pożarów olejów i tłuszczów w urządzeniach kuchennych. Niestety, udowodniono szkodliwy wpływ tradycyjnych proszków na górne warstwy atmosfery, a także wydzielają one szkodliwe dla człowieka gazy, co wymaga odpowiedniej wentylacji po użyciu.
Gaśnice Pianowe (Wodno-Pianowe)
Gaśnice wodno-pianowe zawierają wodny roztwór środka pianotwórczego oraz zbiornik z gazem napędowym. Środkiem gaśniczym jest piana, która powstaje z koncentratu środka pianotwórczego i wody, uwalniana ze zbiornika pod wpływem sprężonego gazu. Przeznaczone są do gaszenia pożarów z grup A i B, a także F. Stosowane są często do gaszenia pożarów spowodowanych spalaniem olejów, lakierów, paliw oraz farb. W porównaniu do gaśnic proszkowych, gaśnice wodne są bardziej ekologiczne, a czyszczenie po użyciu danego środka gaśniczego jest znacznie łatwiejsze. Wodnych gaśnic pianowych - płynowych nie wolno używać do gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem, ponieważ strumień piany przewodzi prąd.
Gaśnice Śniegowe (CO2)
Gaśnice śniegowe zawierają skroplony dwutlenek węgla (CO2), który po uruchomieniu pod własnym ciśnieniem wydostaje się na zewnątrz, oziębiając się do temperatury około -80°C. Działanie gaśnicze polega na zmniejszeniu stężenia procentowego tlenu w powietrzu i na znacznym obniżeniu temperatury. Z tego też powodu należy uważać na odkryte części ciała, ponieważ mogą ulec odmrożeniu, co oznacza, że tym typem gaśnicy nie wolno gasić ludzi. Znajdują zastosowanie wszędzie tam, gdzie użycie proszków gaśniczych czy gaśnic wodnych jest niewskazane ze względu na występowanie urządzeń wrażliwych na pyły i wszelkie zabrudzenia, np. w energetyce, halach przemysłowych, przemyśle petrochemicznym, lakierniach. Służą do gaszenia pożarów z grup B, urządzeń elektrycznych zwykle do 1000V, a zwłaszcza elektroniki i maszyn precyzyjnych. Zaletą gaśnic śniegowych jest brak jakiegokolwiek zanieczyszczenia gaszonych przedmiotów i pomieszczeń. Wadą jest natomiast ich duża masa w porównaniu z innymi gaśnicami o podobnej skuteczności.
Gaśnice Wodno-Mgłowe
W gaśnicach wodno-mgłowych środkiem gaśniczym jest woda zdemineralizowana. Tak jak w przypadku gaśnic pianowych, jest ekologiczna, a technologia wytwarzania z niej mgły wodnej pozwala zminimalizować szkody powstałe w wyniku gaszenia pożaru. Stosowana jest do gaszenia pożarów z grupy A i F oraz płonącej na ludziach odzieży, ważnych dokumentów czy urządzeń.
Gaśnice Przewoźne
Gaśnice przewoźne to gaśnice o masie powyżej 20 kg, wyposażone w wózek do sprawnego transportu. Stanowią wyposażenie chroniące miejsca szczególnie narażone na pożar, lub takie, w których pożar jest trudny do opanowania lub grozi poważnymi konsekwencjami. Przykładem jest gaśnica GH, przeznaczona do gaszenia pożarów z grupy B i C pod napięciem do 36 kV.
Gaśnice Halonowe
W tradycyjnych gaśnicach halonowych środkiem gaśniczym są halony, wyrzucane za pomocą sprężonego azotu lub pod ciśnieniem własnych par. Charakteryzują się dużą skutecznością, lecz niestety udowodniono ich szkodliwy wpływ na górne warstwy atmosfery, a także wydzielają szkodliwe dla człowieka gazy. Obecnie stosuje się ekologiczne zamienniki, takie jak gaz FE-36, pochodna propanu.
Inny Sprzęt Gaśniczy
Koce Gaśnicze
Koc gaśniczy to płachta z tkaniny całkowicie niepalnej (np. z włókna szklanego) o powierzchni około 2 m². Przechowuje się go w specjalnym futerale. Jest jednym z najprostszych i najskuteczniejszych narzędzi do gaszenia pożarów tłuszczów i olejów, a także w przypadku gaszenia płonącej na ludziach odzieży. Należy wówczas osobę przewrócić i przykryć ją szczelnie kocem.
Hydranty Wewnętrzne i Zewnętrzne
Hydrant wewnętrzny to zawór zainstalowany na specjalnej sieci wodociągowej, obudowany szafką i wyposażony w wąż pożarniczy i prądownicę. Może być o średnicy 25 lub 52 mm. Hydranty zewnętrzne (uliczne) lub wewnętrzne (wewnątrz budynków) są stałymi urządzeniami połączonymi z siecią wodociągową, umożliwiającymi szybki dostęp do dużej ilości wody. Obsługę hydrantu powinny stanowić dwie osoby - jedna obsługuje prądownicę, a druga zawór hydrantowy, dawkując ilość wody. Wodą nie gasimy urządzeń pod napięciem elektrycznym oraz w ich obrębie, jak również innych substancji, które z wodą tworzą gazy palne.
Węże Pożarnicze i Armatura Pożarnicza
Węże pożarnicze to elastyczne rury używane do dostarczania wody z hydrantów do miejsca pożaru. Są najważniejszym elementem wyposażenia straży pożarnej. Armatura pożarnicza obejmuje złączki, rozdzielacze i inne elementy łączące sprzęt.
Bezpieczne Gaszenie Urządzeń Elektrycznych
Gaszenie urządzeń pod napięciem wymaga specjalistycznego podejścia. Jest to niezwykle istotne, ponieważ użycie niewłaściwego środka gaśniczego - na przykład wody lub gaśnic pianowych, które przewodzą prąd - może prowadzić do porażenia prądem, a nawet rozprzestrzenienia się pożaru. W europejskich normach (np. EN 2) pożary dzieli się na klasy A, B, C, D i F, a tzw. klasa E nie funkcjonuje już jako osobna klasa pożaru, lecz jako dodatkowa informacja o możliwości bezpiecznego gaszenia urządzeń pozostających pod napięciem. Do gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem (zwykle do 1000V) należy używać gaśnic proszkowych lub śniegowych (CO2). Gaśnice śniegowe są szczególnie polecane do elektroniki i maszyn precyzyjnych ze względu na brak zanieczyszczeń gaszonych przedmiotów i pomieszczeń.
Znaczenie Właściwego Doboru i Przepisy
Wybór odpowiedniej gaśnicy to podstawa skutecznego reagowania w razie pożaru. Zgodnie z Ustawą o ochronie przeciwpożarowej z dnia 24 sierpnia 1991 r., właściciel budynku, obiektu budowlanego lub terenu, zapewniając ich ochronę przeciwpożarową, jest obowiązany wyposażyć budynek, obiekt budowlany lub teren w wymagane urządzenia przeciwpożarowe i gaśnicze. Wyroby służące zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także wyroby stanowiące podręczny sprzęt gaśniczy mogą być stosowane wyłącznie po uprzednim uzyskaniu dopuszczenia do użytkowania.
Mając rozeznanie w klasyfikacji pożarów i rodzajach gaśnic, a także korzystając z pomocy osób posiadających odpowiednie uprawnienia do sporządzania instrukcji pożarowych, możemy dobrać odpowiedni podręczny sprzęt gaśniczy do swoich potrzeb. Przy wyborze środków gaśniczych warto porozmawiać ze specjalistą w dziedzinie BHP lub z dostawcą sprzętu i artykułów przeciwpożarowych. Warto też zapoznać się z broszurą znajdującą się w Serwisie Rzeczypospolitej Polskiej - „Gaszenie pożarów oraz środki gaśnicze”, by dowiedzieć się więcej na temat ochrony przeciwpożarowej.