Strażak Państwowej Straży Pożarnej (PSP) na mocy ustawy jest obowiązany do noszenia w czasie służby umundurowania, środków ochrony indywidualnej i ekwipunku osobistego oraz oznak. Przedmioty te są prawnie zastrzeżone wyłącznie dla strażaka. Odpowiednie regulacje precyzują zarówno rodzaje umundurowania, jak i zasady jego noszenia.
Nowe Rozporządzenie w Sprawie Umundurowania Strażaków PSP z 2021 roku
W dniu 1 października 2021 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. poz 1795 z późn. zm.). Akt ten wprowadza do użytkowania w PSP nowy typ umundurowania - umundurowanie służbowe. Ubiór służbowy zastępuje dotychczas funkcjonujący rodzaj ubioru o tej samej nazwie, a także tzw. odzież specjalną (ubrania dla kadry dowódczo-sztabowej oraz ubranie koszarowe).
Nowe umundurowanie służbowe bazuje na koncepcjach wypracowanych przez inne służby mundurowe, opracowanych na bazie wojskowego munduru polowego wz. 2010. Duży nacisk położono na ergonomię nowego ubioru, co przejawia się w jego kolorze, zastosowanym materiale i wzorze. Rozporządzenie systematyzuje również oznaki, dodając do obecnie funkcjonujących oznaki przynależności państwowej w formie emblematu z godłem Rzeczypospolitej Polskiej (umieszczany na umundurowaniu wyjściowym i reprezentacyjnym) oraz w formie naszywki z flagą Rzeczypospolitej Polskiej (na umundurowaniu służbowym). Powyższe rozwiązania są stosowane także w innych służbach mundurowych i Siłach Zbrojnych.
Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, rozporządzenie szczegółowo określa:
- rodzaje, wzory, normy należności, okresy używalności oraz sposób noszenia umundurowania, w tym jego przedmiotów, i środków ochrony indywidualnej;
- rodzaje, normy należności oraz okresy używalności ekwipunku osobistego, w tym jego przedmiotów;
- sposób realizacji norm należności umundurowania i ekwipunku osobistego, w tym ich przedmiotów, oraz środków ochrony indywidualnej;
- rodzaje, wzory oznak oraz sposób ich noszenia;
- sposoby i okoliczności noszenia orderów, odznaczeń i odznak;
- rodzaje umundurowania, w tym przedmioty umundurowania, wydane w naturze albo w formie równoważnika pieniężnego w zamian za umundurowanie;
- sposób ustalania i obliczania równowartości umundurowania i ekwipunku osobistego, w tym ich przedmiotów, oraz środków ochrony indywidualnej, które podlegają zwrotowi;
- przypadki, w których strażak zwolniony ze służby może nosić umundurowanie;
- okres używalności umundurowania i ekwipunku osobistego, w tym ich przedmiotów, oraz środków ochrony indywidualnej, podlegających zwrotowi w przypadku zwolnienia strażaka ze służby.
Rodzaje i Elementy Umundurowania Strażaka PSP
Umundurowanie strażaka składa się z następujących rodzajów ubiorów:
- ubiór wyjściowy;
- ubiór reprezentacyjny;
- ubiór służbowy.
Ubiór Wyjściowy
Przedmiotami ubioru wyjściowego są:
- czapka rogatywka;
- mundur;
- koszula wyjściowa (z długim lub krótkim rękawem);
- krawat;
- sznur galowy;
- pasek skórzany czarny;
- płaszcz;
- szalik zimowy;
- rękawiczki skórzane czarne (również ocieplane);
- skarpety czarne (letnie i zimowe) lub rajstopy cieliste (letnie i zimowe);
- półbuty wyjściowe skórzane czarne;
- botki ocieplane czarne albo kozaki czarne;
- oznaki.
Ponadto, dla nadbrygadiera i generała brygadiera, przedmiotami ubioru wyjściowego są również spodnie bryczesy z dwoma lampasami w kolorze granatowym na nogawkach, buty oficerskie, pas główny oraz półbuty wyjściowe lakierowane.
Ubiór Reprezentacyjny
Przedmiotami ubioru reprezentacyjnego są:
- czapka rogatywka;
- mundur;
- koszula wyjściowa;
- krawat;
- sznur galowy;
- pasek skórzany czarny;
- pas główny;
- płaszcz sukienny;
- szalik zimowy;
- rękawiczki skórzane czarne (również ocieplane);
- skarpety czarne (letnie i zimowe);
- buty oficerskie;
- trzewiki bukatowe z gwoździami;
- oznaki.
Ubiór Służbowy
Przedmiotami ubioru służbowego są:
- czapka służbowa letnia;
- czapka służbowa zimowa;
- spodnie służbowe (również krótkie);
- bluza służbowa;
- koszula służbowa (z długim lub krótkim rękawem);
- koszulka T-shirt;
- spodnie służbowe przeciwdeszczowe;
- kurtka służbowa przeciwdeszczowa;
- bluza służbowa typu polar;
- pasek;
- buty służbowe;
- skarpety czarne termoaktywne (typu stopki, ¾);
- rękawiczki dziane czarne.
Wzory poszczególnych ubiorów (wyjściowego, reprezentacyjnego, służbowego) oraz nakryć głowy, wraz z normami należności, okresami używalności i sposobem noszenia, są szczegółowo określone w załącznikach do rozporządzenia.
Środki Ochrony Indywidualnej i Ekwipunek Osobisty
Wśród środków ochrony indywidualnej rozróżnia się rodzaje podstawowe i pomocnicze.
Rodzaje Środków Ochrony Indywidualnej
Podstawowymi środkami ochrony indywidualnej są:
- ubranie specjalne;
- ubranie specjalne lekkie;
- rękawice specjalne;
- rękawice techniczne;
- kominiarka;
- buty strażackie (gumowe, skórzane);
- hełm strażacki.
Pomocniczymi środkami ochrony indywidualnej są przedmioty używane w celu ochrony przed zagrożeniem występującym w środowisku objętym działaniami ratowniczymi, szczególnie w realizacji specjalistycznych czynności ratowniczych. Mogą być używane zarówno z podstawowymi środkami, jak i w sytuacjach, gdy podstawowe środki nie są stosowane. Wzory, normy należności i okresy używalności środków ochrony indywidualnej są określone w załącznikach do rozporządzenia.
Ekwipunek Osobisty
Ekwipunek osobisty również dzieli się na podstawowy i pomocniczy. Przedmioty ekwipunku osobistego, ich normy należności i okresy używalności są szczegółowo określone w załączniku nr 8 do rozporządzenia.
Zasady Noszenia Umundurowania i Oznak
Sposób Noszenia Przedmiotów Umundurowania
Rozporządzenie precyzuje sposób noszenia poszczególnych elementów munduru:
- czapkę rogatywkę nosi się nałożoną symetrycznie na głowę tak, aby dolna krawędź znajdowała się na wysokości około 30 mm nad linią brwi;
- marynarkę munduru dopasowuje się tak, aby przy opuszczonej ręce dół rękawa sięgał nasady kciuka;
- nogawki spodni munduru powinny z tyłu sięgać do górnej krawędzi obcasa;
- spodnie bryczesy (nadbrygadiera, generała brygadiera oraz ubioru reprezentacyjnego) nosi się schowane w buty oficerskie;
- spodnie zwężane z nogawkami wpuszczonymi w trzewiki;
- koszulę wyjściową z krawatem nosi się pod marynarką munduru;
- płaszcz sukienny dopasowuje się tak, aby odległość od podłoża do dołu płaszcza wynosiła 420-520 mm w zależności od wzrostu strażaka, rękawy płaszcza powinny zakrywać rękawy marynarki, nie sięgając niżej niż do nasady kciuka;
- sznur galowy (generała, oficera, aspiranta, podoficera) nosi się na prawym ramieniu, przypięty pod naramiennikiem, z pętelką zapinaną na pierwszym górnym guziku zapięcia munduru;
- pasek skórzany koloru czarnego nosi się do spodni ubioru wyjściowego i reprezentacyjnego;
- szalik nosi się do płaszcza w zależności od warunków atmosferycznych;
- bieliznę termoaktywną trudnopalną lub koszulkę T-shirt nosi się pod ubraniem specjalnym.
Dopuszczalne i Niedopuszczalne Kombinacje
Strażak może nosić m.in. pas główny, toporek strażacki, buty typu skutery i sznur galowy do ubioru wyjściowego w asystach honorowych. Dopuszczalne są również symbol żałoby, okulary przeciwsłoneczne w czarnych oprawkach, okulary korekcyjne, parasol w kolorze czarnym, ocieplacz typu komin w kolorze czarnym do ubioru służbowego, elementy strojów regionalnych podczas uroczystości folklorystycznych, insygnia władzy dla organów uczelni, torebki damskie i teczki w kolorze czarnym, przepustki służbowe, buty strażackie skórzane do ubioru służbowego poza częściami biurowymi, bieliznę termoaktywną trudnopalną do ubioru służbowego, czapki w kolorze czarnym (z wyjątkiem bezpośrednich działań ratowniczych) oraz kurtkę ubrania specjalnego do ubioru służbowego w złych warunkach atmosferycznych, jeśli nie ma kurtki służbowej przeciwdeszczowej.
Rozporządzenie wyraźnie zaznacza, że strażak:
- nosi przedmioty umundurowania, oznaki i środki ochrony indywidualnej zgodnie z ich przeznaczeniem;
- nie nosi przedmiotów tych w połączeniu z przedmiotami ubioru cywilnego, z wyłączeniem wyjątków;
- nosi umundurowanie w sposób określony w załącznikach do rozporządzenia;
- nie nosi przedmiotów, jeżeli ich stopień zużycia lub wygląd narusza powagę umundurowania i godność służby albo zagraża bezpieczeństwu;
- nie nosi torebek damskich na ramieniu;
- nie nosi przedmiotów ubioru służbowego do ubrania specjalnego, zwłaszcza podczas działań ratowniczo-gaśniczych, z pewnymi wyjątkami.
Okoliczności Noszenia Umundurowania
Strażak nosi ubiór wyjściowy ze sznurem galowym podczas uroczystości państwowych i strażackich, a bez sznura galowego - podczas uroczystości o charakterze cywilnym. Ubiór reprezentacyjny zawsze zakłada sznur galowy. Ubiór wyjściowy może być noszony również podczas przedstawień, koncertów, uroczystości osobistych i rodzinnych, a także wydarzeń związanych z ochroną przeciwpożarową. Strażak kobieta może nosić spodnie lub spódnicę jako element umundurowania wyjściowego.
Obowiązki służbowe wykonuje się w ubiorze służbowym podczas pełnienia służby, delegacji służbowych, czynności kontrolno-rozpoznawczych, wystąpień w charakterze przedstawiciela PSP oraz innych czynności zleconych przez przełożonego. W niektórych przypadkach służbowych (delegacje, wystąpienia) dopuszczalny jest ubiór wyjściowy bez sznura galowego. Podczas działań ratowniczo-gaśniczych, ćwiczeń, manewrów i szkoleń strażak używa właściwych środków ochrony indywidualnej lub ekwipunku osobistego.
Rodzaje i Sposób Noszenia Oznak
Strażak nosi na umundurowaniu i ubraniu specjalnym różnorodne oznaki:
- Stopni: w kolorze złotym, na czapce rogatywce (haftowane bajorkiem), naramiennikach ubioru wyjściowego i reprezentacyjnego, pochewkach na naramienniki koszul ubioru służbowego oraz na podkładkach pod oznaki stopni na piersi (kurtek i bluz służbowych oraz kurtek ubrań specjalnych).
- Przynależności państwowej:
- naszywka z godłem Rzeczypospolitej Polskiej - na lewym rękawie marynarki, płaszcza, 100 mm poniżej wszycia rękawa;
- naszywka z flagą Rzeczypospolitej Polskiej - na rękawach bluz, kurtek i koszul ubioru służbowego, 30 mm poniżej wszycia rękawa;
- wizerunek orła przewidzianego dla godła Rzeczypospolitej Polskiej na guzikach czapki rogatywki, marynarki munduru i płaszcza.
- Rozpoznawcze Państwowej Straży Pożarnej: emblematy PSP (na lewym rękawie kurtki/bluzy służbowej, kurtki ubrania specjalnego), emblematy szkoły PSP (na prawym rękawie kurtek/bluz służbowych), półokrągły emblemat PSP (na prawym rękawie marynarki munduru 80 mm poniżej wszycia rękawa), inne emblematy jednostki organizacyjnej oraz wizerunek orła pożarniczego.
- Identyfikacyjne: identyfikator imienny (metalowy lub tekstylny), identyfikator miejscowości.
- Dodatkowe: wizerunek orła generała, znak pożarniczy w kolorze złotym, znak absolwenta szkoły PSP.
Etykieta i Odpowiedzialność Związana z Noszeniem Munduru
Noszenie munduru to wielki obowiązek i odpowiedzialność. Strażacy często dyskutują na temat praktycznych aspektów jego użytkowania, zwłaszcza w kontekście podróży czy pogody. Powszechnie przyjęta jest zasada, że mundur należy nosić z szacunkiem.
Wątpliwości budzi łączenie munduru z elementami cywilnymi. "Trochę ubieranie własnej kurtki na mundur nie pasuje," jednak "jak człowiek ma zmarznąć to co ma zrobić." W kontekście podróży na szkolenia, strażak jedzie służbowo, więc korzystanie z munduru jest uzasadnione. "Mundur mnie nie krępuje, nawet pasuje mi w nim chodzić, tylko ze względu na warunki pogodowe muszę ubierać kurtkę." Rozwiązaniem może być ubieranie ubrania koszarowego w domu, a na to kurtki cywilnej oraz spodni dresowych, które można zdjąć w jednostce. Jest to praktyczne, gdy brakuje szatni. Należy pamiętać, że "mundur jest mundurem" - to ubiór jednolity i obwarowany regulaminem, posiadający wszelkie wyróżniki i emblematy. Dla przeciętnego człowieka, nawet ubranie koszarowe jest mundurem strażackim.
Ważne jest, aby unikać mieszania ubrań koszarowych z cywilnymi, gdyż może to naruszać powagę formacji. Jak słusznie zauważono: "Czy widziałeś kiedyś tak ubranego Policjanta? Żołnierza? Kogokolwiek ze służb mundurowych? Więc nie róbmy pośmiewiska z naszej formacji." Należy nosić się tak, aby nie wstydzić się swojej przynależności. Pamiętać należy, że poruszając się w mundurze, nawet koszarowym, strażak może natknąć się na sytuację kryzysową i powinien być gotów do udzielenia fachowej pomocy.
W przypadku szkoleń, zwłaszcza podstawowych, na których wymagany jest Nomex, buty specjalne i hełm, często pojawia się pytanie o stosowanie koszarówki. "Koszarówka to ok, ale tylko na teoretycznej części szkolenia, na praktykę obowiązkowo Nomex i hełm." Ubranie koszarowe, choć nie jest przeznaczone do działań ratowniczo-gaśniczych, może być używane w innych okolicznościach, gdzie wymagane jest umundurowanie.
Film edukacyjny dla dzieci o bezpieczeństwie - Bezpieczne zachowania
Umundurowanie w Klasach Strażackich i Mundurowych
Klasa strażacka to profil Liceum Ogólnokształcącego z przygotowaniem do matury z elementami ratownictwa medycznego i pożarnictwa. Są to klasy, które merytorycznie i praktycznie przygotowują uczniów do dalszej nauki w służbach mundurowych czy ratownictwie medycznym.
Uczniowie klas mundurowych są zobowiązani do przestrzegania Regulaminu Klas Mundurowych, który reguluje m.in. obowiązek noszenia munduru oraz naukę musztry. Pokazy musztry często uświetniają różnego rodzaju uroczystości szkolne i lokalne. Współpraca z Państwową Strażą Pożarną (np. w Wałbrzychu) zapewnia cykliczne zajęcia w jednostkach PSP. Organizowane są również manewry, np. w PSP w Jeleniej Górze i OSP Sosnówka, gdzie uczniowie aktywnie uczestniczą w pozorowanych zadaniach, również w nocy. Dla chętnych organizowane są zajęcia dodatkowe, np. na ściance wspinaczkowej.
W ramach klas mundurowych powstają też grupy takie jak Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) w Grupach Poszukiwawczo-Ratowniczych OSP (np. OSP Wałbrzych). Mają one zajęcia dotyczące pracy z psami, ratownictwa medycznego, poszukiwań, korzystania z GPS, taktyki i profilowania osób poszukiwanych. Zajęcia te mają charakter teoretyczny i praktyczny, przygotowując młodzież do podstawowego kursu strażaka.
Mundur w klasach mundurowych powinien być zgodny z wymaganiami szkoły, składając się z bluzy, spodni, ewentualnie kurtki mundurowej, koszuli, odznak i pagonów. Dodatkowo wymagane są pagony/dystynkcje, pasek, nakrycie głowy (jeśli wymagane), buty zgodne z regulaminem, a także dodatki jak odblaski czy elementy ochronne. Większość mundurów można prać w pralce, ale z zachowaniem instrukcji producenta: niska temperatura, łagodny cykl, bez wybielaczy i suszarki bębnowej.
Zakup Umundurowania dla Klas Mundurowych
Oferta sklepów internetowych, takich jak Sortmund, uwzględnia odzież przeznaczoną nie tylko dla profesjonalnych służb mundurowych, ale również różnorodne mundury dla klas mundurowych. Dostępne są mundury polowe i wyjściowe, a także oznaki regulaminowe i emblematy. Odzież dla klas mundurowych powinna być uzupełniona dodatkami, takimi jak skórzane i parciane paski do spodni, nakrycia głowy oraz makiety broni szkoleniowej. Oferta taka pomaga odpowiedzieć na podstawowe pytania dotyczące umundurowania dla uczniów, którzy w przyszłości zamierzają wstąpić do służb.