Współczesne służby mundurowe, takie jak Policja i straż pożarna, wymagają od swoich funkcjonariuszy wszechstronności, poświęcenia i gotowości do niesienia pomocy w najtrudniejszych sytuacjach. Coraz częściej zdarza się, że funkcjonariusze Policji angażują się również w działania Ochotniczej Straży Pożarnej, łącząc dwie wymagające role. Taka synergia przynosi wiele korzyści, ale stawia też przed nimi unikalne wyzwania, zwłaszcza w kontekście prawnym i psychologicznym.
Prawny Kontekst Służby Policjanta w Ochotniczej Straży Pożarnej
Łączenie służby w Policji z działalnością w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) budzi wiele pytań dotyczących zgodności prawnej i priorytetów. Ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 194, z późn. zm.) - dalej: ustawa OSP - stanowi, że ochotnicze straże pożarne są umundurowanymi, wyposażonymi w specjalistyczny sprzęt jednostkami ochrony przeciwpopożarowej, przeznaczonymi do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, w tym prowadzącymi działania w zakresie ratownictwa specjalistycznego. Ustawową formą funkcjonowania OSP jest stowarzyszenie w rozumieniu przepisów ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2020 r. poz. 2261).
Kwestia możliwości łączenia tych ról z punktu widzenia służby w Policji opiera się na art. 63 ust. 3 ustawy o Policji. Zgodnie z tym przepisem, policjanci mają prawo zrzeszania się, jednak są obowiązani do poinformowania przełożonego o przynależności do stowarzyszeń krajowych działających poza służbą. Przynależność do organizacji lub stowarzyszeń międzynarodowych wymaga zezwolenia komendanta głównego Policji lub upoważnionego przez niego przełożonego (art. 63 ust. 4). Działalność w OSP, będąca z reguły wolontariatem, nie jest zajęciem zarobkowym, co jest istotne w kontekście art. 62 ust. 1 ustawy o Policji, który zabrania policjantowi podejmowania zajęcia zarobkowego poza służbą bez pisemnej zgody przełożonego ani wykonywania czynności lub zajęć sprzecznych z obowiązkami wynikającymi z ustawy lub podważających zaufanie do Policji.
Zawsze priorytet powinna mieć służba w Policji. W razie konfliktu interesu policjant musi zdawać sobie sprawę, że w pierwszej kolejności jest związany rotą ślubowania, a sprzeniewierzenie się jej prowadzi do odpowiedzialności dyscyplinarnej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że naruszenie ważnego interesu służby nie zawsze wiąże się z zawinionym zachowaniem funkcjonariusza.
Uprawnienia i Obowiązki Policjanta-Strażaka OSP
Udział w działaniach i akcjach ratowniczych jest zarówno przywilejem, jak i obowiązkiem strażaków z ochotniczych straży pożarnych. Ustawa OSP w art. 12 gwarantuje strażakowi-ratownikowi OSP prawo do zwolnienia od świadczenia pracy na czas udziału w działaniach ratowniczych, akcjach, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty, a także na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z art. 132 § 1 kodeksu pracy. Przywołany art. 132 § 1 Kodeksu Pracy odnosi się zaś do zachowania w każdej dobie prawa do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Brak jest przepisów, które wykluczałyby możliwość pełnienia służby w OSP przez funkcjonariuszy Policji. W przypadku, gdy policjant-strażak ratownik OSP bierze udział w działaniach, jego przełożony ma obowiązek zapewnienia mu zwolnienia od zajęć służbowych oraz minimalnego dobowego wypoczynku.
Ponadto, strażak-ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny, zgodnie z art. 15 ustawy OSP. Oznacza to, że strażakowi-ratownikowi OSP za czas działań, akcji szkoleń i ćwiczeń przysługują wynagrodzenie (uposażenie), ekwiwalent oraz inne świadczenia związane ze stosunkiem pracy lub służby. Ekwiwalent ma charakter obligatoryjny w przypadku strażaka-ratownika OSP.
Policjanci w Szeregach Ochotniczych Straży Pożarnych: Przykłady Synergii
Wielu policjantów z sukcesem łączy służbę w Policji z aktywną działalnością w Ochotniczej Straży Pożarnej, stając się cennym wsparciem dla lokalnych społeczności.
Starszy Sierżant Wiktor Rozpędowski - Policjant i Naczelnik OSP
Starszy sierżant Wiktor Rozpędowski, pełniący służbę w Wydziale Ruchu Drogowego Komendy Powiatowej Policji w Opocznie od 2018 roku, jest doskonałym przykładem takiej synergii. Poza godzinami pracy w Policji, zmienia mundur i niesie pomoc jako strażak Ochotniczej Straży Pożarnej w Kunicach, gdzie od czterech lat pełni funkcję naczelnika. Jego wiedza i doświadczenie zdobyte w służbie w Policji z sukcesem przekłada na działania w OSP, pomagając sprawnie reagować w sytuacjach wymagających pomocy.
Jego zaangażowanie przyczyniło się do rozwoju OSP Kunice, która jest istotnym wsparciem dla jednostki Państwowej Straży Pożarnej w Opocznie. Dzięki inicjatywie Prezesa OSP w Kunicach oraz Wiktora, w marcu 2022 roku powstała tam dziecięca drużyna pożarnicza, licząca 24 dzieci w wieku od 3 do 11 lat. Mali druhowie trenują, robią pokazy, biorą udział w zawodach i angażują się w lokalne wydarzenia. Przy OSP Kunice działa także drużyna kobieca. Policjanci z opoczyńskiej komendy, w ramach codziennej współpracy z OSP, spotkali się z dziecięcą drużyną pożarniczą, rozmawiając o bezpiecznym spędzaniu ferii zimowych.
Starszy Posterunkowy Marcin Bistyga - Pomoc w Walce z Żywiołem
Podobny przykład stanowi starszy posterunkowy Marcin Bistyga z bieruńskiej komendy, policjant Wydziału Ruchu Drogowego od 2022 roku. Po służbie w Policji, jako strażak Ochotniczej Straży Pożarnej w Lędzinach, angażuje się w pomoc w usuwaniu skutków podtopień i bierze udział w akcjach ratunkowych. Do straży wstąpił w wieku 16 lat, a sześć lat później założył niebieski mundur.
W obliczu stanu pogotowia przeciwpowodziowego, Marcin Bistyga był wysyłany do licznych miejscowych zagrożeń związanych z podtopieniami, m.in. na ulice Wygody i Zamkową w Lędzinach, gdzie doszło do wylania rzeki Przyrwa. Jego zaangażowanie, widoczne np. w stawieniu się na służbę policyjną po 16-godzinnej akcji jako strażak ochotnik, podkreśla ogromne poświęcenie i poczucie misji.
Korzyści i Wyzwania dla Współpracy Służb
Obecność policjantów w szeregach OSP przynosi wiele korzyści. OSP zyskuje wyszkolonych i doświadczonych ratowników, a współpraca między Policją a strażą pożarną może być na bardzo wysokim poziomie. Jednak pojawiają się też wyzwania. Koledzy z jednostki OSP mogą mieć wobec policjanta specyficzne oczekiwania, np. w kwestii interwencji wobec gapiów czy uczestników wypadków, co może prowadzić do nieporozumień. Ważne jest, aby podczas akcji OSP pamiętać, że policjant działa w roli strażaka-ochotnika, a jego służba policyjna ma inne ramy.
Psychofizyczne Wyzwania Służb Mundurowych: Stres i Wypalenie Zawodowe
Służby mundurowe, ze względu na specyfikę pracy, należą do grup zawodowych szczególnie narażonych na stresory. Rodzaj wykonywanej służby, zmianowy charakter pracy i wysoki koszt psychologiczno-emocjonalny sprzyjają przemęczeniu i wypaleniu zawodowemu. Stres jest nieodłącznym elementem pracy zarówno policjantów, jak i strażaków.
Autorzy badania: mgr Sandra Woszczyk, mgr Joanna Domagalska, mgr Aleksandra Żelazko, prof. dr hab. n. med. Źródło: Bezpieczeństwo Pracy - Nauka i Praktyka, 2016, nr 10.
Stres w Zawodzie Policjanta
Praca w zawodzie policjanta stawia szczególnie wysokie wymagania, wiążąc się z utrzymaniem bezpieczeństwa i porządku publicznego. Powoduje to znaczne obciążenie psychiczne i fizyczne. Stresogenność tego zawodu permanentnie przybiera na sile, przyczyniając się do tego m.in. częste uczestnictwo w wyczerpujących akcjach, narażenie życia własnego i innych, dyspozycyjność, brak stabilizacji zawodowej, presja publiczna, konieczność podejmowania szybkich decyzji oraz używanie broni [4-5].
Sytuacje wzmagające napięcie psychiczne i emocjonalne generują liczne konsekwencje, takie jak nadmierna absencja chorobowa oraz mniejsza efektywność pracy, co może prowadzić do wypalenia zawodowego. Pogorszenie stanu zdrowia fizycznego i psychicznego może być przyczyną obniżenia nastroju, a nawet depresji. Wskaźniki samobójstw w tej grupie zawodowej są wyższe w porównaniu z ogółem populacji. Przewlekłe narażenie na stres przyczynia się do osłabienia odporności organizmu i większej podatności na choroby, w tym schorzenia układu krążenia (nadciśnienie, choroba niedokrwienna serca) i zaburzenia nerwicowe [7].
Jak okiełznać stres?
Stres w Zawodzie Strażaka
Zawód strażaka został zakwalifikowany do grupy o bardzo wysokim stopniu ryzyka. Jego specyfika i szczególny charakter wynikają z misji społecznej. Praca wiąże się z wieloma zagrożeniami występującymi podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, które mogą niekorzystnie wpływać na ich zdrowie, a niejednokrotnie zagrażać ich życiu. Stres jest związany z koniecznością wykonywania bardzo trudnych i odpowiedzialnych zadań, często na granicy wykonalności, w nieznanym otoczeniu, przy istniejącym zagrożeniu zdrowia i życia własnego oraz innych ludzi (pożary, katastrofy budowlane, chemiczne i ekologiczne, wypadki komunikacyjne).
Sytuacją stresogenną jest samo oczekiwanie na alarm. Przewlekłe narażenie na stres powoduje nadmierne obciążenie układu nerwowego i wymaga ponadprzeciętnego wysiłku psychicznego. Doświadczenie stresu traumatycznego powoduje nie tylko negatywne konsekwencje zdrowotne na tle psychologicznym, ale wpływa również na obniżenie motywacji do pracy i sposób wykonywania zadań. U strażaków, którzy doświadczyli długotrwałego stresu traumatycznego, może rozwinąć się zespół stresu pourazowego (PTSD) i/lub depresja oraz wiele innych zaburzeń.
Metodologia Badań nad Stresem
Badanie, mające na celu określenie poziomów stresu, zostało przeprowadzone wśród 100 strażaków jednostek ratowniczo-gaśniczych Komendy Straży Pożarnej oraz 100 policjantów Miejskiej Komendy Policji. Pomiary kwestionariuszowe prowadzono od kwietnia do maja 2015 r. Ostatecznie przeanalizowano 60 ankiet wypełnionych przez funkcjonariuszy policji (19 kobiet i 41 mężczyzn) oraz 83 wypełnione przez strażaków. Średnia wieku wśród grupy policjantów wyniosła 39,41 lat, natomiast pracowników straży pożarnej - 33,84 lat.
- Skala PSS 10 (Perceived Stress Scale 10): Narzędzie to składa się z 10 pytań dotyczących myśli i odczuć związanych z doświadczeniami w ostatnim miesiącu. Respondenci określali w skali od 0 do 4, jak często myśleli bądź odczuwali w opisany sposób. Wyższy wynik oznacza większe natężenie stresu.
- Test Mini Cope: Służy do oceny pomiaru radzenia sobie ze stresem. Składa się z 28 pytań, które wchodzą w skład 14 strategii radzenia sobie ze stresem (np. aktywne radzenie sobie, planowanie, pozytywne przewartościowanie, akceptacja, poczucie humoru, zwrot ku religii, poszukiwanie wsparcia emocjonalnego/instrumentalnego, zajmowanie się czymś innym, zaprzeczanie, wyładowanie, zażywanie substancji psychoaktywnych, zaprzestanie działań, obwinianie się).
Analizę statystyczną uzyskanych wyników przeprowadzono za pomocą testu dokładnego Fishera dla porównań rozkładu poziomów stresu (niskiego, przeciętnego, wysokiego) między badanymi grupami.
Wyniki Badań i Strategie Radzenia Sobie ze Stresem
Natężenie stresu oceniane za pomocą skali PSS 10 nie różniło się istotnie statystycznie pomiędzy badanymi grupami respondentów (p > 0,05). W obu grupach dominowały wysokie wskaźniki natężenia stresu: 51% u pracowników straży pożarnej i 77% u policjantów. Stres wynikający z charakteru pracy wymaga wypracowania sposobów walki z nim.
Analiza kwestionariusza Mini Cope wskazała bardzo zbliżone formy radzenia sobie ze stresem w obu ankietowanych grupach zawodowych, za wyjątkiem skali "Zażywanie substancji psychoaktywnych" i "Zaprzestanie działań", w przypadku których wyniki obu grup różniły się istotnie (p < 0,05) i były wyższe u pracowników straży pożarnej.
- W grupie strażaków, techniki takie jak: aktywne radzenie sobie, akceptacja, poszukiwanie wsparcia instrumentalnego, zwrot ku religii, zażywanie substancji psychoaktywnych, obwinianie siebie, wykazały istotną dodatnią korelację (p < 0,05) z natężeniem stresu. W przypadku pozytywnego przewartościowania wykazano wysoce istotną dodatnią korelację (p < 0,01). Oznacza to, że im wyższe natężenie stresu, tym większe wykorzystanie tych form radzenia sobie.
- W grupie policjantów, w odniesieniu do tych technik, związku istotnego nie stwierdzono.
- Wyniki podskal poczucie humoru, poszukiwanie wsparcia emocjonalnego, zajmowanie się czymś innym, wyładowanie były dodatnio skorelowane z poziomem stresu w obu grupach badanych.
- Nie stwierdzono istotnie statystycznie korelacji z natężeniem stresu dla podskali planowanie, zaprzeczanie oraz zaprzestanie działań w żadnej z grup.
Analiza danych dotyczących poszukiwania wsparcia emocjonalnego czy instrumentalnego wykazała dość wysokie wartości w obu grupach. Indyjskie badania Kaur i Chodagiri wykazały, że aż 72,55% policjantów za najbardziej efektywną strategię radzenia sobie ze stresem uważa wsparcie społeczne [15]. Niepokojem napawają wyniki dotyczące "wyładowania", które policjanci stosują dosyć często, co może negatywnie wpływać na życie rodzinne i osobiste. W badaniu Dziedzica stwierdzono, że 54,3% ankietowanych funkcjonariuszy Policji dostrzega negatywny wpływ stresu na życie rodzinne oraz relacje z bliskimi [8].
Technika zażywania substancji psychoaktywnych okazała się być znacznie częstszym zjawiskiem wśród strażaków (średnia 0,89) niż policjantów (średnia 0,49). Inne badania wskazywały na wysokie spożycie alkoholu wśród policjantów, np. 17,9% funkcjonariuszy w Norwegii nadużywało alkoholu, a 10,9% deklarowało, że alkohol pomaga im odreagować stres [18].
Sposoby radzenia sobie ze stresem są podstawowym antidotum na przemęczenie organizmu, stres traumatyczny i zjawisko wypalenia zawodowego. Zarówno policjanci, jak i strażacy są narażeni na znaczne obciążenie psychofizyczne wynikające z pracy, która zagraża ich życiu. Praca w służbach mundurowych wymaga od funkcjonariuszy wielu poświęceń, wyrzeczeń i dyscypliny.