Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej to jeden z największych skansenów w Polsce, oferujący niezwykłą podróż w czasie do dziewiętnastowiecznej wsi wschodniej Polski. Położony na obszarze niemal 30 hektarów, wśród lasów, stawów i pól uprawnych w miejscowościach Brzezówka, Kolbuszowa i Kolbuszowa Górna, prezentuje kulturę Lasowiaków i Rzeszowiaków, grup etnograficznych zamieszkujących tereny północnej części obecnego województwa podkarpackiego.
Na terenie Muzeum zgromadzono blisko 100 obiektów dużej i małej architektury drewnianej, a także setki eksponatów, obrazujących życie codzienne wsi z przełomu XIX i XX wieku. Wszystkie budynki przedstawiono w ich naturalnych relacjach i środowisku, odtwarzając układy przestrzenne tradycyjnej zabudowy. Wnętrza chałup i budynków gospodarczych są urządzone zgodnie ze swoim przeznaczeniem, ukazując, jak wyglądało codzienne życie gospodarzy. Można tu obejrzeć chałupy tkacza, szewca, rzeźbiarza, lutnika, pszczelarza, zabawkarza czy stolarza.
Remiza ze Słociny: Historia i Ekspozycja Pożarnicza
Wśród drewnianych zabudowań wsi niezwykle ważną instytucją była remiza strażacka. Ta konkretna remiza, przeniesiona ze Słociny, została zbudowana w 1877 roku z inicjatywy księdza Prałata Daniela Sulikowskiego. Jest to rzeszowiacki drewniany budynek postawiony na szalunku z cegieł, wieńczony dwuspadowym dachem wykonanym z dachówki ceramicznej.
Pierwotnie budynek pełnił wiele funkcji: mieściła się w nim szkółka parafialna, kancelaria gminna, a z czasem również areszt. Później przekształcono go w miejsce zebrań, potańcówek, a nawet w mieszkanie dla bezdomnego. W początkach XX wieku strażacy przejęli budynek, w którym musieli wyciąć otwór w południowo-zachodniej ścianie szczytowej i wstawić szerokie wrota, aby umożliwić wjazd konnej sikawki i beczkowozu. Beczka była wykorzystywana jako mobilny zbiornik na wodę, pełniąc funkcję wozu strażackiego. Sikawka konna służyła do zasysania wody ze zbiorników, takich jak stawy, rzeki czy beczkowóz, i tłoczenia jej podczas gaszenia pożaru. Obsługa sikawki wymagała współpracy kilku strażaków. Po II wojnie światowej pomieszczenia ostatecznie przekazano strażakom.
Ekspozycja „Bogu na chwałę, ludziom na ratunek”
Obecnie w remizie ze Słociny znajduje się stała ekspozycja zatytułowana „Bogu na chwałę, ludziom na ratunek” - z dziejów Ochotniczych Straży Pożarnych. W dawnym garażu zaaranżowano wnętrze wiejskiej remizy strażackiej, wyposażone w sprzęt, jaki mógł znaleźć się w takim miejscu jeszcze w latach 30. i 40. XX wieku. Prezentacja obejmuje sprzęt strażacki, jakim dysponowali ochotniczy strażacy w XIX i na początku XX wieku. Są tutaj: beczkowóz, dwie sikawki konne (z górną i dolną skrzynią wodną), dwie sikawki przenośne, w tym jedna na podwoziu czterokołowym.
Urządzenie remizy uzupełniają liczne „akcesoria” pożarnicze typowe w wyposażeniu wiejskich jednostek OSP jeszcze do połowy XX wieku, takie jak: bosaki (w tym sufitowy i strzechowy), tłumnice - płaskie miotły na długich drążkach, obszyte tkaniną nasączaną wodą, które tłumiły ogień i hamowały rozprzestrzenianie się iskier - a także drabiny dachowe i mosiężne kaski, które były używane przez strażaków w dawnych czasach. Zbiór sprzętu gaśniczego otwierają prymitywne ręczne sikawki (tzw. "pachówki"), a kończą motopompy.
W pomieszczeniu dawnej świetlicy urządzona jest wystawa obrazująca dzieje Ochotniczych Straży Pożarnych - od pierwszego stulecia istnienia OSP, do lat 70. XX wieku. Zgromadzone eksponaty obrazują przemiany, jakim podlegały w tym czasie niemal wszystkie sfery działania tych organizacji. Widzimy więc ewolucję uzbrojenia osobistego, umundurowania (najstarsza bluza uszyta jest według regulaminu z 1902 roku), kolekcję medali i odznaczeń, sztandary, legitymacje, dyplomy, regulaminy i wiele najrozmaitszych druków związanych z działalnością straży. Na uwagę zasługuje zbiór fotografii OSP z terenu dzisiejszych powiatów: kolbuszowskiego, mieleckiego i rzeszowskiego. Ważne miejsce zajmuje fragment ekspozycji poświęcony towarzystwom ubezpieczeniowym, w tym także PZU.
Wybrane Atrakcje Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej
Skansen w Kolbuszowej to znacznie więcej niż tylko remiza. Wśród blisko 100 obiektów dużej i małej architektury drewnianej, prezentujących kulturę Lasowiaków i Rzeszowiaków, znajdują się liczne inne, równie interesujące ekspozycje. Muzeum Kultury Ludowej nieustannie wzbogaca swoje zbiory, opracowuje je naukowo, przechowuje, zabezpiecza i udostępnia zabytki kultury wsi i miasteczek z regionu.
Kościół pw. św. Marka z Rzochowa (1843 r.)
Kościół został zbudowany w 1843 roku z drewna modrzewiowego i sosnowego. Zewnętrzna strona jest oszalowana deskami i pokryta gontem, a dach zdobi sygnaturka, mała wieża z umieszczonym w niej dzwonem kościelnym. W pobliżu znajduje się również dzwonnica z 1930 roku. Wnętrze kościoła zachowało oryginalne wyposażenie, w tym malowidła na płótnie pokrywające ściany prezbiterium, imitujące kamienne mury, kolumny i nisze z wizerunkami świętych. W prezbiterium można zobaczyć postacie ewangelistów: św. Jana z orłem, św. Marka z lwem, św. Mateusza z aniołem oraz św. Łukasza z wołem. W niszach nawy głównej umieszczono przedstawienia apostołów.
Główny ołtarz jest bogato zdobiony i nieco odsunięty od ściany, na której znajduje się iluzjonistyczne malowidło przedstawiające kotarę z koroną, tworzące spójną całość z ołtarzem. W ołtarzu znajduje się obraz św. Marka Ewangelisty, patrona kościoła, a powyżej wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem i gołębica symbolizująca Ducha Świętego. Po obu stronach ołtarza stoją figury patronów Polski - św. Wojciecha i św. Stanisława. Na belce tęczowej między prezbiterium a nawą główną umieszczono krzyż z realistycznym wizerunkiem umęczonego Chrystusa.
Młynarstwo: Siła Wiatru i Wody
Młynarstwo wodne i wiatrowe odgrywało niezwykle ważną rolę w dawnej wsi. W skansenie uruchomiono urządzenia napędowe młyna wodnego z Żołyni Dolnej (1897 r.), co pozwala zwiedzającym na zobaczenie pracy całej maszynowni. Młyn ten, wybudowany w 1897 roku, ma bogatą historię, w tym użytkowanie do dystrybucji prasy konspiracyjnej w czasie okupacji niemieckiej. Na pierwszym piętrze młyna można zobaczyć urządzenia napędowe i transportowe, a także plansze informujące o technologicznych ciekawostkach. Na drugim piętrze znajduje się interaktywna wystawa multimedialna, prezentująca działanie trudno dostępnych części młyna.
Drugim reprezentantem tego dawnego przemysłu jest wiatrak koźlak z Trzęsówki-Kłodzin, zbudowany w 1934 roku. Wchodząc do niego, zwiedzający mogą podziwiać ruchome, drewniane modele różnych typów wiatraków, wykonane przez twórcę ludowego Jana Puka z Trześni. Wystawie towarzyszy specjalnie nagrany dźwięk, dzięki któremu turyści mogą poczuć się jak w pracującym wiatraku.
Dwór z Brzezin (1753 r.) i Spichlerz z Bidzin (1784 r.)
Dwór z Brzezin, pochodzący z 1753 roku, to najstarszy obiekt w skansenie i piękny przykład polskiego dworu barokowego. Przez dziesięciolecia dwór przeszedł wiele zmian, zachowując jednak oryginalny układ pomieszczeń z podziałem na część użytkową i reprezentacyjną. Był on centrum życia towarzyskiego i kulturalnego.
Spichlerz z Bidzin z 1784 roku, mimo imponujących rozmiarów, stanowi jedynie fragment większego kompleksu dworskiego. Dawniej służył do przechowywania zboża zbieranego z pól dziedzica. Charakterystycznym elementem są niewielkie okienka w dachu, zwane „woli oczami”. Obecnie spichlerz jest wykorzystywany do celów wystawienniczych.
Karczma z Hadli Kańczuckich (koniec XIX w.)
W dawnej polskiej wsi karczma, często zarządzana przez Żydów, była nie tylko miejscem handlu, ale i centrum towarzyskim. Sprzedawano w niej wódkę, pieczone bułki, ser, śledzie, a także sól, tytoń, zapałki czy igły. Transakcje często odbywały się bezgotówkowo. Karczma z Hadli Kańczuckich, zbudowana około 1895 roku przez Hersza Zellerkrauta, dziś prezentuje izbę szynkową, alkierz dla ważniejszych gości oraz dwie izby mieszkalne urządzone zgodnie z tradycjami religijnych Żydów z dawnej Galicji. Najnowsza część budynku mieści sklep z towarami mieszanymi, nawiązujący do działalności ostatniego właściciela.
Szkoła z Trzebosi (1881 r.)
Szkoła, wybudowana w 1881 roku, jest miejscem o wyjątkowym charakterze i atmosferze, będącym ośrodkiem kultury i tradycji. Organizowane są tu warsztaty i lekcje muzealne. W zabytkowej klasie, wyposażonej w drewniane ławy i tabliczki do pisania, można znaleźć kącik poświęcony higienie, mapę polityczną Polski sprzed II wojny światowej oraz tablicę szkolną z godłem Polski, krzyżem i portretami postaci ważnych dla II Rzeczypospolitej: marszałka Józefa Piłsudskiego, prezydenta Ignacego Mościckiego oraz marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego.
Pozostałe ciekawe obiekty
- Leśniczówka leśnictwa Biedaczów z lat 30. XIX wieku, będąca częścią kompleksu leśnego, służyła jako siedziba leśnictwa i dom zarządcy.
- Dworek z Sędziszowa Małopolskiego z połowy XIX wieku, nawiązujący architekturą do stylu szlacheckiego dworu, obecnie mieści punkt sprzedaży biletów, pamiątki oraz kawiarnię „Prowincja”.
- Zagrody chłopskie, takie jak Zagroda rodziny Wilków (terenu Lasowiaków) czy Zagroda z Cierpisza, Kopci i Nowej Wsi, wiernie odtwarzają codzienne życie i zabudowę wiejską.
- Ul pawilonowy z Lubaczowa z początku XX wieku i ekspozycja uli kłodowych z XIX i XX wieku, ukazujące rozwój pszczelarstwa.
Działalność Edukacyjna i Warsztaty
Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej prowadzi szeroką działalność upowszechnieniową i edukacyjną, organizując imprezy plenerowe, pokazy, koncerty, warsztaty i lekcje muzealne. Dostępne są różnorodne warsztaty tematyczne, w tym:
- Niedziela Palmowa - warsztaty plecenia palm wielkanocnych.
- Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia) - warsztaty plecenia bukietów zielnych.
- „Malowany konik - świat drewnianych zabawek” - zwiedzanie ekspozycji dawnych zabawek i pasieki.
- „Śliczne wycinanki dookoła ściany” - poznanie historii i technik XIX-wiecznej ludowej wycinanki z papieru.
- „Cała izba przystrojona” - wykonywanie kwiatów z bibuły.
- „Nie święci garnki lepią” - spotkanie z garncarzem, nauka toczenia naczyń na kole garncarskim.
- „Jeżyki, łańcuchy, światy” - tworzenie tradycyjnych ozdób bożonarodzeniowych.
- „W dawnej klasie - próba kaligrafii” - lekcje o szkolnych przyborach i kaligrafii.
- „Ene, due, rabe…” - poznanie dawnych gier i zabaw wiejskich.
- „Kiecki w malowanej skrzyni” - lekcje o dawnej wiejskiej modzie Lasowiaków i Rzeszowiaków.
- „Ziarnko do ziarnka” - znaczenie chleba w tradycji, pieczenie proziaków.
- „Jak mięta z macierzanką...” - zioła w magii, lecznictwie ludowym, obrzędach, degustacja herbatek.
- „Jak Wojtek został strażakiem” - lekcja o historii pożarnictwa i sprzęcie strażackim.
- „Jak w ulu” - spotkanie z pszczelarzem, degustacja miodu, wykonywanie świec z węzy.
- „Siła wiatru i wody” - młynarstwo w dawnej wsi, mielenie ziarna w żarnach.
- „Wiszą pająki u powały” - wykonywanie tradycyjnych ozdób choinkowych ze słomy i bibuły.
Informacje dla Zwiedzających
Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej jest dostępne dla zwiedzających przez cały rok z wyłączeniem niektórych świąt. Skansen oferuje trasy zwiedzania dla grup przedszkolnych, obejmujące godzinny spacer po wsi lasowiackiej, wizytę w chałupie, spotkanie ze zwierzętami, zwiedzanie ekspozycji dawnych zabawek i pasieki.
Zwiedzanie Muzeum jest możliwe również z audioprzewodnikiem (w języku polskim i angielskim) oraz z przewodnikiem (również w języku polskim i angielskim). Na terenie skansenu obowiązuje zakaz fotografowania wnętrz i eksponatów, a nawet samych chat, jednak w praktyce zakaz ten nie zawsze jest egzekwowany.
W dworku z Sędziszowa Małopolskiego znajduje się recepcja, gdzie można kupić bilety wstępu, pamiątki i publikacje dotyczące regionu i skansenu. Mieści się tam również kawiarnia „Prowincja”, gdzie można odpocząć i cieszyć się atmosferą tego historycznego miejsca. Zwiedzając skansen, warto przygotować się na dłuższy spacer, ponieważ odległość od dworca do skansenu wynosi prawie 3 kilometry.