Gilotyna, narzędzie służące do wykonywania kary śmierci poprzez ścięcie głowy, ma znacznie dłuższą historię, niż sugeruje jej powszechnie znana nazwa i skojarzenie z rewolucją francuską. Choć swoje rozgłos zyskała w tamtym okresie, urządzenia podobne do niej były znane i stosowane w różnych krajach Europy na długo przed XVIII wiekiem.
Historia urządzeń do dekapitacji
Już w 1268 roku w Neapolu Konradyn, książę Szwabii, został publicznie ścięty przy użyciu urządzenia ze spadającym nożem. W wydanej w 1501 roku w Strasburgu publikacji "Żywoty świętych" znajduje się rycinę przedstawiającą egzekucję skazańca za pomocą maszyny z ruchomym nożem w pionowej ramie, uderzanym przez kata młotem. Z drugiej połowy XVI wieku pochodzą kolejne wzmianki o podobnych urządzeniach.
"Szkocka Panienka" i włoska "mannaia"
Jedyną zachowaną do dziś "pre-gilotyną" jest "Szkocka Panienka" (Scottish Maiden), zbudowana w 1561 roku. Została ona skonstruowana na wzór "Szubienicy z Halifax" (Halifax Gibbet), istniejącej być może już od 1066 roku. Urządzenie to, mierzące cztery i pół metra, posiadało ruchomy półtorametrowy kloc z przymocowanym ostrzem siekiery, które podnoszono za pomocą sznura. "Szkocka Panienka" ścięła ponad 150 głów w latach 1564-1708, w tym głowę hrabiego Mortona w 1581 roku.
Pierwowzór gilotyny można odnaleźć również we Włoszech. Już w XV-wiecznych kronikach pojawiają się opisy egzekucji z urządzeniem przypominającym gilotynę, nazywanym po włosku mannaią lub mandarą. Najbardziej znaną ofiarą mannai była Beatrice Cenci, ścięta w Rzymie w 1599 roku. Do dziś we włoskim języku potocznym wyraz "la mannaia" oznacza nóż rzeźnicki.
Gilotyna w przedrewolucyjnej Francji i podczas rewolucji
Powolny sprzeciw wobec okrucieństwa kary śmierci zaczął się kształtować w XVIII wieku wraz z nastaniem epoki oświecenia. Wcześniej, sposób wykonywania egzekucji zależał od statusu społecznego skazańca. Arystokracja była ścinana mieczem lub toporem, podczas gdy pospólstwo wieszano, palono na stosie, rozrywano końmi lub torturowano w okrutny sposób. Egzekucje te, często poprzedzone torturami, miały służyć jako przestroga dla innych i były zazwyczaj wykonywane publicznie.
W dobie oświecenia zaczęto poszukiwać mniej drastycznych metod egzekucji, co doprowadziło do prac nad budową gilotyny, która miała być bardziej humanitarnym narzędziem wykonywania kar śmierci podczas rewolucji.
Joseph Ignace Guillotin i Antoine Louis
Choć nazwa "gilotyna" pochodzi od nazwiska francuskiego chirurga Josepha Ignace'a Guillotina, który w 1789 roku przedstawił Zgromadzeniu Narodowemu propozycję wprowadzenia jednej, mechanicznej metody egzekucji gwarantującej równość i zmniejszenie cierpienia, to faktycznie wybrany został inny, tańszy projekt lekarza Antoine'a Louisa. Konstrukcję pierwszej gilotyny wykonał niemiecki producent klawesynów Tobias Schmidt.
Gilotyna została zaprojektowana z dwoma pionowymi słupkami, między którymi poruszało się ukośne ostrze. Jej konstrukcja zapewniała szybkie i bezbolesne odcięcie głowy, co było znaczącą innowacją w porównaniu do wcześniejszych, często nieudolnych metod egzekucji.
Pierwsze egzekucje i odbiór społeczny
Pierwszy demonstracyjny pokaz gilotyny odbył się 17 kwietnia 1792 roku w szpitalu Bicêtre pod Paryżem, gdzie zaprezentowano jej działanie na słomie, owcy i trupach. Publiczna egzekucja z użyciem gilotyny miała miejsce 25 kwietnia 1792 roku, a jej ofiarą był rabuś Nicolas J. Pelletier. Egzekucje te, choć szybkie i skuteczne, początkowo rozczarowały paryżan, którzy oczekiwali bardziej widowiskowych scen. Władze próbowały urozmaicić pokazy, ale ostatecznie gilotyna stała się symbolem rewolucyjnego terroru.
Miejsce egzekucji często się zmieniało ze względów sanitarnych - od paryskiego ratusza Hôtel de Ville, przez Bastylię, po Place de la Concorde i plac Saint-Jaques, gdzie gilotyna była montowana aż do końca XIX wieku.
Gilotyna w kulturze i symbolice
Gilotyna szybko przeniknęła do kultury masowej. Stała się wątkiem piosenek rewolucyjnych, motywem na pamiątkach, a nawet ozdobą stołów w restauracjach. W kręgach lekarskich wzbudzała ciekawość eksperymentów z odciętymi głowami, co znalazło odzwierciedlenie w literaturze fantastycznonaukowej.
Gilotyna była wykorzystywana nie tylko we Francji, ale także w innych krajach, takich jak Belgia, Szwecja czy Niemcy. Największe żniwo zebrała w Niemczech pod rządami Hitlera. Ostatnia publiczna egzekucja we Francji odbyła się 17 czerwca 1939 roku, a ostatnia egzekucja na gilotynie miała miejsce 10 września 1977 roku.
Nakrycia głowy we Francji: Czapka frygijska i hełm Adriana
Oprócz gilotyny, inne symbole i nakrycia głowy odgrywały ważną rolę w historii Francji, szczególnie w kontekście rewolucji i konfliktów zbrojnych.
Czapka frygijska
Czapka frygijska, rodzaj wełnianej lub filcowej czapki o kształcie wysokiego stożka z opadającym zwieńczeniem, zyskała popularność pod koniec XVIII wieku jako symbol rewolucjonistów. Czerwona czapka frygijska była oznaką przynależności do klubu jakobinów podczas rewolucji francuskiej. W okresie II wojny światowej stała się symbolem Wolnych Strzelców i Partyzantów Francuskich.
Hełm Adriana
Podczas I wojny światowej, w obliczu rosnącej liczby ofiar ran głowy, Francuzi opracowali pierwszy szeroko stosowany nowoczesny hełm wojskowy - hełm Adriana (Casque Adrian). Zaprojektowany w 1915 roku, wzorowany na kaskach strażackich, zapewniał ochronę przed odłamkami i szrapnelami. Hełmy Adriana, malowane początkowo na kolor "bleu horizon" (błękit horyzontu), stały się symbolem francuskiego żołnierza, "poilu", który obronił Verdun i ojczyznę.
Skuteczność hełmu Adriana zainspirowała inne armie do wprowadzenia podobnych rozwiązań. W Polsce hełmy Adriana wz. 15 i wz. 19 były używane w Wojsku Polskim do czasu wprowadzenia własnej konstrukcji w 1933 roku.
Mundury wojskowe i ich ewolucja
W kontekście nakryć głowy i umundurowania, warto zwrócić uwagę na ewolucję francuskich mundurów wojskowych. Do I wojny światowej armia francuska wyruszyła do walki w tradycyjnych, jaskrawych barwach: granatowych płaszczach i czerwonych spodniach, zaprojektowanych dla pokolenia dziadków. Dopiero doświadczenia wojenne, zwłaszcza masowe straty spowodowane ogniem broni maszynowej, wymusiły zmiany.
Wprowadzenie ciemnoniebieskich spodni, a następnie słynnego "błękitu horyzontu" (bleu horizon) było wynikiem pragmatyzmu i potrzeby kamuflażu, choć tradycja i symbolika narodowa długo opierały się tym zmianom. Debata nad kolorem spodni, która toczyła się nawet w Zgromadzeniu Narodowym, pokazuje, jak silnie były one związane z tożsamością narodową Francuzów ("Czerwone spodnie to Francja!").
tags: #strazackie #nakrycia #glowy #we #francji