Zawód strażaka to misja i powołanie, wykraczające poza ramy zwykłego zajęcia. Jego podstawowym celem jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji, takich jak pożary, katastrofy budowlane i chemiczne, wypadki komunikacyjne oraz inne sytuacje niosące zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Ratowanie ludzkiego zdrowia i życia daje dużą radość i poczucie spełnienia, a ulga na twarzach osób, którym udało się pomóc, często bywa dla strażaków największą nagrodą.
Historia i Ewolucja Zawodu Strażaka
Prawdopodobnie pierwsi strażacy pojawili się około 300 lat temu w Anglii. W dawnych czasach, gdy domy były głównie drewniane i często stały blisko siebie w miastach, ogień potrafił zniszczyć większość zabudowań, zanim udało się go ugasić. Interesującym faktem jest, że pierwszymi "syrenami strażackimi" były psy dalmatyńczyki. W czasach konnych wozów strażackich to właśnie dalmatyńczyki biegły przed wozem, głośno szczekając i torując drogę strażakom.
Wymagania i Specyfika Pracy Strażaka
Wykonywanie zawodu strażaka wymaga nie tylko odwagi, ale także wyjątkowej sprawności fizycznej i psychicznej. Strażak musi być silny, co jest szczególnie istotne z uwagi na ciężar wyposażenia. Jego ubranie specjalne razem z hełmem waży około 10 kg, a ciężar całego wyposażenia, w tym maski i butli z tlenem, może wzrosnąć nawet do 30 kg. Ta sprawność fizyczna jest niezbędna do radzenia sobie z wyzwaniami fizycznymi, takimi jak dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, co obciąża organizm i może prowadzić do wyczerpania, urazów przeciążeniowych czy chorób układu krążenia.
Strażak musi również posiadać szeroką wiedzę z zakresu procedur bezpieczeństwa oraz zasad udzielania pierwszej pomocy. Niezbędne są ciągłe szkolenia i ćwiczenia, które stanowią nieodłączny element pracy. Wysoka odporność na stres i umiejętność panowania nad emocjami są kluczowe, gdyż od momentu usłyszenia alarmu w remizie strażak musi być w pełnej gotowości. W tej pracy trzeba działać szybko, ponieważ nierzadko to refleks ratuje czyjeś życie. Podczas służby strażak jest przygotowany na każdą ewentualność.
Zagrożenia Zawodowe
Zawód strażaka charakteryzuje się bardzo wysokim ryzykiem zawodowym. Strażacy pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, narażeni na różnorodne czynniki ryzyka. Do głównych zagrożeń należą: zawalające się konstrukcje, spadający gruz, gazy, toksyczne pyły oraz atmosfera uboga w tlen. Strażacy są również narażeni na urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi czy powodziami. Praca pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie dyżurowym, jest źródłem silnego stresu, który może prowadzić do problemów osobistych i rodzinnych. Dodatkowo, tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy.
Organizacja Straży Pożarnej w Polsce: PSP i OSP
W Polsce funkcjonują dwa główne rodzaje straży pożarnej: Państwowa Straż Pożarna (PSP) oraz Ochotnicza Straż Pożarna (OSP). Obie jednostki mają wspólną misję walki z pożarami i usuwania skutków klęsk żywiołowych, jednak pod wieloma formalnymi względami znacząco się od siebie różnią. Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie, hierarchię służbową czy podstawowe różnice między tymi formacjami.
Państwowa Straż Pożarna (PSP)
Państwowa Straż Pożarna to zawodowa, umundurowana i wyposażona w specjalistyczny sprzęt formacja, przeznaczona do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do jej podstawowych zadań należy rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń, a następnie organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych. Podczas klęsk żywiołowych PSP pomaga innym służbom ratowniczym w niesieniu pomocy rannym i likwidacji zagrożeń. PSP ma również misję kształcenia kadr wewnątrz własnej struktury, prowadzi prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i nadzoruje przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych. Współdziała także z oddziałami straży pożarnej oraz służbami ratowniczymi innych państw, z którymi Rzeczpospolita Polska ma podpisane umowy międzynarodowe, oraz współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych, zgodnie z Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
Stopnie i Hierarchia w PSP
W Państwowej Straży Pożarnej wyróżnia się 19 stopni służbowych, podzielonych na cztery korpusy. System nadawania stopni jest ściśle uregulowany prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Stopień nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a dokonują tego przełożeni uprawnieni do mianowania. Nadanie stopnia zazwyczaj następuje z okazji Dnia Strażaka, choć w szczególnie uzasadnionych przypadkach może mieć miejsce w innym terminie.
- Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje Minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego PSP.
- Pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny PSP.
- Najwyższe stopnie - nadbrygadiera i generała brygadiera - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów są dożywotnie. Strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni, dodając określenie „w stanie spoczynku”. Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Przykładowe stopnie w PSP i ich odpowiedniki wojskowe:
- Strażak (str.) - najniższy stopień w korpusie szeregowych, odpowiednik starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy strażak - wyższy stopień od strażaka.
- Młodszy ogniomistrz - najniższy stopień podoficerski, odpowiednik kaprala w Siłach Zbrojnych RP. Oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznamy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
- Młodszy aspirant - najniższy stopień w korpusie aspirantów, odpowiednik młodszego chorążego w wojsku. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery „V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Młodszy kapitan - pierwszy stopień oficerski, odpowiadający randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na ten stopień mianuje Minister właściwy do spraw wewnętrznych. Do jego otrzymania kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie (w systemie koszarowym) lub uzyskał tytuł inżyniera pożarnictwa w ramach skierowania do SGSP.
- Brygadier - pełni funkcję dowódcy brygady, w PSP jest odpowiednikiem stopnia podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Nadbrygadier - pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek Ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier - najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Umundurowanie PSP
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej w Polsce powstały pod koniec XIX wieku. Systematyczne formowanie się struktury w polskim pożarnictwie wygenerowało potrzebę hierarchii i oficjalnego umundurowania. Pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 r. dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Współczesny wygląd munduru PSP jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej oraz Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r.
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP)
Ochotnicza Straż Pożarna to jednostka umundurowana, wyposażona w specjalistyczny sprzęt, przeznaczona do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Funkcjonuje jednak na zasadach stowarzyszenia. Mimo że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP.
Do głównych celów i zadań OSP należy współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych zapobiegających powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne, będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP.
Wymagania i Stopnie w OSP
Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończenie 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat. Strażak, chcący działać w Ochotniczej Straży Pożarnej, musi mieć ukończone 18 lat, złożyć deklarację wstąpienia w lokalnej jednostce OSP oraz zapoznać się ze specyfiką tej jednostki, jej wyposażeniem oraz obsługą i konserwacją sprzętu pożarniczego, odbywając okres kandydacki. Następnie musi uzyskać pozytywną opinię członków zarządu jednostki OSP, złożyć ślubowanie i przejść szkolenie pożarnicze. Strażak działający w OSP nie otrzymuje stałego wynagrodzenia, a jedynie ekwiwalent za udział w akcjach i szkoleniach pożarniczych.
Kwestia nadawania stopni w OSP nie jest ściśle uregulowana prawnie, a ZOSP RP informuje, że "Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP". Mimo to, wygląd dystynkcji jest określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek.
- Stopień strażaka OSP otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Stopień starszego strażaka OSP otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Umundurowanie OSP
W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, zasady są znacznie bardziej klarowne niż w przypadku mianowania na stopnie. Są one regulowane przez tę samą ustawę co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.
Komunikacja w Działaniach Ratowniczych
Specyfika obecnych działań ratowniczo-gaśniczych wymaga od strażaka umiejętności na wielu płaszczyznach. Bez względu na czasy i miejsce działań, pewne elementy pozostają takie same. Jednym z nich jest umiejętność posługiwania się i odczytywania znaków gestowych. Znaki gestowe z użyciem rąk pozwalają w sposób prosty i czytelny wydawać polecenia podczas działań, a także są łatwe do „odczytania” przez odbiorcę. Umożliwiają one porozumiewanie się, gdy występuje duży hałas (np. pracujące samochody, agregaty), gdy występuje problem z łącznością radiową (defekt radiostacji) lub gdy strażacy pracują w sprzęcie ochrony dróg oddechowych.
Regulacje Prawne
Poniżej przedstawiono wybrane akty prawne i publikacje związane z zawodem strażaka w Polsce:
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2021 r.).
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2010 r. w sprawie stopni policyjnych, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Służby Więziennej lub Straży Granicznej odpowiadających poszczególnym stopniom wojskowym (Dz. U. z 2010 r.).
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2019 r. w sprawie stopni wojskowych, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Służby Celno-Skarbowej, Państwowej Straży Pożarnej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Wywiadu Wojskowego i Służby Kontrwywiadu Wojskowego odpowiadających stopniom policyjnym (Dz. U. z 2019 r.).
- Rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U. z 2003 r., Nr 169, poz.).
- Rozporządzenie MZiOS z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U.).
- Rozporządzenie MPiPS z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz. U. Nr 26, poz.).
- Rozporządzenie MSWiA z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 180, poz.).
- ROZPORZĄDZENIE MPiPS z dnia 27 kwietnia 2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. Nr.82, poz.).
- Informator - "Środki ochrony indywidualnej". INFOCHRON. Warszawa.