W dziedzinie ochrony przeciwpożarowej i ratownictwa, terminy "strażak" i "strażak ratownik", choć często używane zamiennie, posiadają odmienne znaczenie, zwłaszcza w kontekście prawnym i funkcjonalnym. Artykuł ten ma na celu wyjaśnienie tych różnic, koncentrując się na przepisach prawnych, wymaganiach szkoleniowych i specyfice obu ról.
Podstawy Prawne i Definicje
Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP)
Ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (dalej: ustawa OSP) stanowi, kierując się konstytucyjnym prawem do dobrowolnego zrzeszania się, że wszyscy członkowie stowarzyszeń powołanych pod szyldem ochotniczych straży pożarnych są zgodnie z tą ustawą strażakami OSP. Jednakże, fakt bycia strażakiem OSP nie czyni automatycznie z nich strażaków ratowników OSP, którzy mają prawo udziału w działaniach ratowniczych i podlegają stosownej ochronie prawnej.
Warto zwrócić uwagę na kwestie związane z uprawnieniami finansowymi. Na przykład, uchwała przewidująca ekwiwalent pieniężny za udział w działaniu ratowniczym lub akcji ratowniczej, szkoleniu pożarniczym lub ćwiczeniu dla „członków ochotniczych straży pożarnych” może być kwestionowana, ponieważ przepisy ustawy o OSP uprawniają radę gminy (miasta) do ustalania takiego ekwiwalentu za uczestnictwo we wskazanych wyżej działaniach jedynie „strażakowi ratownikowi OSP”.
Kluczowe Rozróżnienie: Strażak OSP a Strażak Ratownik OSP
Rozwój społeczno-gospodarczy, zrzeszanie się pomagających w stowarzyszenia ratownicze oraz postępująca technologizacja naszego życia spowodowały konieczność profesjonalizacji działań także ochotniczych w obszarze ratownictwa. W tym kontekście, komendant główny PSP zatwierdził „Zasady przygotowania strażaków ratowników ochotniczych straży pożarnych do udziału w działaniach ratowniczych” (dalej: zasady szkoleń OSP), które powinny być źródłem wszelkich rozstrzygnięć w kwestii organizacji szkolenia członków OSP przez PSP.
Zasady szkoleń OSP klasyfikują członków OSP z uwagi na ich funkcje w stowarzyszeniu. Jedynie druhowie, którzy stali się strażakami ratownikami OSP, a więc ukończyli szkolenie podstawowe, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych. Pozostali stanowią zasób i ewentualną rezerwę kadrową, co tyczy się w szczególności osób w trakcie szkolenia podstawowego lub członków Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP), którzy ukończyli szkolenie podstawowe, ale nie osiągnęli jeszcze 18 roku życia.
System Szkolenia i Kwalifikacje
Szkolenia dla Strażaków Ratowników OSP
Obowiązek szkolenia i przygotowania członków ochotniczych straży pożarnych do udziału w działaniach ratowniczych regulowała poprzednio ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (dalej: ustawa ppoż.), a obecnie został on przeniesiony do art. 11 ust. 1 ustawy OSP. Przywołany przepis stanowi, że Państwowa Straż Pożarna (PSP) prowadzi takie szkolenia nieodpłatnie.
Wszystkie szkolenia strażaków OSP prowadzone przez Państwową Straż Pożarną zostały podzielone na cztery poziomy. Taki układ pozwala względnie szybko przygotować strażaka ratownika OSP do samodzielnych działań w ramach zastępu, a w dalszej kolejności nabyć bardziej specjalistyczne umiejętności, aż do równorzędnych ze strażakami Państwowej Straży Pożarnej. Wszystkie szkolenia odbywają się na tych samych zasadach i warunkach dla strażaków ratowników OSP oraz strażaków PSP, a tym samym według jednolitych programów szkoleń.
Ustawa OSP nałożyła obowiązek opracowywania programów szkoleń na komendanta głównego PSP, ale ich zatwierdzanie powierzyła ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych. Jak istotne i wartościowe jest przygotowanie strażaków ratowników OSP do udziału w działaniach ratowniczych, świadczy fakt, że zgodnie z art. 11 ust. 4 ustawy OSP ukończenie przez strażaka ratownika OSP szkolenia podstawowego, kursu z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy oraz szkoleń z poszczególnych dziedzin ratowniczych w zakresie podstawowym uznaje się za równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażak. Oznacza to, że wyszkolony strażak ratownik OSP w działaniach ratowniczych w niczym nie ustępuje strażakowi Państwowej Straży Pożarnej, istotnie wzmacniając potencjał ratowniczy państwa, a po przyjęciu do służby w PSP uzyskuje kwalifikacje w zawodzie strażak. Taka ścieżka uzyskania kwalifikacji zawodowych, przez uznanie działalności woluntarystycznej, dostępna jest jedynie w tym zawodzie dla strażaków ratowników OSP, którzy nie są jednocześnie strażakami PSP.
Kwalifikacje w Państwowym Ratownictwie Medycznym (PRM)
W celu realizacji zadań państwa polegających na zapewnieniu pomocy każdej osobie znajdującej się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego funkcjonuje system Państwowe Ratownictwo Medyczne (PRM), regulowany Ustawą z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym. W ramach PRM mogą działać ratownicy.
Ratownikiem może być osoba zatrudniona lub pełniąca służbę w Ochotniczej Straży Pożarnej lub będąca jej członkiem. Musi ona posiadać pełną zdolność do czynności prawnych, ważne zaświadczenie o ukończeniu kursu w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP) i uzyskaniu tytułu ratownika, a także stan zdrowia pozwalający na udzielanie kwalifikowanej pierwszej pomocy. Przebieg kursu KPP i uzyskanie tytułu ratownika reguluje Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 marca 2007 r. w sprawie kursu w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy. Kurs KPP trwa co najmniej 66 godzin (25 teoretycznych, 41 praktycznych) i kończy się egzaminem teoretycznym oraz praktycznym.
Jednostki ochrony przeciwpożarowej włączone do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego współpracują z PRM. Wojewoda sporządza wojewódzki plan działania PRM, który obejmuje m.in. sposób współpracy jednostek PRM z jednostkami OSP.
Wymogi i Specyfika Zawodu Strażaka Ratownika (PSP i OSP)
Charakterystyka Zawodu Strażaka Ratownika
Zawód strażaka-ratownika to zawód dla ludzi, od których wymaga się wysokiego poziomu sprawności psychofizycznej oraz dużej odporności na stres. Jest on zakwalifikowany do grupy zawodów o bardzo wysokim poziomie ryzyka. Praca strażaka-ratownika jest pewnego rodzaju misją, gdyż są wzywani tam, gdzie zachodzi potrzeba niesienia pomocy ludziom oraz środowisku naturalnemu, ratują mienie i dobytek ludzki.
Podczas wykonywania obowiązków służbowych strażacy-ratownicy często poddawani są znacznym obciążeniom zawodowym. Działają w miejscach, gdzie sytuacja wymaga przytomności umysłu i rozwagi, ale jednocześnie szybkiej reakcji, dużej wytrzymałości psychicznej i odpowiedzialności, a także właściwego zachowania się wobec poszkodowanych. Pracę strażaka-ratownika cechuje duża zmienność warunków środowiska pracy, w tym działanie różnorodnych czynników niebezpiecznych i szkodliwych: fizycznych (np. spadające elementy, ekstremalne temperatury, atmosfera wybuchowa), chemicznych (np. toksyczne gazy i pyły) i biologicznych.
Ready4Crisis #20: Psychologiczne aspekty pracy strażaka-ratownika – Część 2 – Stres i Trauma
Niezwykle ważnym elementem pracy jest duże obciążenie psychofizyczne organizmu, wynikające z pracy w warunkach zagrożenia życia i zdrowia własnego oraz świadomości odpowiedzialności za życie ratowanych i współuczestniczących w akcji osób. Strażak-ratownik pełniący funkcję dowódcy jest dodatkowo obciążony odpowiedzialnością za przebieg i powodzenie całej akcji.
Szkolenie Zawodowe Strażaków PSP
Przygotowanie do zawodu strażaka-ratownika w Państwowej Straży Pożarnej odbywa się na 4 poziomach:
- Poziom I: Kurs podstawowy trwający około 4 miesiące.
- Poziom II: Kurs podoficerski trwający około 4 miesiące.
- Poziom III: Studium zawodowe aspiranckie, 2-letnie, zakończone uzyskaniem tytułu zawodowego technika i stopnia młodszego aspiranta.
- Poziom IV: Studia dwustopniowe w Szkole Głównej Służby Pożarniczej (SGSP), stacjonarne lub zaoczne: I stopień trwa 3,5 roku i kończy się uzyskaniem tytułu inżyniera, a II stopień 5-letni kończy się uzyskaniem tytułu magistra inżyniera oraz stopnia młodszego kapitana.
Doświadczenie wskazuje, że doskonalenie zawodowe powinno być kontynuowane w dalszych latach pracy, przy zapewnieniu odpowiednich środków dydaktycznych i bazy poligonowej. Przełożeni powinni dbać o odpowiednią profilaktykę zdrowotną, w tym współpracę z psychologiem, szczególnie w sytuacjach krytycznych.
Bezpieczeństwo i Higiena Pracy (BHP) Strażaków Ratowników OSP
Kwestia bezpieczeństwa ratowników i ratowanych jest bezdyskusyjnie najistotniejsza podczas działań ratowniczych. Art. 8 ustawy OSP wymienia warunki, jakie musi spełnić strażak OSP, aby był uprawniony do udziału w działaniach ratowniczych, w tym odbycie szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy.
W przypadku strażaka ratownika OSP, który działa społecznie i woluntarystycznie, przyjęto, że w ramach szkolenia podstawowego realizowany jest instruktaż ogólny, odpowiadający tematyce szkolenia wstępnego z zakresu BHP. Następnie słuchacz otrzymuje kartę szkolenia wstępnego, na której naczelnik macierzystej OSP potwierdza przeprowadzenie instruktażu stanowiskowego. Ukończenie instruktażu ogólnego i stanowiskowego jest równoznaczne z ukończeniem szkolenia wstępnego z zakresu BHP. Szkolenie to jest uzupełniane o treści z programu szkolenia okresowego z zakresu BHP, po którego zaliczeniu słuchacz otrzymuje zaświadczenie o ukończeniu takiego szkolenia.
Kluczową postacią w dziedzinie BHP stał się tym samym naczelnik OSP, który powinien dbać o właściwy poziom przygotowania strażaków ratowników OSP.
Wyzwania i Perspektywy Zawodu
Stres i Obciążenie w Pracy Strażaka Ratownika
Problem stresu wśród strażaków-ratowników jest wciąż aktualny. Strażacy-ratownicy są wzywani w sytuacjach ekstremalnych, co może budzić u nich uczucia rozpaczy, smutku, bezsilności, a czasem odrazy i przerażenia. Z drugiej strony, praca ta może dawać przekonanie o wykonywaniu ważnej misji, powodować poczucie spełnienia zawodowego i pogłębiać więzi z innymi ludźmi.
Badania ankietowe przeprowadzone w komendach PSP wykazały, że zadowolenie z pracy spada wraz z wydłużającym się stażem. Uciążliwości pracy lepiej tolerują młodsi pracownicy. Zdolność do pracy maleje w miarę wydłużania się stażu, a po około 15 latach pracy strażak-ratownik zaczyna myśleć o zakończeniu kariery, często w wieku około 45 lat.
Odejściu ze służby nierzadko towarzyszy pogorszenie stanu zdrowia, głównie są to choroby układu oddechowego, nerwowego, kostno-mięśniowego, tkanki łącznej i układu krążenia. Zaburzenia psychiczne stanowią przyczynę aż 8% absencji chorobowej. W ostatnich latach znacznie wzrosło obciążenie strażaków-ratowników pracą, gdyż oprócz walki z pożarami nałożono wiele dodatkowych zadań, m.in. z zakresu ratownictwa technicznego, chemiczno-ekologicznego, wodnego, a także wspierania Pogotowia Ratunkowego czy prowadzenia akcji poszukiwawczych.
Możliwość Łączenia Ról Zawodowych
Wielu strażaków, zarówno z OSP, jak i PSP, dąży do poszerzenia swoich kwalifikacji, np. poprzez uzyskanie tytułu ratownika medycznego. Możliwe jest łączenie pracy w PSP z zatrudnieniem na etacie w pogotowiu/szpitalu jako ratownik medyczny, np. na 1/4 czy 1/2 etatu, pod warunkiem uzyskania zgody komendanta. Dodatkowe kwalifikacje, takie jak tytuł ratownika medycznego, są wysoko punktowane podczas naborów do służby i stanowią cenną umiejętność w ratownictwie.