Barczewo, dawniej znane jako Wartembork (niem. Wartenburg in Ostpreussen), to miasto położone w północnej Polsce, w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, będące siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Barczewo. Miasto leży nad rzeką Pisą Warmińską i jest miejscem narodzin polskiego kompozytora Feliksa Nowowiejskiego.
Dzieje Średniowieczne i Lokacja Miasta
Barczewo powstało na terenie dawnej plemiennej pruskiej krainy Galindia, na terytorium zwanym ziemią Gunlauken. Pierwsze drewniano-ziemne założenie obronne u ujścia Pisy do jeziora Wadąg powstało już w roku 1329. Zostało ono zniszczone podczas najazdu litewskiego w roku 1345. Po zniszczeniu w 1354 roku pierwszego grodu przez Litwinów pod dowództwem Kiejstuta i Olgierda, miasto lokowano w nowym miejscu, w którym znajduje się do dzisiaj. Nowa osada powstała na sztucznie utworzonej wyspie rzeki Pisy. Miasto wybudowano na planie prostokąta z centralnym rynkiem.
Zamek Biskupi i Struktura Miejska
Zamek w Barczewie powstał prawdopodobnie równocześnie z budową murów miejskich w ich północno-wschodnim narożniku. Miał plan nieregularnego czworoboku i składał się z dwóch skrzydeł - mieszkalnego i gospodarczego - oraz zamykającego obwód muru kurtynowego. W narożniku południowo-wschodnim posiadał zapewne wieżę. W części północno-wschodniej zlokalizowany został kościół farny pod wezwaniem św. Anny, a w części południowo-wschodniej kościół franciszkański św. Andrzeja. Na północ od kościoła farnego zlokalizowany był zamek biskupi, w którym rezydował burgrabia zarządzający jednym z komornictw Księstwa Warmińskiego. Funkcję burgrabiego pełnił m.in. Bartosz Kromer - brat biskupa Marcina Kromera. Miasto posiadało dwie bramy miejskie: Olsztyńską i Jeziorańską oraz Furtę Zamkową. Parafia w ówczesnym Wartemborku przed reformacją należała do archiprezbiteratu w Jezioranach. Do naszych czasów z dawnej biskupiej warowni zachował się jedynie mocno przebudowany budynek.
Barczewo w Królestwie Polskim
W 1440 roku miasto przystąpiło do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. Na prośbę Związku, w 1454 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił wcielenie regionu z miastem do Królestwa Polskiego. Na mocy pokoju toruńskiego miasto wraz z całą Warmią włączone zostało do Królestwa Polskiego. W czasie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej w 1521 roku zamek został obroniony przed Krzyżakami. Barczewski zamek był aż do czasu rozbiorów siedzibą zarządcy biskupich dóbr.
W 1538 roku Wartembork odwiedził Mikołaj Kopernik, który jako przedstawiciel kapituły towarzyszył biskupowi Janowi Dantyszkowi w czasie objazdu diecezji warmińskiej, gdy ten odbierał hołd od poddanych. W 1544 roku znaczną część zabudowy zniszczył pożar, kolejne miały miejsce w 1594 i 1596 roku. Kres funkcjonowania zamku nastąpił po pożarze z roku 1798. Zniszczenia były tak duże, że dokonano jego częściowej rozbiórki. Najlepiej zachowane skrzydło mieszkalne dopiero w roku 1826 zaadaptowano na szkołę.
Okres Zaborów i Rozwój w Prusach
Wskutek I rozbioru Polski w 1772 roku miasto wcielone zostało do Prus, i wraz z nimi weszło w 1871 roku w skład zjednoczonych Niemiec. Rok później miasto uzyskało połączenie kolejowe. W 1810 roku władze pruskie, po sekularyzacji majątku zakonu franciszkanów, na terenie byłych ogrodów klasztornych powołały dom karny.
W 1862 roku została utworzona gmina żydowska. W 1871 roku powstał cmentarz żydowski, a w 1894 roku na miejscu domu modlitw synagoga. Pod koniec XIX wieku w Barczewie mieszkało 104 Żydów, stanowiąc około 2% populacji. W 1939 roku w Barczewie mieszkało 23 Żydów - jeszcze przed wybuchem wojny byli osadzani m.in. w obozie karnym w Olsztynie oraz obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Pozostałych uwięziono najprawdopodobniej w 1940 roku.
W 1877 roku w mieście urodził się Feliks Nowowiejski. W 1885 roku w Barczewie powstała trzecia na terenie Warmii polska księgarnia należąca do Adama Napieralskiego.
II Wojna Światowa i Czasy Powojenne
Podczas II wojny światowej zniszczeniu uległa część zabudowy rynku i okolicznej zabudowy. 31 stycznia 1945 roku miejscowość została zajęta przez wojska 3 armii II Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej, później zaś przekazana administracji polskiej. Pozostałą w mieście ludność niemiecką wysiedlono. Ze względu na niemieckie brzmienie historycznej nazwy Wartembork, 15 września 1946 roku władze polskie zmieniły ją na Nowowiejsk, a 4 grudnia 1946 roku ostatecznie na Barczewo dla uczczenia pamięci księdza Walentego Barczewskiego.
Od 1946 roku miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego (tzw. dużego), a następnie w latach 1975-1998 do województwa olsztyńskiego (tzw. małego). W latach 1954-1972 miasto nie należało, ale było siedzibą władz gromady Barczewo. W barczewskim zakładzie karnym 12 listopada 1986 roku zmarł zbrodniarz wojenny, były gauleiter i nadprezydent Prus Wschodnich, Erich Koch. Więzienie to w latach 80. XX wieku było więzieniem politycznym, w którym przetrzymywano działaczy antykomunistycznych (m.in. Władysława Frasyniuka, Adama Michnika, Leszka Moczulskiego i Józefa Szaniawskiego).
Współczesne Barczewo i Rewitalizacja
W roku 1991 ukazała się pierwsza w powojennej historii miasta gazeta samorządowa „Nowiny Barczewskie”. Pomysłodawcą i pierwszym redaktorem był Tadeusz Rynkiewicz. 31 grudnia 2011 roku zakończyła się rewitalizacja wschodniej części Starego Miasta w Barczewie. Podczas prac na parkingu przy ulicy Kopernika odkryto i zakonserwowano mury kamienic mieszczańskich. W tych miejscach zorganizowano dwa stałe stanowiska archeologiczne i udostępniono je dla turystów. Zakres rewitalizacji objął ulice: Nowowiejskiego, Kopernika, Mazurską, Krótką, Klasztorną oraz Plac Ratuszowy do ul. Mickiewicza.
Zabytki i Obiekty Historyczne
Średniowieczna część Barczewa położona jest na planie prostokąta z regularną siatką ulic o charakterystycznej zabudowie małomiasteczkowej.
- Zachowane fragmenty murów miejskich z XIV w. - znajdują się przy kościele św. Anny.
- Kościół św. Anny i Szczepana - został wybudowany w 1386 roku w stylu gotyckim. Ulegał wielokrotnie pożarom, a pożar z 1850 roku miał największy wpływ na jego wygląd. Kościół ma długość 46 metrów i szerokość 17 metrów. Zbudowany jest z czerwonej, wypalanej cegły. W 1894 roku dobudowano prezbiterium. Obok budynku znajduje się Dom Parafialny z połowy XIX wieku. W ostatnich latach ulegał gruntownym remontom.
- Kościół św. Andrzeja Apostoła - kościół z XIV w., przebudowany w XVI w.; z zachowanym cenotafem kardynała Andrzeja Batorego, bratanka króla Polski Stefana, pochodzącym z epoki renesansu, przedstawiającym braci Batorych. Pomnik przedstawia leżącą postać Baltazara Batorego w zbroi. W górnej części przedstawiony został kardynał Andrzej, który modli się klęcząc. Jest dziełem Willema van den Blocke, który wykuł go w różnobarwnym marmurze gdańskim.
- Kościół Więzienny św. Dyzmy w Barczewie - znajdujący się na terenie Zakładu Karnego przy ulicy Klasztornej. Budowany od 1808 roku, zbudowany ostatecznie w 1872 roku głównie dla mieszkańców i personelu Zakładu Karnego.
- Neogotycki kościół ewangelicko-augsburski - znajdujący się przy ulicy Grunwaldzkiej. Kamień węgielny pod jego budowę położono w 1870 roku, a kościół został oddany do użytku w 1871 roku. Miejscem plebanii był budynek Domu Kultury. Budowla ma długość 27 metrów, szerokość 12,3 metrów i wysokość 15 metrów, a wieża ma wysokość 30 metrów.
- Muzeum Feliksa Nowowiejskiego w Barczewie - znajdujące się przy ulicy Mickiewicza 13, otwarcie muzeum odbyło się 15 lipca 1961 roku. Obecnie budynek nosi nazwę Salonu Muzycznego im. Feliksa Nowowiejskiego i mieści się w miejscu, gdzie urodził się i żył kompozytor.
- Szpital św. Antoniego (Mariacki) - wybudowany w 1902 roku w stylu neogotyckim, zastąpił stary szpital miejski zbudowany w 1733 roku. Początkowo w jednym z pomieszczeń urządzono kaplicę św. Antoniego, a od strony frontowej szpitala postawiono figurę Matki Boskiej. Obok budynku znajduje się cmentarz ewangelicki. Przeszedł remont w 1997 roku. Obecnie w byłym szpitalu znajduje się Zespół Opieki Leczniczej (Powiatowy Szpital Pomocy Maltańskiej pw. Bł.).
- Cmentarze - w Barczewie znajdują się m.in.: najstarsza, pochodząca z 1607 r. Cmentarz Ewangelicki, Cmentarz żydowski w Barczewie (ul. Mickiewicza) oraz Dawny Cmentarz Więzienny przy ul. Klasztornej.
- Zakład Karny w Barczewie - zbudowany na terenie byłego klasztoru franciszkanów, przy ulicy Klasztornej 7. Budynki pochodzą z końca XVIII wieku.
Krajobraz i Środowisko
Teren, na którym położone jest Barczewo, charakteryzuje się dużą liczbą jezior oraz pagórków pochodzenia lodowcowego, które mają wpływ na kształtowanie mikroklimatu. Ukształtowanie powierzchni nastąpiło w ostatniej fazie zlodowacenia. Miasto leży w krajobrazie młodo-glacjalnym, pagórkowatym, pojeziernym. Teren miasta i najbliższej okolicy pod względem hipsometrycznym jest bardzo urozmaicony; obok wzgórz morenowych występują obszary nizinne.
Przez Barczewo przepływają dwie rzeki: Pisa oraz Kiermas. W mieście jest 14 mostów znajdujących się na terenie Starego Miasta. W centrum miasta, niedaleko kościoła św. Anny, znajduje się staw młyński (zwany więziennym) z Amfiteatrem Miejskim. W mieście znajdują się tereny zielone służące rekreacji, między innymi park przy ulicy Krótkiej, park przy ulicy Armii Krajowej, jak i droga wzdłuż rzeki Pisy ciągnąca się od Szpitala Miejskiego do granic miasta w kierunku plaży miejskiej o długości około 3 kilometrów. 1,5 km od Barczewa znajduje się plaża miejska nad jeziorem Orzyc. Przez Barczewo przebiega także szlak pielgrzymkowy do katedry w Santiago de Compostela - Droga św. Jakuba.
BARCZEWO #1 | WARMIA
Życie Kulturalne
Życiem kulturalnym Barczewa opiekuje się Centrum Kultury i Promocji Gminy w Barczewie, znajdujące się przy ulicy Słowackiego. Jest organizatorem wielu imprez rozrywkowych, kulturalnych, oświatowych i lokalnych, a także zajęć plastycznych, wokalnych, lingwistycznych, nauki gry na instrumentach i fotografowania. Do zadań Centrum należy popularyzacja Salonu Muzycznego im. Feliksa Nowowiejskiego, prowadzenie biblioteki gminnej, nadzorowanie działalności wiejskich świetlic i bibliotek oraz obsługa punktu informacji turystycznej przy ulicy Mickiewicza. Mieszkańcy mają szansę uczestniczyć w kołach zainteresowań, zrzeszać w klubach i stowarzyszeniach. MOKSiT w Barczewie gościł m.in. Rudi Schubertha, Akcent, Grupę Operacyjną, Enej.
Międzynarodowy Festiwal Chóralny im. Feliksa Nowowiejskiego
To najważniejsza impreza kulturalna w gminie Barczewo, odbywająca się corocznie od 2002 roku na przełomie maja i czerwca. Inicjatorem Festiwalu był Jan Połowianiuk. W organizacji biorą udział mieszkańcy miasta, tutejsze szkoły, jak i Stowarzyszenie Inicjatyw Obywatelskich w Barczewie. Otwarcie każdego festiwalu polega na przejściu chórów i publiczności od pomnika Feliksa Nowowiejskiego przy Szkole Podstawowej do Kościoła św. Anny. W ciągu 3-4 dni na terenie gminy Barczewo, jak i w okolicznych gminach odbywają się koncerty, oceniane przez jury. Ostateczny werdykt ogłoszony zostaje tradycyjnie w kościele św. Anny.
Plebiscyt „Barczewianin Roku”
Od 2000 roku organizowany jest przez Radnych Rady Miejskiej w Barczewie oraz Stowarzyszenie Inicjatyw Obywatelskich.
Edukacja
- Przedszkole Miejskie - znajduje się przy ulicy Słowackiego.
- Szkoła Podstawowa nr 1 im. Feliksa Nowowiejskiego - znajduje się przy ulicy Wojska Polskiego. Jest jednym z organizatorów Międzynarodowego Festiwalu Chóralnego im. Feliksa Nowowiejskiego.
- Szkoła Podstawowa Nr 3 w Barczewie.
- Gimnazjum nr 1 im. Ziemi Warmińskiej - znajduje się przy ulicy Północnej 14.
Sport
W mieście swą siedzibę ma klub piłkarski Pisa Barczewo, występujący od sezonu 2008/09 w IV Lidze, gr. warmińsko-mazurskiej. W drużynie tej grał m.in. Tomasz Zahorski. Działa tu też klub kolarski LUKK Krokus Barczewo, którego zawodniczką jest Małgorzata Jasińska, mistrzyni Polski w kolarstwie szosowym. Przy ulicy Północnej 14 znajduje się pełnowymiarowa, posiadająca 500 miejsc siedzących hala sportowo-widowiskowa.
Infrastruktura i Transport
W Barczewie powstał projekt utworzenia dwóch linii autobusowych kursujących w obrębie miasta i okolicznych wsi, mający na celu ułatwienie przemieszczania się. Przez Barczewo przebiega linia kolejowa Czerwonka - Ełk. Przez miasto przejeżdżają autobusy PKS oraz prywatne linie (busy M.Maziec, Intertrans, Wojtex, Bus Kormoran). W Barczewie znajduje się kilka przystanków.
Inne Obiekty i Rozwój
- Osiedle Zielone Wzgórze - budowa rozpoczęła się w 2013 roku i obejmuje 9 bloków mieszkalnych o trzech piętrach.
- Targowiska miejskie - Targowisko główne znajduje się przy ulicy Rynkowej.