Wstęp: Kontekst Produkcji Polskich Ciężarówek
Wyprodukowanie własnego samochodu ciężarowego stało się dla władz Polski Ludowej jednym z priorytetów. Pojazd transportowy był niezwykle potrzebny w latach odbudowy kraju ze zniszczeń II wojny światowej, jak też ze względu na wyposażenie wojska. Prace konstrukcyjne dotyczące nowej ciężarówki rozpoczęły się w 1946 roku.
Star 20 - Pionier Powojennej Motoryzacji
Pierwsze prototypy polskiej ciężarówki nazwanej Star 20 powstały w 1948 roku, a niebawem ruszyła produkcja seryjna. Samochód ten był napędzany benzynowym, sześciocylindrowym, górnozaworowym silnikiem o pojemności skokowej 4188 cm3, stopniu sprężania 6,2 i mocy maksymalnej 85 KM. Ta jednostka napędowa, oznaczona symbolem S42, stała się bazą dla następnych silników wykorzystywanych do napędu kolejnych samochodów ciężarowych i autobusów. Dopuszczalne obciążenie produkowanego seryjnie Stara 20 wynosiło 3500 kg. Na podwoziu tego samochodu montowano zabudowy różnego typu. Równolegle z produkcją pracowano nad modyfikacjami i usprawnieniami tej ciężarówki, w której podczas intensywnej eksploatacji ujawniło się sporo wad.
Star 21 - Model Przejściowy i Jego Charakterystyka
W 1957 roku na taśmie produkcyjnej Stara 20 zastąpił ulepszony model Star 21. Modyfikacje dotyczyły zarówno układu napędowego, jak i podwozia. Samochód ten był wytwarzany przez krótki okres trzech lat, w okresie 1957-1960, i stanowił swego rodzaju „przejściówkę” między dwoma popularniejszymi modelami.
Kluczowe Cechy i Modyfikacje
Z poprzednika, czyli Stara 20 (produkowanego w latach 1948-1957), w Starze 21 zachował się silnik - benzynowa, 4,2-litrowa jednostka o mocy maksymalnej 85 KM, oznaczona jako S42. Natomiast cechą wspólną z nowszym modelem, Starem 25 (produkowanym w latach 1960-1971), była zwiększona do 4 ton ładowność oraz przekładnia rozszerzona o piąty bieg, nadal działająca w sposób niezsynchronizowany. Produkcja samochodów ciężarowych Star 21 wprowadziła również nową pięciobiegową skrzynię przekładniową i nową przekładnię główną. Co ciekawe, Star 21 był pierwszą polską ciężarówką, którą zaczęto oferować jako ciągnik siodłowy w odmianie C21. Łączono ją z jednoosiową naczepą typu D60, uzyskując dzięki temu 5,5 tony ładowności.
Film 16mm CODZIENNA OBSŁUGA SAMOCHODU OSOBOWEGO | Lata 60 | PRL | Syrena 101 | Warszawa 223 |
Wady Eksploatacyjne Stara 21
Z eksploatacyjnego punktu widzenia, Star 21 miał dwie największe wady. Pierwszą z nich był zbyt mały rozstaw osi, wynoszący zaledwie 3 metry, co negatywnie wpływało na właściwości jezdne oraz komfort pracy. Drugą natomiast stanowiło dalsze korzystanie z silnika benzynowego, zapewniającego niewystarczającą trwałość i zbyt słabe osiągi. Za ogromną ciekawostkę można uznać hiszpańską odmianę Stara 21, która otrzymywała silnik diesla.
Star 21 w Kontekście Wojskowym i Cywilnym
Wszystkie Stary - 20, 21, 25 i wersje pochodne - były licznie wykorzystywane w Wojsku Polskim, ale ich zastosowanie było bardzo ograniczone możliwościami trakcyjnymi i stosunkowo niskim udźwigiem. Wojsko potrzebowało ciężarówki terenowej, a tym zadaniom wspomniane Stary w żaden sposób nie mogły sprostać. Do zwykłego transportu towarów czy żołnierzy po drogach z twardą i równą nawierzchnią używano licznie zwykłych modeli samochodów Star: 27, 28, 29 oraz wozu 200 i jego terenowej odmiany 244 (napęd 4x4), które można było powszechnie spotkać w użytku cywilnym.
Star 21 jako Podstawa Pojazdów Pożarniczych
Produkcję polskich samochodów ciężarowych o średniej ładowności Star 21 rozpoczęto w Fabryce Samochodów Ciężarowych Star w Starachowicach, na terenie dawnych zakładów zbrojeniowych. Wykorzystując zespoły tego samochodu ciężarowego, zbudowano kilka wersji samochodów gaśniczych. Model pożarniczy wersji samochodu Star 21 produkowano od 1958 roku w Jelczańskich Zakładach Samochodowych w Jelczu koło Oławy, na bazie podwozia ze Starachowic. Przy stosunkowo dużej ładowności samochodów z nadwoziem pożarniczym, niewielki rozstaw osi był powodem małej stateczności podczas jazdy na nierównych drogach, co było zasadniczą wadą modelu Star 21 w tej konfiguracji. Charakterystyczne czerwone nadwozie z płaską przednią szybą, załoga w hełmach strażackich, syrena alarmowa na dachu i dodatkowe niebieskie światła rozpoznawcze to widok zapamiętany przez wielu.
Rozwój i Produkcja w Jelczańskich Zakładach Samochodowych
W celu szybszego uruchomienia nowych samochodów dla straży pożarnych opracowano wersje dwóch beczkowozów typu N-751 i N-761 z wykorzystaniem zespołów Stara 21. Produkcję seryjną tych pojazdów postanowiono uruchomić w Jelczańskich Zakładach Samochodowych. U podstaw tej decyzji leżała potrzeba znacznego zwiększenia produkcji autobusów w Sanoku, gdzie trwały wówczas przygotowania do uruchomienia autobusów San H 01. Nowe samochody pożarnicze zbudowane na bazie Stara 21 miały wymiary i masy podobne do pojazdów prototypowych: przy rozstawie osi 3850 mm ich długość wynosiła 6720 mm, a wysokość 2710 mm. Masę własną producent określał na 4990 kg, a dopuszczalną masę całkowitą na 7850 kg. Produkcja tych samochodów ruszyła w 1958 roku.
Beczkowozy N-751 (SBM 2000/8) i N-761 (SBA 2000/16)
W samochodach Star 21 SBM 2000/8 (N-751) i Star 21 SBA 2000/16 (N-761), opracowanych także w Biurze Konstrukcyjnym Przemysłu Motoryzacyjnego (BKPMot), zastosowano silniki typu S-42, podwozia przyjęto z pojazdów prototypowych, a w zmienionej konstrukcji nadwozia wykorzystano elementy seryjnej kabiny typu N-23. Użycie silnika S-42, osiągającego jedynie moc 62 kW przy 2800 obr/min, spowodowało obniżenie właściwości trakcyjnych pojazdu.
- W układzie napędowym samochodu SBM 2000/8 wprowadzono dzielony wał napędowy z łożyskiem pośrednim.
- Natomiast w typie SBA 2000/16 (N-761) ze względu na zastosowanie autopompy wał dzieliła skrzynka rozdzielcza.
- Standardowym wyposażeniem samochodu N-751 była przenośna motopompa typu M 800/E, produkowana przez Wytwórnię Sprzętu Mechanicznego w Bielsku-Białej. Do jej napędu służył dwucylindrowy silnik dwusuwowy typu S-15 wyposażony w rozrusznik elektryczny.
- Samochód typu N-761 wyposażono w autopompę typu A 1600 z dwustopniową wirową pompą typu P 30a.
Autodrabina Mechaniczna SD-22
Na przedłużonym podwoziu Stara powstał także projekt autodrabiny mechanicznej, oznaczonej symbolem SD-22. Trójprzęsłowa drabina o konstrukcji stalowej umożliwiała wejście na wysokość 22 m i mogła być używana po ustawieniu czterech podpór. Zastosowano prosty napęd mechaniczny wszystkich ruchów roboczych. Wydłużona kabina przeznaczona była do przewozu sześciu osób załogi (wraz z kierowcą). Zastosowano mocniejszy silnik typu S-472, osiągający moc 69,8 kW przy 3000 obr/min. Wprowadzono nową pompę hamulcową o większym wydatku oraz ulepszono mechanizm wspomagający układ hamulcowy. Szereg zmian wprowadzono także w instalacji elektrycznej, obejmujących kierunkowskazy migowe i centralny napęd wycieraczek szyb. Bogate wyposażenie w sprzęt gaśniczy nadawało tym pojazdom charakter uniwersalnych jednostek wielozadaniowych.
Następcy i Dalszy Rozwój Pojazdów Pożarniczych Star
W 1960 roku w Jelczańskich Zakładach Samochodowych wyprodukowano 200 egzemplarzy pojazdów pożarniczych na bazie Stara 21, a w 1965 roku liczba ta wzrosła do 320. Zastąpił je wówczas samochód gaśniczy Star 25 GSBAM 2000/8+8 typu 028 z nadwoziem N-762. Podwozie typu A 26 P dostarczała Starachowicka Fabryka Samochodów Ciężarowych (FSC). Pojazd ten był przeznaczony do przewozu sześcioosobowej sekcji gaśniczej, wyposażono go w motopompę, autopompę i zbiornik wody. Napędzał go silnik typu S-474 osiągający moc 77,2 kW przy 3000 obr/min.
Star 25 GSBAM 2000/8+8 (typ 028 z nadwoziem N-762)
Największą zmianą w układzie napędowym pojazdu było przeniesienie skrzyni przekładniowej do środkowej części podwozia i zastosowanie przystawki odbioru mocy przeznaczonej do napędu autopompy. Rozwiązanie to pozwoliło na rezygnację ze skrzynki rozdzielczej. Samochód otrzymał nowe dwusegmentowe nadwozie. Pierwszy segment tworzyła zmodernizowana dwuosobowa kabina kierowcy oznaczona symbolem N 20.1. Jej tylne okno połączone zostało elastyczną harmonijką z czteroosobowym przedziałem załogi mieszczącym się w drugim segmencie nadwozia. Za przedziałem załogi, w schowku nad zwijadłami, umieszczono przenośną motopompę typu M 8/8. W tylnej części nadwozia mieścił się zbiornik na wodę gaśniczą o objętości 2000 dm3, a także zbiornik na środek pianotwórczy o objętości 150 dm3. Autopompa typu A 8/8, wbudowana w tylną część podwozia, odbierała napęd od przystawki skrzyni przekładniowych poprzez przegubowe wały napędowe i przekładnię łańcuchową, co umożliwiało jej pracę również w czasie jazdy. Na przedniej części dachu zamocowane zostało działko wodno-pianowe zasilane z autopompy, a obok niego dwuprzęsłowa drabina o długości 10 m. Przy zachowaniu rozstawu osi 3850 mm, długość pojazdu wynosiła 6750 mm, a jego wysokość 2800 mm. Produkcja tych samochodów w latach 1966-1967 utrzymywała się na poziomie 360 - 370 sztuk rocznie.