Niki de Saint Phalle dorastała między Francją a Stanami Zjednoczonymi, w środowisku pełnym napięć i przemocy. W młodości pracowała jako modelka, jednak szybko porzuciła tę drogę, szukając własnego języka artystycznego. Kryzys psychiczny, który doprowadził ją w 1953 roku do leczenia psychiatrycznego, okazał się momentem przełomowym: podczas arteterapii odkryła, że sztuka może stać się narzędziem odzyskiwania głosu i przepracowywania traum. W szpitalu zaczęła tworzyć pierwsze rysunki i obrazy, które pozwoliły jej zmierzyć się z doświadczeniami dzieciństwa.
Nowy Realizm i akt twórczego buntu
Po wyjściu z leczenia zainteresowała się sztuką nowoczesną - Rousseau, Matissem, Picassem - oraz architekturą Gaudíego, która zainspirowała ją do myślenia o formie organicznej i barwnej. W 1956 roku poznała Jeana Tinguely’ego, którego twórczość i osobowość odegrały istotną rolę w jej artystycznym rozwoju. Od 1960 roku, po rozstaniu z mężem, całkowicie poświęciła się pracy twórczej.
Wczesne prace artystki związane są z nurtem Nowego Realizmu, kierunkiem wykorzystującym zużyte przedmioty codziennego użytku oraz odpady jako tworzywo artystyczne. Niki de Saint Phalle wykorzystywała je do budowania białych, gipsowych reliefów, wypełnionych wewnątrz kolorową farbą. Barwa wydostawała się na zewnątrz po oddaniu strzału z broni. Strzelanie do pracy stało się dla artystki formą wyzwolenia emocji oraz sprzeciwu wobec polityki, ról społecznych i władzy.
Pomimo popularności, jaką przyniosły jej wystawy umożliwiające publiczności „niszczenie” dzieł za pomocą broni, artystka zdała sobie sprawę, że ta formuła przestała pełnić funkcję terapeutyczną, a zaczęła przeradzać się w nałóg. Jak sama wspominała: „W swoim czasie byłam strzelającą buntowniczką sztuki, teraz po długiej drodze w sztuce oddaję coś społeczeństwu z powrotem. Chciałabym dać ludziom radość”.
Cykl Nana: Nowa definicja kobiecości
Odrzucając agresję i przemoc, artystka zwróciła się ku tematowi bliskiemu od początku - kobiecie i jej roli. W latach 1965-1973 tworzyła rzeźby kobiet nazwane Nana, które podważały obowiązujący w latach 60. ideał smukłej, eleganckiej kobiety. Zaczęła używać tworzyw sztucznych i poliestrów, które pozwalały na realizację dużych, barwnych form w przestrzeni publicznej.
- Znaczenie cyklu: Wyzwanie rzucone ideałom „smukłych, płaskich i bladych” żeńskich istot.
- Inspiracja: Pierwsza Nana powstała na bazie rysunku Larry’ego Riversa, przedstawiającego jego ciężarną żonę, Clarice.
- Charakterystyka: Uproszczone kształty, wzorzysta dekoracja, intensywna kolorystyka.
Rzeźba w przestrzeni publicznej i Ogród Tarota
Dzięki tworzywom sztucznym Niki de Saint Phalle mogła tworzyć obiekty o dużych rozmiarach, odporne na warunki atmosferyczne. Jej prace stały się integralną częścią miast i placów zabaw. Przykładem jest rzeźba „Golem” (1972) w Jerozolimie - pusta w środku konstrukcja w formie zjeżdżalni, która zamiast budzić strach, zachęca do zabawy i przełamywania uprzedzeń.
Największym przedsięwzięciem artystki był Ogród Tarota w Toskanii, realizowany od lat siedemdziesiątych. Praca nad nim pochłonęła ją całkowicie - artystka zamieszkała w jednej z rzeźb, „Cesarzowej”. Estetyka tego miejsca łączy wpływy Gaudíego, manieryzmu oraz sztuki naiwnej.
Budowa ogrodu wymagała ogromnych nakładów, co skłoniło artystkę do realizacji zleceń komercyjnych. Niki de Saint Phalle zmarła w 2002 roku w Kalifornii, pozostawiając po sobie dziedzictwo artystyczne, które - podobnie jak rzeźba „Trzy Gracje” w Nowym Jorku - celebruje energię, taniec i radość życia.