Historia straży pożarnej nierozerwalnie związana jest z powstawaniem i rozwojem ludzkiej cywilizacji, w której ogień - będący podstawą, ale i zagrożeniem - odgrywał kluczową rolę. Od wieków ludzkość zmagała się z żywiołem ognia, który potrafił niszczyć całe miasta i dobytki. Początki zorganizowanej ochrony przeciwpożarowej na ziemiach polskich sięgają średniowiecza.
Początki Zorganizowanej Ochrony Przeciwpożarowej i Rozwój Techniki Gaśniczej (do XVIII wieku)
Już w 1347 roku w Krakowie ukazały się pierwsze przepisy przeciwpożarowe, zwane porządkami ogniowymi. Z roku 1462 pochodzą wydane w Poznaniu przepisy ustalające, że do pożaru obowiązani są zgłaszać się wszyscy obywatele. W 1366 i 1392 roku Magistrat Krakowa zatrudnił strażnika, do obowiązków którego należało alarmowanie o zauważonym pożarze. Strażnik pełnił służbę na wieży kościoła Mariackiego, otrzymując za nią 8 groszy tygodniowo. W 1425 roku w Olkuszu założono straż pożarną (brengarda), której członkowie opłacani byli z kasy miejskiej.
Średniowieczne i wczesnonowożytne rozumienie pożaru często wiązało go z karą Boską. Władysław Smoleński (1851-1926), profesor historii Uniwersytetu Warszawskiego, krytykując brak wiedzy w społeczeństwie polskim i jego zabobonną wiarę, wskazywał na praktyki takie jak obchodzenie pożaru przez księży z Najświętszym Sakramentem oraz wiarę w miłosierdzie Boskie. Jakub Haur (1632-1709), polski popularyzator wiedzy rolniczej, w traktacie „O czterech żywiołach” z 1693 roku, pisał, że ogień jest dobrodziejstwem, ale bywa również szkodliwy dla tych, którzy go używają z głupstwa lub nieostrożności. Zapoczątkowana w końcu XVIII wieku zmiana świadomości w rozumieniu pożaru jako zjawiska fizykochemicznego, i jego zwalczania, zawarta jest między innymi we wstępie do „Ustawy ogniowej” ustanowionej dla koszar królewskich kadetów w Warszawie w 1773 roku. Wyraźnie stwierdzono tam, że pożar, w przeciwieństwie do tego, co głoszono nie tylko w Średniowieczu, nie jest karą Boską za grzechy, ale wynika z ludzkiej nieuwagi, opieszałości i gnuśności.
W 1571 roku ukazała się drukiem praca Andrzeja Frycza Modrzewskiego „O poprawie Rzeczypospolitej”, w której autor sporo miejsca poświęcił sprawom ochrony przeciwpożarowej, wskazując konieczność powszechnego udziału wszystkich mieszczan w gaszeniu pożarów oraz posiadania konkretnych narzędzi. Ponadto pisał o organizacji ochrony przeciwpożarowej, do której powinni należeć mieszczanie wybierani przez daną społeczność, składający przysięgę zobowiązującą do ochrony ludności.
Rozwój Sprzętu Gaśniczego
Najdłużej stosowanymi narzędziami gaśniczymi były wiadra (dawniej drewniane lub skórzane), beczki i stągwie, a także bosaki i siekiery do rozrywania konstrukcji budynku oraz drabiny. Używano również namoczonych wodą płacht (najpierw skórzanych, potem wojłokowych) do ochrony dachów sąsiednich budynków. Przez setki lat technika pożarnicza ograniczała się do narzędzi najprostszych.
Dopiero po wielu wiekach ponownie odkryto antyczne urządzenie - ręczną pompę Ktesibiosa (285-228 r. p.n.e.), greckiego konstruktora, podobną do znacznie późniejszej konstrukcji Herona (10-70 r. n.e.) z Aleksandrii, w dawnej Polsce zwaną sikawką ogniową. To właśnie ona podlegała największym przeobrażeniom konstrukcyjnym, stając się później wyznacznikiem rozwoju techniki pożarniczej. Do szerszej znajomości jej konstrukcji i stosowania przyczyniło się dzieło Marka Witruwiusza (81 r. p.n.e.-15 r. n.e.) „O budownictwie ksiąg dziesięć”. Zanim Europejczycy „przypomnieli” sobie o skuteczniejszym urządzeniu niż „strzykawka”, rozwiązania podobne do pomp Ktesibiosa i Herona były do XVI wieku znane tylko z dzieła arabskiego uczonego Al-Dżazariego (1136-1206). Najstarszym drukowanym źródłem zawierającym opis i rysunek sikawki ogniowej jest dzieło Jacquesa Bessona (1530-1573) z 1578 roku. Jego rozwiązanie ze śrubą do wytworzenia przepływu wody nie znalazło szerszego zastosowania.
Do istotnego rozwoju w europejskiej technice pożarniczej przyczyniły się prace Hansa Hautscha (1595-1670), Georga Boecklera (1617-1687), Jana van der Heydena (1637-1712), Heinricha Zeisinga (?-1610) i Bernarda de Bélidora (1698-1761). Konstruktorzy ci przekształcili i udoskonalili konstrukcję antycznego inżyniera, tworząc urządzenia mniejsze, przenośne, i większe, zwane w Polsce wozowymi. W Polsce sikawki ręczne były znane od pierwszej połowy XVI wieku, o czym świadczy zamówienie stu takich sikawek po pożarze Wilna w 1542 roku u krakowskich rzemieślników. Innym świadectwem jest uchwała rady miejskiej Warszawy z 1548 roku „Constitutio de incendio”. Pierwszy polski opis sikawki ogniowej z rysunkiem znajduje się w dziele Stanisława Solskiego (1622-1701) „Architekt Polski” z 1690 roku. W XVIII wieku efektywność sikawki oceniano na podstawie wytycznej, która mówiła: „Sikawki naylepsze są takie, które blisko trzy beczki wody w iedney minucie do 60. lub 70. stóp w górę wyrzucać mogą” [17-20 m]. Na obrazie Jana Pawła Norblina „Pożar Pałacu Rzeczypospolitey” z 1782 roku widać akcję gaszenia pożaru z użyciem sikawki wozowej wężowej.
Wczesne Regulacje Prawne i Organizacja
Jedną z najstarszych polskich norm prawnych dotyczących narzędzi gaśniczych o znaczeniu ogólnokrajowym jest zapis z 1632 roku, powtarzany w 1648, 1669, 1674 i 1678 roku, w zbiorze konstytucji „Porządek na seymie elekcyi między Warszawą a Wolą [...]”. Punkt 18 ustalał zasady dotyczące narzędzi ogniowych, zobowiązując wszystkich gospodarzy i właścicieli domów do posiadania naczyń z wodą, bosaków, drabin. Nakazywano, aby w rynkach przy kuchniach polowych znajdowały się beczki i stągwie z wodą. Za nieprzestrzeganie tych zasad groziła kara czternastu grzywien, a za niszczenie narzędzi ogniowych - sześciotygodniowe więzienie. Wraz z rozwojem miast zwiększała się liczba potencjalnych źródeł pożarów i potrzebnych narzędzi. Ustalano miejsca przechowywania sprzętu, zwracano uwagę na jego stan techniczny i wyznaczano urzędników odpowiedzialnych. Pod koniec XVII stulecia większe miasta polskie miały urządzenia gaśnicze. Do końca XVIII wieku władze miejskie i cechy kupowały narzędzia ogniowe, zwłaszcza te najdroższe - sikawki przenośne i wozowe. Mieszczanie sami musieli wyposażać swoje kamienice w prostsze sikawki typu „strzykawka”, drabiny, bosaki i naczynia z wodą. W stuleciach XVI-XVIII organizacja ochrony przeciwpożarowej miast była regulowana przez ordynacje ogniowe, zwane też porządkami ogniowymi. Jednym z ciekawszych dokumentów jest warszawski „Porządek ogniowy” ustanowiony przez marszałka Stanisława Lubomirskiego w 1779 roku, dotyczący Starej i Nowej Warszawy oraz jej jurydyk. W „Porządku” po raz pierwszy wprowadzono zasady znakowania sprzętu.
Era Zaborów i Nowoczesne Rozwiązania (XIX wiek)
W połowie XIX stulecia, pod władzą zaborców, pojawiły się pierwsze przepisy normalizujące wymagania techniczne dla sprzętu gaśniczego. Na przykład w „Zbiorze przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego” z 1866 roku odnajdujemy przepisy dotyczące beczek pożarowych oraz wytyczne do budowy sikawek ogniowych. Techniczny przewrót w XIX wieku przyniósł pierwsze pompy gaśnicze napędzane silnikami parowymi, co było ogromną zmianą, choć nadal dowożono je zaprzęgami konnymi. Koniec tego stulecia to okres powstania samojezdnych sikawek parowych, które w kolejnych latach ustąpiły konstrukcjom z silnikami spalinowymi. Ciekawostką jest, że w dobie rewolucji technicznej odnotowano społeczny opór wobec zamiany sikawek ręcznych na parowe, czego przykładem jest angielski konstruktor John Braithwaite. Pompy parowe szybko trafiły do „polskich” straży ogniowych, np. jednostka warszawska otrzymała pierwszą sikawkę parową w 1864 roku.
Rozwój Pożarnictwa na Ziemiach Polskich pod Zaborami
Zabór Pruski
Początków współczesnego pożarnictwa w Wielkopolsce można szukać w czasach zaboru pruskiego. Ustawa o zarządzie policyjnym z 1850 roku zawierała przepisy przeciwpożarowe, a w 1883 roku wydano ustawę o ogólnym zarządzie kraju z przepisami przeciwpożarowymi. Od 1846 roku nakazem administracyjnym powoływano obowiązkowe straże pożarne. Rok wcześniej, w 1845 roku, założono pierwszą ochotniczą straż pożarną w zaborze pruskim - Ochotnicze Towarzystwo Ratunkowe w Poznaniu. W 1853 roku w Prusach uchwalono tzw. ordynację miejską. W 1859 roku, 1 lipca, powstała zawodowa straż pożarna (Berufsfeuerwehr) w Gdańsku. W 1872 roku, 13 grudnia, Pruska ustawa powiatowa nałożyła na samorząd powiatowy obowiązek zatrudnienia ogniomistrzów powiatowych. W 1903 roku, 1 października, w Katowicach powstała zawodowa straż pożarna, a w następnym roku w Bytomiu. W 1914 roku na ziemiach tego zaboru działały dwie straże zawodowe, 112 straży ochotniczych i 23 obowiązkowe, zorganizowane w trzy związki strażackie. Ochotnicza Straż Pożarna w Swarzędzu została powołana 1 lipca 1907 roku. Władze pruskie utrudniały działalność polskim organizacjom społecznym, a w strażach dominowali Niemcy i Żydzi.
Zabór Austriacki (Galicja)
W 1873 roku, 28 kwietnia, Rada Miejska Krakowa przyjęła uchwałę o powołaniu zawodowej Miejskiej Straży Ogniowej, której strażacy mieli zapewnioną opiekę lekarską i prawo do zaopatrzenia emerytalnego po 20 latach służby. W 1891 roku, 10 lutego, uchwalono Ustawę ogniową dla Galicji. Na jej podstawie w miastach liczących powyżej 10 tys. mieszkańców musiały powstawać straże pożarne. W 1897 roku na terenie Galicji istniały 37 zawodowe straże pożarne z łącznym stanem 459 strażaków; dwa lata później było ich 44 z 482 strażakami. W 1910 roku, z okazji obchodów 500-lecia bitwy pod Grunwaldem, w krakowskiej Miejskiej (zawodowej) Straży Pożarnej wprowadzono mundury galowe, wykonane według kroju munduru polskiego z odznakami ułanów z okresu powstania listopadowego.
Zabór Rosyjski (Królestwo Polskie)
Pierwszą strażą ogniową na terenie województwa łódzkiego była zorganizowana grupa pożarowa w Wolborzu. Jako jedna z pierwszych została założona straż w Zgierzu - 16 listopada 1874 roku, z inicjatywy Adolfa Mayerhofa. W 1875 roku ochotnicza straż ogniowa powstała w Łęczycy z inicjatywy Rudolfa von Stendera i Augustyna Thugutta, a 26 października 1875 roku w Sieradzu dzięki zaangażowaniu dr. J. Stanisławskiego i F. Dębickiego. W 1876 roku w Tomaszowie Mazowieckim obywatele zorganizowali zebranie, powołując zarząd straży. Ustawa straży tomaszowskiej zatwierdzona została 13 listopada 1878 roku. W Piotrkowie Trybunalskim głównym powodem założenia straży był wielki pożar w 1865 roku, jednak dopiero 31 marca 1878 roku władze zatwierdziły ustawę Obywatelskiej Straży Ogniowej. W Łowiczu starania w celu założenia straży trwały już od 1861 roku, lecz dopiero w 1878 roku przekonano mieszkańców o konieczności powołania organizacji walczącej z pożarami. Ustawa Straży Ogniowej Ochotniczej została zatwierdzona 5 marca 1879 roku. W Skierniewicach straż rozpoczęła swoją działalność 4 maja 1880 roku, a ustawa uzyskała zatwierdzenie 2 października 1880 roku. W Warcie straż rozpoczęła działalność 5 grudnia 1880 roku. W 1905 roku władze rosyjskie zliberalizowały politykę społeczną wobec Polaków, zdając sobie sprawę z potrzeby straży pożarnych. W 1907 roku we wrześniu w Warszawie powstało muzeum pożarnicze. W 1912 roku, w sierpniu, odbył się zjazd strażacki we Włocławku, a kilka miesięcy później ukazał się pierwszy numer „Przeglądu Pożarniczego” (15 grudnia 1912 roku). W 1914 roku na terenie Królestwa Polskiego istniało 5 zawodowych straży pożarnych.
Okres Międzywojenny (1918-1939)
Po odzyskaniu niepodległości, w latach 1917-1918, w Warszawie pod kierownictwem inż. Józefa Tuliszkowskiego, przeprowadzono cztery kursy dla instruktorów - przyszłej kadry oficerskiej. W 1917 roku, 26 sierpnia, zakończyła działalność Tymczasowa Rada Stanu Królestwa Polskiego, która opracowała projekt jednolitej organizacji organów bezpieczeństwa publicznego. W tym samym roku, 17 lipca, Zarząd Związku Floriański wprowadził pierwsze mundury i oznaki szarż dla personelu inspekcyjno-instruktorskiego. W 1918 roku polskie związki straży pożarnych zatrudniały łącznie 6 zawodowych inspektorów pożarnictwa.
W 1920 roku, 29 kwietnia, w Swarzędzu wznowiono działalność strażacką po I wojnie światowej, pomimo trudności z wyposażeniem. Strażacy musieli uczyć się nowych technik walki z ogniem, co wcześnie wiązało się głównie z gaszeniem paliw stałych. Po ofensywie wojsk polskich na Ukrainie i zdobyciu Kijowa, następuje przełamanie polskiego frontu, a kiedy w sierpniu Rosjanie są pod Warszawą, wtedy wielu strażaków ponownie zakłada mundur. Dopiero po Bitwie Warszawskiej - Cud nad Wisłą i podpisaniu 18 marca 1921 roku traktatu pokojowego w Rydze, można było w miarę spokojnie zająć się tą działalnością.
Narodowe Zjednoczenie i Rozwój
W dniach 8-9 września 1921 roku w Warszawie odbył się I Ogólnopaństwowy Zjazd Delegatów Straży Ogniowych RP, mający na celu zjednoczenie organizacyjne strażactwa i zespolenie wszystkich sił. Uczestniczyło w nim 3690 delegatów z 742 straży pożarnych. Utworzono Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, który wprowadził jednolitą strukturę organizacyjną. W 1922 roku, 9 grudnia, Rada Naczelna Głównego Związku Straży Pożarnych RP przyjęła „Regulamin umundurowania i odznak starszeństwa”. W 1926 roku, 19 kwietnia, Rada Naczelna GZSP RP uchwaliła nowy regulamin wprowadzający korpus inspekcyjny, a 19 grudnia powstał Związek Zawodowy Oficerów Straży Pożarnych, na czele z inż. Józefem Tuliszkowskim.
II Wojna światowa w kolorze - 1 Nadciągająca burza
W 1927 roku, 26 sierpnia, w Poznaniu odbyły się Krajowe Zawody Strażackie z okazji III Ogólnopaństwowego Zjazdu Straży Pożarnych. W 1930 roku, 26 kwietnia, Rada Naczelna Głównego Związku SP RP uchwaliła przepisy o podstawowych obowiązkach i prawach członków Korpusu Technicznego Związku. W 1934 roku, 13 marca, ustawa o ochronie przeciwpożarowej i innych klęskach stanowiła, że zawodowe straże pożarne są organami samorządów. W 1935 roku w Polsce istniało 67 zawodowych straży pożarnych, a w 1937 roku ich liczba wzrosła do 91. W 1937 roku, 5 maja, Minister Spraw Wewnętrznych ustanowił nomenklaturę stopni służbowych dla członków Korpusu Technicznego Związku. W listopadzie w Zarządzie Związku Straży Pożarnych RP utworzono referat ds. zawodowych straży pożarnych. W 1938 roku, 26 marca, wydano zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej w zakresie akcji przeciwpożarowej. 31 grudnia 1938 roku Korpus Techniczny Związku liczył 357 oficerów, a w kraju istniało 106 zawodowych straży pożarnych. 1 marca 1939 roku w Centralnym Ośrodku Wyszkolenia Pożarniczego w Warszawie rozpoczął się pierwszy kurs oficerski.
Życie Codzienne Strażaków i Czasopisma Pożarnicze
Wstąpienie strażaka w szeregi stowarzyszenia dokonywało się na pisemną prośbę kandydata. W miejskiej zawodowej straży pożarnej w Krakowie wiek kandydata miał się mieścić w przedziale 20-40 lat. Strażak musiał być zdrowy i silny, mówić po polsku, nie mógł równocześnie pełnić służby wojskowej. W Białostockiej Straży Ogniowej strażacy mieszkali w jednym dużym pomieszczeniu, gdzie wydzielono miejsce na sypialnię, jadalnię i pomieszczenie wykładowe. Zarobki strażaka zawodowego w Białymstoku kształtowały się na poziomie 25 rubli dla komendanta, 19 dla wachmistrza, 18 dla oficera młodszego i 15 dla strażaka szeregowego (cena chleba wynosiła wtedy 3 kopiejki). W 1912 roku w Katowicach i Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów) funkcjonowały miejskie zawodowe straże pożarne, gdzie wszyscy członkowie byli na etatach miejskich. W zakładach przemysłowych działały zakładowe straże pożarne, np. w Nikiszowcu (dzielnica Katowic), gdzie strażak był na etacie robotnika, a w razie alarmu odstępował od miejsca pracy i uczestniczył w akcji.
Integracji strażaków sprzyjały wydarzenia okolicznościowe, takie jak koleżeńskie opłatki, bale strażackie, wycieczki krajoznawcze oraz wydarzenia kulturalno-oświatowe. W latach 1910-1912 kobiety zaczęły szukać swojego miejsca w organizacjach strażackich, co skutkowało zakładaniem drużyn żeńskich. Już od dawna wydawano czasopisma pożarnicze, które służyły jako źródło informacji i platforma do wymiany poglądów. Pierwszym numerem „Przeglądu Pożarniczego” był 15 grudnia 1912 roku. W 1927 roku, 25 grudnia, ukazał się jako dodatek „Przeglądu Pożarniczego” - „Strażactwo Zawodowe”, poświęcony problematyce pożarnictwa zawodowego. W 1931 roku, 10 stycznia, ukazał się pierwszy numer „Gazety Strażackiej” - pisma Głównego Związku Straży Pożarnych RP.
II Wojna Światowa i Okres Powojenny
We wrześniu 1939 roku jednostki zawodowych straży pożarnych brały udział w gaszeniu pożarów powstałych wskutek bombardowań przez lotnictwo Rzeszy Niemieckiej. W latach 1939-1945 strażacy zawodowi walczyli w szeregach Wojska Polskiego. W grudniu 1939 roku w Warszawie powołano podziemną organizację - Strażacki Ruch Oporu „Skała”, na czele której stanął Jerzy Lgocki. Działalność „Skały” opierała się na zawodowych i ochotniczych strażach pożarnych i obejmowała współpracę z organizacjami antyhitlerowskimi, działalność kurierską, interwencje w sprawie zwolnień więźniów, a także prowadzenie działań gaśniczych w sposób nieprzynoszący korzyści okupantowi. W 1940 roku utworzono urząd Komisarycznego Kierownika Technicznego Polskich Straży Ogniowych (od maja 1940 roku - Kierownik Techniczny Pożarnictwa dla Generalnej Guberni), którym został Jerzy Lgocki. Od sierpnia 1942 roku, kiedy J. Lgocki zszedł do podziemia, jego obowiązki przejął ppłk poż. Marian Janiczek. W pierwszym kwartale 1940 roku w Warszawie powstał Oddział Doświadczalny pełniący funkcję zawodowej straży pożarnej, przy którym utworzono Centralną Szkołę Pożarniczą. W I połowie 1944 roku na terenie Generalnej Guberni istniało 39 zawodowych straży pożarnych w dużych miastach powiatowych, a w pozostałych 20 powiatach funkcjonowały zawodowe pogotowia.
Po wojnie, 1 grudnia 1944 roku, w Resorcie Administracji Publicznej PKWN powołano Główny Inspektorat Pożarnictwa. 10 stycznia 1945 roku Główny Inspektor Pożarnictwa wydał zarządzenie w sprawie tworzenia powiatowych komend straży pożarnych. W lutym 1945 roku do Katowic przybyła pożarnicza grupa operacyjna z zadaniem zorganizowania ochrony przeciwpożarowej w woj. śląsko-dąbrowskim, a kolejne grupy skierowano do Opola, Trzebnicy, Gdańska, Szczecina i innych regionów. 1 czerwca 1946 roku rozpoczęła działalność Centralna Szkoła Pożarnicza w Warszawie. W latach 1946-1965 organizowano ogólnopolskie Tygodnie Obrony Przeciwpożarowej. W 1949 roku w Polsce działały 73 terenowe jednostki zawodowych straży pożarnych. 4 lutego 1950 roku ustawa o ochronie przeciwpożarowej i jej organizacji ustanowiła państwowe organy ochrony przeciwpożarowej. Po reaktywowaniu Związku OSP w 1956 roku ukierunkowano i ujednolicono zasady współzawodnictwa. Pierwsze oficjalne zawody krajowe rozegrano w 1964 roku w Zabrzu na Śląsku, były to zawody dla Zawodowych i Ochotniczych Straży Pożarnych. W 1968 roku po raz pierwszy pojawił się tytuł „zawody sportowo-pożarnicze”, z wyraźnym podziałem na część pożarniczą i sportową. Z czasem te elementy ze względu na dużą wypadkowość były zmieniane, aż do wprowadzenia ćwiczeń CTIF.
