Podczas poznawania zachodniej Wielkopolski warto na chwilę zatrzymać się w niewielkich Rakoniewicach. Miasteczko to, oddalone o niespełna kwadrans drogi od Wolsztyna, kryje w sobie absolutnie zachwycające Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa. To wyjątkowe miejsce, które opowiada nie tylko o historii pożarnictwa, ale także o dziejach regionu i jego mieszkańcach.
Historia Rakoniewic i Dawnego Zboru Ewangelickiego
Pierwsze wzmianki o Rakoniewicach pochodzą z połowy XIII wieku. Prawa miejskie miejscowość otrzymała w 1662 roku, kiedy to „na surowym korzeniu” powołano do życia miasto Freystadt, które z czasem przyjęło nazwę istniejącej już wcześniej wsi. Rakoniewice były miastem przygranicznym, otwartym na przyjezdnych i pragmatycznie poszukującym nowych mieszkańców po Potopie Szwedzkim. Szybko osiedlili się tu protestanci ze Śląska, Bracia Czescy i Żydzi, tworząc wielokulturową społeczność.
Nim ta społeczność na dobre się zadomowiła, miasto trzykrotnie doznało nieszczęść: najazdu wojsk szwedzkich, ogromnego pożaru, a w końcu wielkiej zarazy. Przez lata los nie poskąpił Rakoniewicom kolejnych dramatycznych wydarzeń, które wpłynęły na jego obecny kształt, nadając ton ważnym dlań miejscom i opowieściom.
Jednym z kluczowych obiektów w Rakoniewicach jest dawny zbór ewangelicki, ufundowany przez K. Grzymułtowskiego w drugiej połowie XVII wieku i wielokrotnie przebudowywany. Wybudowany w formie szachulcowego domu w 1763 roku przez polskiego właściciela miasta dla niemieckich osadników, po II wojnie światowej świątynia popadała w ruinę. Niszczejąca budowla z powybijanymi szybami i sypiącymi się ścianami, ograbiona z bogatego wyposażenia (z dwoma piętrami drewnianych balkonów), doczekała się jednak drugiej szansy. Budynek ten o konstrukcji szkieletowej wypełnionej gliną i cegłami (lub trocinami i słomą), z drewnianymi podłogami, emporami i drewnianą wieżą z zabytkowym zegarem, stał się nowym domem dla strażackich zbiorów.
Powstanie i Rozwój Wielkopolskiego Muzeum Pożarnictwa
Idea i Założenie Muzeum (1974)
Historia rakoniewickiego muzeum sięga czerwca 1974 roku. Wówczas przedstawiciele władz miasta, lokalni i wojewódzcy działacze, głównie z Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK) oraz Ochotniczej i Zawodowej Straży Pożarnej, dokonali otwarcia muzealnej placówki pożarniczej. Ich starania bez wątpienia zrodziły się z idei ratowania przed zniszczeniem starego sprzętu strażackiego oraz zrujnowanego, ponad 200-letniego budynku byłego zboru ewangelickiego. Urządzenie w jego wnętrzach Muzeum Pożarnictwa było ratunkiem tak dla świątyni, jak i dla przebogatych strażackich zbiorów, które bez tego niechybnie trafiłyby na złom. Od samego początku zadaniem muzeum było „Odtworzenie Historii Straży Pożarnych na terenie Wielkopolski”.
Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa w Rakoniewicach jest jedną z najstarszych tego typu placówek w Polsce, stworzoną z małej placówki, jaką 40 lat temu stworzyły Władze Miasta Rakoniewice wspólnie z działaczami PTTK i Straży Pożarnych.
Rozbudowa i Struktura
Z czasem unikalna placówka rozrosła się. Dzięki przejęciu na potrzeby Muzeum w 2004 roku budynku po byłej szkole, znacznie uległa powiększeniu powierzchnia wystawiennicza. Utworzono salę audiowizualną, specjalistyczną bibliotekę z prawie 2 tysiącami woluminów oraz tematyczne sale wystawowe. Wokół dziedzińca postawiono także nowe pawilony. Przez następne 45 lat swojego funkcjonowania muzeum powiększyło swoją przestrzeń ekspozycyjną o następne trzy budynki, ratując i udostępniając zwiedzającym kolejne eksponaty oraz publikacje książkowe.
Od 1995 roku Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa w Rakoniewicach działa na mocy trójstronnego porozumienia pomiędzy Centralnym Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach (stanowi jego Oddział Zamiejscowy), Komendą Wojewódzką Państwowej Straży Pożarnej w Poznaniu oraz Urzędem Miasta i Gminy w Rakoniewicach. Muzeum stało się instytucją znaną nie tylko w kraju, lecz również poza jego granicami, o czym świadczy stale wzrastająca liczba zwiedzających - w roku 2013 przekroczyła 24 tysiące osób.
Bogactwo Zbiorów Muzealnych
Kolekcja Sprzętu Pożarniczego
W Muzeum znajduje się około 4 tysięcy eksponatów dokumentujących tradycję i historię straży pożarnej na terenie Wielkopolski. Udało się ocalić przed zagładą i zniszczeniem prawie 5 tysięcy eksponatów. W myśl niepisanej zasady, że w Wielkopolsce niczego się nie wyrzuca, do miejscowych pamiątek strażackich szybko zaczęły dołączać zabytkowe urządzenia z całej Wielkopolski. Wśród nich wyróżnić można:
- Sikawki konne: Zgromadzono ich aż 24, datowane od 1786 do 1923 roku. Ich oryginalny i niepowtarzalny design wzrusza i budzi podziw w naszych czasach pełnych masowo produkowanych przedmiotów. Te dawne unikatowe pojazdy z metalu, drewna i skóry to wspaniałe dzieła myśli technicznej polskich rzemieślników.
- Samochody strażackie: Kolekcja 25 wozów strażackich, z których najstarsze pochodzą z 1927 roku (z Węgierskiej Górki i Leszna) oraz Chevrolet z 1920 roku otrzymany od Straży Pożarnej w Kościanie. W doskonałym stanie zachwycają urodą swych błyszczących detali i lśniącą czerwienią karoserii. Czasem wyjeżdżają na ulice i prezentują swoje wdzięki na wielkopolskich uroczystościach i festynach.
- Motopompy: Najstarsze egzemplarze pochodzą z lat 30. XX wieku.
- Hełmy: Od najstarszych skórzanych po współczesne.
- Sztandary: 24 sztandary, datowane od 1886 do 1997 roku. Najstarsze chorągwie wzruszają starannie wyhaftowanymi, naiwnymi wizerunkami Świętego Floriana, patrona strażaków.
- Mundury i kombinezony: Paradne hełmy i topory, a także mundury strażackie z różnych epok.
- Inne pamiątki: Zbiory okolicznościowych medali, znaczków pocztowych, zapomnianych już naklejek na pudełka zapałek oraz pamiątki z prywatnych kolekcji. W ostatnim czasie muzeum zaopiekowało się również dekomunizowanymi sztandarami i emaliowanymi tablicami ze strażackich remiz.
Wśród eksponatów znajdują się również takie, które można było dotknąć i uruchomić, jak np. ręczna syrena pożarnicza. Dla młodych zwiedzających atrakcją jest prawdziwa rura do zjazdów, która czeka na niedoszłych strażaków w hangarze.
Dodatkowe Ekspozycje i Działalność Edukacyjna
W budynkach po dawnej szkole czekają na zwiedzających dodatkowe ekspozycje. Muzeum Pożarnictwa oferuje także ciekawą ekspozycję przyrodniczą - w ramach Muzeum i Pracowni Przyrodniczej Albina Łąckiego, ornitologa i miłośnika przyrody, autora wielu publikacji naukowych. Można tu poznać nazwy gatunków ptaków i ssaków spotykanych w Polsce, a także zobaczyć obrazy i trofea myśliwskie. To miejsce pełni również funkcję muzeum regionalnego, prezentując historię Rakoniewic poprzez stare zdjęcia. W 2018 roku muzeum wzbogaciło swoją ekspozycję o salę poświęconą płk. poż. Władysławowi Pilawskiemu, składającą się głównie z jego osobistych pamiątek i opracowań. Rozpoczęło również udział w czteroletnim projekcie „Strażacka Niepodległa 1918-1921”.
Atrakcją muzeum jest także Multimedialna Sala Edukacji Ekologiczno-Pożarniczej, znana jako „Ognik+”. Jest to nowoczesne multimedialne narzędzie komunikacyjne, mające za zadanie przekazywać treści edukacyjno-profilaktyczne w zakresie bezpieczeństwa przeciwpożarowego i bezpiecznych zachowań. W tej sali prowadzone są zajęcia dla dzieci, młodzieży i dorosłych, a każdy zwiedzający może bezpośrednio doświadczyć różnego rodzaju zagrożeń, np. podczas pokazu pożaru lasu w 4D.
Rola Muzeum w Edukacji i Promocji
Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa edukuje dzieci i młodzież z zakresu ochrony przeciwpożarowej i historii pożarnictwa, przekazując cenne wartości strażackie i patriotyczne. Oferuje specjalny program dydaktyczny „Lekcja bezpieczeństwa”, dostosowany do poszczególnych grup wiekowych. Przewodnicy z pasją opowiadają o historii i znaczeniu służby strażackiej. Muzeum przypomina również, że ochotnicze straże pożarne były w zaborze pruskim często jedynymi polskimi organizacjami patriotycznymi. Młodzi Polacy wstępowali do nich, by ćwiczyć tężyznę fizyczną, śpiewać polskie pieśni i wspólnie obchodzić święta narodowe, co czyni je miejscem o charakterze kulturotwórczym nie tylko dla Wielkopolan.
Zarówno dla Rakoniewic, jak i dla całej Wielkopolski, muzeum stanowi ogromną promocję. Dzięki zaangażowaniu i poświęceniu kolejnych pokoleń muzealników oraz współpracy z innymi instytucjami i organizacjami, muzeum promuje pożarnictwo dzięki organizowanym wydarzeniom i wystawom na terenie placówki i na zewnątrz.
Rakoniewicki Rynek i Pamięć o Michale Drzymale
Muzeum mieści się na skraju rakoniewickiego rynku, zwanego dziś Placem Powstańców Wielkopolskich. Jego kształt i układ, wraz z ulicami szachownicowo odchodzącymi, zawdzięczamy Maciejowi Radomickiemu, dziedzicowi miasta z przełomu XVII i XVIII wieku. Spacerując po rynku, można zauważyć kilka domów podcieniowych, widok niezwykle rzadki w Wielkopolsce. Niegdyś rzecz emblematyczna dla rynku i całego miasta, dziś ledwo kilka ocalałych domostw. To niestety efekt wielu pożarów, które nawiedziły miasto, a ostatni z roku 1927 niemalże do cna pozbawił rynek drewnianej zabudowy. Pod numerem 40 i 41 mieściły się ongiś zajazd oraz piekarnia. Ocalałe domy podcieniowe graniczą dziś z całkiem miłymi dla oka kamieniczkami wzniesionymi na przełomie XIX i XX wieku.
Fontanna Strażacka
Centralnym punktem Placu Powstańców jest fontanna, żywo nawiązująca do pobliskiego muzeum i pożarniczych tradycji. Powstała w 35. rocznicę otwarcia placówki. Dwie rzeźby autorstwa Roberta Sobocińskiego - strażak i strażaczka - w pocie czoła leją wodę na tryskające z wnętrza fontanny strumienie. Wieczorem podświetlają się one na czerwono, co sprawia wrażenie, jakby strażacy walczyli z ogniem. To świetny pomysł, pasujący do najbardziej znanej atrakcji miasta.
Wóz Michała Drzymały
Na dziedzińcu Muzeum Pożarnictwa znajdziecie replikę słynnego Wozu Michała Drzymały. Jego historia stała się symbolem walki polskiego chłopa z pruską administracją. Michał Drzymała, nie uzyskawszy zezwolenia na budowę domu na swojej ziemi (na mocy antypolskiej ustawy z 1904 roku), przez pięć lat mieszkał w wozie cyrkowym. Dzień w dzień przesuwając wóz o kilka metrów, wymykał się prawu, grając na nosie zaborcy. Jego upór i wieloletnia walka z pruską administracją były materiałem rodem ze scenariusza filmowego. Dzielny bohater długo w nim jednak nie pomieszkał - przegrawszy sprawę w Najwyższym Trybunale Administracyjnym w Berlinie, wyniósł się w inne miejsce. Replika jego wozu w rakoniewickim muzeum przypomina o tej niezwykłej historii polskiego bohatera narodowego.
Dawna Remiza OSP w Rakoniewicach
Oprócz Wielkopolskiego Muzeum Pożarnictwa, historia pożarnictwa w Rakoniewicach ma jeszcze jeden namacalny ślad. Przy siedzibie stowarzyszenia „Złota Jesień” domyka się pożarnicza klamra, wszak to budynek niegdysiejszej remizy Ochotniczej Straży Pożarnej. Ta budowla, choć dziś pełni inne funkcje, stanowi ważne świadectwo dawnej aktywności strażackiej w mieście, uzupełniając narrację o lokalnym dziedzictwie pożarniczym.
Uroczystości 40-lecia Wielkopolskiego Muzeum Pożarnictwa (2014)
21 czerwca 2014 roku Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa obchodziło swoje 40-lecie istnienia. Z tej okazji przygotowano szereg atrakcji nie tylko dla zwiedzających muzeum i strażaków, ale przede wszystkim dla licznie przybyłych do Rakoniewic gości. Muzeum przez 40 lat działalności na dobre wpisało się w historię miasta, wzbogacając je o niepowtarzalny „strażacki klimat”.
Uroczystości rozpoczęły się na rakoniewickim rynku od uroczystego apelu, przemarszu Kompanii Honorowej Szkoły Aspirantów PSP w Poznaniu, Komendy Miejskiej PSP w Poznaniu i pododdziału Ochotniczej Straży Pożarnej, a także parady samochodów strażackich biorących udział w Zlocie Strażackich Pojazdów Zabytkowych. Z okazji 40-lecia muzeum przygotowało liczne atrakcje, w tym inaugurację wystawy bogatego zbioru eksponatów przekazanych przez Ks. Seniora Kapelana Pożarnictwa st. bryg. Jerzego Kołodziejczaka. Atrakcją wieczoru był koncert zespołu MYSLOVITZ w parku miejskim.
Obecność znamienitych gości, takich jak Senator RP Filip Libicki, Zastępca Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej nadbryg. Piotr Kwiatkowski, Wicewojewoda Wielkopolski Przemysław Pacia, Wicemarszałek Województwa Wielkopolskiego Wojciech Jankowiak, Wielkopolski Komendant Wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej nadbryg. Wojciech Mendelak, Dyrektor Centralnego Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach st. bryg. Włodzimierz Bareła, a także liczni strażacy emeryci, komendanci PSP i lokalni samorządowcy, świadczyła o tym, że muzeum na dobre wpisało się w serca nie tylko strażaków, ale i społeczeństwa.
Informacje Praktyczne
Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa w Rakoniewicach, Oddział Zamiejscowy Centralnego Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach, mieści się przy ul. Kościelnej 2, 62-067 Rakoniewice. Z uwagi na jego lokalizację w ścisłym centrum miasteczka, przy rynku (Plac Powstańców Wielkopolskich 39), nie ma problemu z jego zlokalizowaniem. Muzeum jest czynne cały rok, choć w poniedziałki zwiedzanie możliwe jest tylko po wcześniejszym kontakcie telefonicznym. Przewodnik jest w cenie biletu, z wyjątkiem dni wolnych od opłat (wszystkie niedziele w roku).
Zwiedzanie Muzeum można dodatkowo połączyć w ramach całodniowej wycieczki z odwiedzinami w zabytkowej Parowozowni w Wolsztynie, co zapewni dzień pełen wyjątkowych wrażeń i na długo pozostanie w pamięci.
tags: #stara #remiza #strazacka #w #rakoniewicach