Białystok, miasto o bogatej i złożonej historii, rozrastał się poprzez strategiczne włączanie okolicznych wsi, z których wiele stało się dziś jego integralnymi dzielnicami. Przykładem takiej ewolucji są Bacieczki - dawna wieś, która przeszła długą drogę, zanim w 1954 roku znalazła się w granicach miasta, idealnie obrazując jego rozwój.
Bacieczki: Od Wsi do Dzielnicy Białegostoku
Wczesne Dzieje i Rozwój
Pierwsze zapisy dotyczące miejscowości Bacieczki sięgają XVI wieku. W tym okresie, razem z Fastami, należały one do Monasteru w Supraślu. Już w XVI wieku, dzięki fundacji księcia Aleksandra Chodkiewicza, w folwarku Bacieczki wzniesiono drewnianą cerkiew. Rozwój Bacieczek w XX wieku odzwierciedlał zmieniające się potrzeby regionu; w 1929 roku we wsi funkcjonowała cegielnia i młyn Zakładów Przemysłowych S.A., co miało istotne znaczenie dla stolicy Podlasia i całego obszaru.
W 1919 roku, na mocy rozporządzenia Komisarza Cywilnego Ziem Wschodnich, granice Białegostoku zostały rozszerzone o pobliskie wioski i przedmieścia, tworząc tzw. „Wielki Białystok”. Pomimo, że Bacieczki zostały włączone do miasta dopiero w 1954 roku, ten proces urbanizacji i podniesienie Białegostoku do rangi miasta wojewódzkiego w 1919 roku, były kluczowe dla przyszłego rozwoju dzielnicy. Współczesne Bacieczki to mozaika nowoczesnych bloków mieszkalnych oraz kilkudziesięciu starszych domów, pamiętających początek XX wieku.
Życie Religijne i Społeczne
Dzielnica Bacieczki, jako miejsce spotkania różnych tradycji, charakteryzuje się obecnością kilku obiektów sakralnych. Odwiedzający mogą zobaczyć współczesną cerkiew prawosławną pod wezwaniem św. Jana Teologa, której budowa nawiązuje do historycznej cerkwi o tym samym wezwaniu, istniejącej w dawnych Bacieczkach. W obrębie kompleksu cerkiewnego znajduje się również budynek parafialny z cerkwią domową, której wnętrza zdobią freski wykonane przez artystów z Serbii.
Obok cerkwi prawosławnej, na terenie Bacieczek funkcjonują dwie parafie katolickie. Jedną z nich jest parafia św. Faustyny Kowalskiej. Inną ciekawą strukturą jest drewniana kaplica, która, podobnie jak cerkiew, była kaplicą przenośną. Służyła ona początkowo wiernym w Zwierzyńcu Wielkim, następnie została przeniesiona na osiedle Piasta, a później do parafii Ducha Świętego, zanim finalnie znalazła swoje miejsce w Bacieczkach, zaskakując swoją gotycką bryłą.
Symbolem historycznej tożsamości dzielnicy jest również krzyż, ustawiony 24 lipca 1902 roku przez mieszkańców wsi Bacieczki w podziękowaniu za uratowanie od zarazy. Na krzyżu widnieje napis cyrylicą, świadczący o dawnych wpływach kulturowych. Wzdłuż głównej drogi dzielnicy zachowała się częściowo historyczna zabudowa, w tym jeden z najstarszych domów na Bacieczkach.
Rozwój infrastruktury rekreacyjnej jest widoczny w postaci Bulwarów św. Jana Teologa, które są jednym z najbardziej ambitnych projektów zrealizowanych w ramach Białostockiego Budżetu Obywatelskiego. Bulwary, powstałe między parafią prawosławną św. Jana Teologa a kościołem katolickim św. Faustyny Kowalskiej, oferują zieleń, alejki, ławeczki, plac zabaw i siłownię pod chmurką, stanowiąc ważny element życia społecznego dzielnicy.
Tragedia Lasu Bacieczkowskiego w Czasach II Wojny Światowej
Masowe Egzekucje i Ofiary
Bacieczki kryją w sobie również tragiczną część polskiej historii z okresu II wojny światowej. W latach 1941-1943 w lesie między Starosielcami a Bacieczkami Niemcy dokonali masowych egzekucji, w których rozstrzelano od 2 do 3 tysięcy Polaków. Ofiarą tej przerażającej zbrodni padła przede wszystkim białostocka inteligencja, nauczyciele, urzędnicy, lekarze, księża, ale życie straciło tam również wiele dzieci. Do dziś nie powstała pełna lista imienna wszystkich ofiar.
Zgodnie z relacjami świadków, dokumentacją Armii Krajowej oraz protokołem oględzin miejsca zbrodni z 1945 roku, masowe rozstrzeliwania trwały od końca czerwca do początku sierpnia 1943 roku, obejmując siedem lub osiem odrębnych egzekucji. Szczególnie tragiczne były dni 10 i 15 lipca 1943 roku, kiedy to Niemcy zamordowali zakładników - głównie mieszkańców Białegostoku. Lipiec 1943 roku to okres wzmożonego terroru niemieckiego skierowanego wobec ludności polskiej w Okręgu Białystok. Masowe egzekucje odbywały się nie tylko w Lesie Bacieczkowskim, ale także w innych miejscach regionu, m.in. na Pietraszach, w okolicach Grodna, Łomży, Bielska Podlaskiego, a także w wielu polskich wsiach.
Upamiętnienie i Kultywowanie Pamięci
Dzięki budowie Trasy Niepodległości, dostęp do miejsca straceń w Lesie Bacieczki, tuż za Hotelem Leśnym, został ułatwiony. Znajduje się tam pomnik i symboliczna mogiła zbiorowa, upamiętniające poległych. Jest to smutne i przejmujące miejsce, a jego lepsza ekspozycja przyczynia się do wzrostu wiedzy i świadomości historii miasta. Co roku organizowane są obchody upamiętniające ofiary. 15 lipca 2018 roku odbyły się uroczystości z okazji 75. rocznicy zbrodni, a 10 lipca 2023 roku społeczność Białegostoku upamiętniła 80. rocznicę mordu. Przy pomniku zaprojektowanym przez białostockiego rzeźbiarza Jerzego Grygorczyka zebrali się przedstawiciele rodzin pomordowanych, władz samorządowych oraz patriotycznych stowarzyszeń.
Organizatorami wydarzeń są między innymi Stowarzyszenie Grupa Wschód oraz Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku. Dyrektor białostockiego Oddziału IPN dr Marek Jedynak oraz pracownik IPN Karol Usakiewicz podkreślali istotę kultywowania pamięci o lokalnych wydarzeniach i szczegółowo referowali przebieg niemieckiej zbrodni. Uroczystości te często obejmują wykłady historyków, mszę żałobną odprawianą w intencji ofiar oraz zapalenie Świateł Pamięci pod pomnikiem Masowych Straceń, co ma na celu przypomnienie o cywilnych ofiarach II wojny światowej, które zginęły, bo były Polakami.
Cala Prawda o Atlantydzie Dokument #historia
Przemysł i Rozwój Architektoniczny Dzielnicy
Zakłady Przemysłowe "Fast"
Jednym z kluczowych elementów historii przemysłowej Bacieczek i Białegostoku są Zakłady Przemysłowe „Fast”. Kamień węgielny pod ich budowę położono 1 października 1953 roku, a pierwszą halę, w której mieściła się przędzalnia średnioprzędna, oddano do użytku w 1955 roku. Najmłodszy budynek, przędzalnia bezwrzecionowa, powstał na początku lat 80. "Fast" był projektem o pochodzeniu moskiewskim i w kolejnych latach zakład był rozbudowywany o kolejne hale, stając się "miasteczkiem w mieście".
Zakład zatrudniał tysiące ludzi i oferował kompleksową infrastrukturę, w tym przychodnie, stołówki, bocznicę kolejową z lokomotywownią, tkalnie (białą i kolorową), przędzalnie (cienkoprzędną i bezwrzecionową), kotłownię oraz wieżę ciśnień. Dziś "Fasty" stanowią relikt przemysłowej przeszłości Białegostoku, który niegdyś nazywano „Manchesterem Północy”. Podobnie jak w przypadku innych zabytkowych fabryk włókienniczych, wyzwaniem jest znalezienie pomysłu na ochronę i zagospodarowanie tego dużego kompleksu.
Nowoczesna Zabudowa Mieszkaniowa i Usługi
Koniec lat 90. XX wieku przyniósł dynamiczną transformację Bacieczek w nowoczesne osiedle mieszkaniowe. W 1999 roku Komunalne Towarzystwo Budownictwa Społecznego (KTBS) oddało do użytku dwa pierwsze budynki, co zapoczątkowało rozwój enklawy nazwanej Bacieczki I. W kolejnych latach KTBS zrealizowało łącznie sześć etapów budowy. Obok TBS-ów, na terenie dzielnicy pojawiły się również inwestycje spółdzielni mieszkaniowych, takich jak Rodzina Kolejowa i Słoneczny Stok. Budynki przy ulicy Kołłątaja 73 i 75 są uznawane za punkty, od których rozpoczęła się budowa i zasiedlanie całego kompleksu TBS-ów, który następnie rozrósł się w duże, samowystarczalne osiedle z własnymi szkołami, przedszkolami i terenami zielonymi.
Ewangelicki Cmentarz Tkaczy
W dawnej kolonii Bacieczki, dziś w rejonie ulicy Produkcyjnej, w XIX wieku osiedliły się rodziny tkaczy sprowadzonych z Niemiec przez fabrykantów Moesów. Rodzina Moesów prowadziła wówczas swój biznes w Choroszczy, a ich zabudowania służą dziś jako Szpital Psychiatryczny. Obecność społeczności ewangelickiej w Bacieczkach wymagała stworzenia własnego miejsca pochówku. Dlatego też, za dużymi hipermarketami, w sąsiedztwie oczyszczalni ścieków, znajduje się założona w XIX wieku nekropolia ewangelicka. Przez wiele lat mało kto o niej wiedział, jednak dziś jest ona uporządkowana i świadczy o wielokulturowej historii dzielnicy.
Historia Białostockiej Straży Pożarnej
Historia ochrony przeciwpożarowej w Białymstoku jest długa i bogata, odzwierciedlając rozwój miasta na przestrzeni wieków. Od pierwszych zawodowych oddziałów po nowoczesne Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze, białostocka straż pożarna zawsze stała na straży bezpieczeństwa mieszkańców i ich mienia.
Początki i Rozwój do XIX Wieku
Wielki pożar, który spustoszył znaczną część miasta w 1753 roku, przyczynił się do surowszego egzekwowania przepisów przeciwpożarowych, wydanych uniwersałem już w 1745 roku. Te przepisy nakazywały między innymi, aby "Na rynku stać ma kadź na kojach zawsze wypełniona wodą". W 1760 roku powołano pierwszą w mieście zawodową straż do gaszenia pożarów, która miała swoją siedzibę na ulicy Zamkowej lub Wersalskiej, wybudowaną przez Branickiego. Dla podkreślenia ważności budynku jego fasadę ozdobiono różnymi "znakami ognia".
Po zajęciu Białegostoku przez armię pruską w 1795 roku, zaborca wzmocnił ochronę przeciwpożarową, angażując strażaków garnizonu wojskowego. Wprowadzono nowe nakazy, takie jak budowa kominów z cegły palonej i ich czyszczenie (raz na 6 tygodni latem i raz na miesiąc w innych porach roku), a także zakaz używania fajerwerków i palenia tytoniu w miejscach zagrożonych pożarem. Do ochrony spokoju i ostrzegania przed pożarami powołano straże nocne. Po 1807 roku, kiedy Białystok trafił pod panowanie Rosji, brak jest wzmianek o istnieniu i działalności straży przez pewien okres, mimo ciągłego rozwoju miasta.
Przełom nastąpił w 1875 roku, wraz z utworzeniem Białostockiej Straży Ogniowej. Organizacyjnie opierała się ona na wzorcach obowiązujących na terenie Rosji i specjalnym regulaminie wydanym w języku rosyjskim. Strażakiem mógł zostać mężczyzna, który odbył służbę wojskową w formacjach konnych, charakteryzujący się doskonałym stanem zdrowia, sprawnością fizyczną i był kawalerem. Tabor straży składał się z sześciu par koni, wozu gaśniczego z ręczną pompą, czterech beczkowozów oraz wozu rekwizytowego, na którym znajdowały się drabiny, sprzęt burzący, tłumiący i inny sprzęt pomocniczy. W 1891 roku zbudowano murowaną, 21-metrową wieżę obserwacyjną w ogrodzie policmajstra, która istnieje do dziś.
Białostocka Straż Ogniowa w XX Wieku
W 1915 roku miasto zajęło wojsko pruskie, które wycofało się w lutym 1919 roku. W 1923 roku stan osobowy strażaków zwiększył się do 29 osób. W 1928 roku zakończono służbę zaprzęgów konnych, co było możliwe dzięki zakupowi przez magistrat trzech samochodów gaśniczych marki Mercedes, jednego samochodu gaśniczego z motopompą oraz wozów odkrytych. Strażacy aktywnie prowadzili akcje uświadamiające wśród młodzieży na temat zagrożeń związanych z nieprzestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych.
Okres II Wojny Światowej i Powojennej Odbudowy
15 września 1939 roku wojska niemieckie wkroczyły do Białegostoku, rewidując strażaków i przeszukując budynki oraz samochody. Zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow, 22 września miasto zostało przekazane Armii Czerwonej. Ochronę miasta zapewniały trzy Oddziały Straży Pożarnej, w tym jeden przy ulicy Warszawskiej.
27 czerwca 1941 roku do Białegostoku wkroczyły wojska niemieckie, które spacyfikowały żydowską dzielnicę Chanajki, mordując tysiące jej mieszkańców, a część paląc żywcem w Głównej Synagodze. W 1942 roku wieloletni i zasłużony Komendant Zygmunt Świderski został aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof koło Gdańska. Pod koniec lipca 1944 roku oddziały Armii Czerwonej ponownie wkroczyły do Białegostoku. Wycofujący się Niemcy i wkraczający Rosjanie zniszczyli zabudowę miasta w 80%. Strażacy po raz kolejny stracili sprzęt, który został zabrany przez Niemców. Wojska sowieckie traktowały Białystok na równi z miastami niemieckimi, wywożąc urządzenia przemysłowe i rabując mieszkańców. Ze zgliszcz remizy strażacy pozyskali motopompę, kilka drabin, kilkaset metrów węży pożarniczych i inny drobniejszy sprzęt, co pozwoliło na kontynuowanie służby.
W 1946 roku czas służby strażaka został zmieniony z systemu 12x24 godziny na 24x24 godziny. W latach 1947-1950 strażacy pozyskali 5 samochodów, 2 autopompy, 4 motopompy oraz dwukołową drabinę o wysięgu 24 metrów.
Modernizacja i Specjalizacja w Okresie PRL
W latach 1950-1958 straż pożarna otrzymała nowe zadania prewencyjne, prowadząc szkolenia z zakresu ochrony przeciwpożarowej w zakładach pracy oraz kontrolując stan sieci wodociągowej. Jako jednostka organu państwowego otrzymała środki finansowe na zakup nowych samochodów gaśniczych, takich jak GM-8 Bedford i GM-8 Star, wóz ciężarowy Dodge, a także motopompy, aparaty tlenowe GNOM i 2 kilometry węży. Złe warunki socjalne zmusiły do gruntownej przebudowy jednostki, a w oddanym budynku zorganizowano szkołę podstawową, umożliwiając strażakom ukończenie nauki przerwanej przez wojnę.
W latach 1958-1963 Miejski Zarząd Straży Pożarnej (MZSP) dysponował 13 samochodami gaśniczymi, 8 motopompami, 4 agregatami śniegowymi i 5 pojazdami pomocniczymi. Najstarsze pojazdy, pamiętające okres okupacji, zostały zezłomowane. W latach 1963-1965 powstał plan utworzenia pięciu oddziałów zawodowej straży pożarnej na terenie miasta: przy ul. Warszawskiej, na Dojlidach, na Nowym Mieście, w Starosielcach i w Fastach. Obecne rozmieszczenie jednostek uwzględnia założenia tego planu. II Oddział ZSP powstał 15 czerwca 1965 roku w zmodernizowanej strażnicy OSP w Białostockich Zakładach Przemysłu Sklejek.
W latach 1965-1974 nastąpiła modernizacja stanowiska kierowania, a na wyposażenie białostockiej straży trafiły ciężkie samochody, takie jak Tatra i Rosenbauer, oraz nowoczesny podnośnik o zasięgu 18 metrów. W 1979 roku miał miejsce bardzo duży pożar w budynku Chłodni przy ul. Plażowej, który groził wybuchem amoniaku. W 1984 roku na Mistrzostwach Polski w Sporcie Pożarniczym, przeprowadzonych w Białymstoku, białostocka ekipa zajęła trzecie miejsce spośród 49 rywalizujących drużyn. 17 stycznia 1985 roku strażacy prowadzili bardzo ciężką, nocną akcję gaśniczą w 32-stopniowym mrozie, gasząc pomieszczenia magazynowe Herbapolu.
W 1988 roku Komenda Rejonowa nawiązała współpracę z Litwą i Białorusią. Rozpoczęto budowę II oddziału straży przy Fabryce Dywanów „Agnella”. Otrzymana 37-metrowa drabina na podwoziu Magirusa pozwoliła na dotarcie do najwyższych pięter białostockich budynków. 9 marca 1989 roku doszło do wykolejenia cysterny z ciekłym chlorem przy jednej z ulic, co stanowiło poważne wyzwanie dla służb ratunkowych.
Państwowa Straż Pożarna po 1989 Roku
Na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej, 1 lipca 1992 roku w nowej strukturze Komendy Miejskiej PSP powstały zreorganizowane trzy Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze (JRG): przy ul. Warszawskiej 3, przy Fabryce Dywanów Agnella i przy ul. Dojlidy Fabryczne 24. W 1993 roku powołano JRG nr 3 w strukturze Komendy Miejskiej. W 1994 roku delegacja strażaków uczestniczyła w praktykach w Eindhoven w Holandii w ramach współpracy międzynarodowej.
W 1996 roku strażacy przenieśli się z obiektów fabryki dywanów „Agnella” do nowej siedziby JRG nr 2. W 2001 roku uczestniczyli w akcjach powodziowych w Opolu Lubelskim, Wrocławiu i Gdańsku, a na bazie obiektów po ZSP PKP powstała JRG nr 5. W grudniu 2004 roku JRG nr 4 przeniosła się do nowej siedziby przy ul. Transportowej oraz nastąpiło otwarcie Powiatowego Centrum Ratownictwa. W 2005 roku strażacy brali udział w trudnej akcji ratowniczo-gaśniczej podczas wypadku autokaru w pobliżu miejscowości Jeżewo Stare na drodze krajowej nr 8.
Kluczowe Akcje i Osiągnięcia
W 2006 roku asp. sztab. został wielokrotnym Mistrzem Świata i Polski w Sportach Pożarniczych. W 2007 roku strażacy uczestniczyli w wyjątkowo groźnym pożarze przy ul. Włościańskiej w Białymstoku, gdzie podczas natarcia doszło do wybuchu zestawu butli do spawania acetylenowo-tlenowego, raniąc trzech strażaków. 11 marca 2008 roku brali udział w akcji ratowniczej podczas katastrofy budowlanej w zabytkowym budynku „Merkury” w trakcie przebudowy na terenie galerii „Alfa”, prowadząc odgruzowywanie zawaliska w ciężkich warunkach. W 2009 roku zmagali się z trudnym do zlokalizowania pożarem dachu przebudowywanej kamienicy przy ul. Malmeda, gdzie gruba konstrukcja dachu mansardowego uniemożliwiała szybkie dotarcie do ognia.
W 2010 roku białostoccy strażacy wzięli udział w gaszeniu pożarów lasów na terenie Federacji Rosyjskiej w obwodzie Riazań (7 - 21 sierpnia) oraz w trudnej akcji ratowniczo-gaśniczej, gdzie podczas zderzenia dwóch pociągów towarowych doszło do rozlania i zapalenia paliwa w cysternach, skutkując wybuchem jednej z nich. 16 lutego 2012 roku walczyli z trudnym do opanowania pożarem składowanych odpadów komunalnych w miejscowości Studzianki, obejmującym składowisko o znacznych wymiarach. W 2013 roku brali udział w pożarze wieży Kościoła Św. Wojciecha przy ul. Warszawskiej, a w 2014 roku w trudnym do opanowania pożarze opuszczonej fabryki mebli „Pinea” w Supraślu. Codziennie, w ciągłej gotowości, czuwa 50 strażaków w pięciu Jednostkach Ratowniczo-Gaśniczych, zapewniając bezpieczeństwo mieszkańcom Białegostoku i okolic.