Rola strażaka w polskim systemie bezpieczeństwa ewoluuje, stawiając przed formacją nowe wyzwania, zwłaszcza w zakresie ratownictwa medycznego. Dążenie do podnoszenia kwalifikacji medycznych wśród funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz ochotników z Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest kluczowe dla zwiększenia skuteczności działań ratowniczych.
Nowe Kształcenie i Cel Zwiększenia Kompetencji Medycznych w PSP
W Szkole Głównej Służby Pożarniczej (SGSP), która niebawem zmieni nazwę na Akademię Pożarniczą, ma wystartować nowy kierunek studiów - Ratownictwo medyczne. Ma on stanowić uzupełnienie strażackiej oferty kształcenia oraz wychodzić naprzeciw wyzwaniom, przed jakimi stoi formacja, jak zgodnie podkreślają przedstawiciele PSP i SGSP.
Sprzęt do prowadzenia zajęć strażacka uczelnia otrzymała od Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych, a nowy kierunek będzie prowadzony we współpracy z Państwowym Instytutem Medycznym MSWiA. Szef PSP gen. brygadier Andrzej Bartkowiak podkreśla, że celem jest doprowadzenie do sytuacji, w której 30 proc. strażaków będzie posiadać uprawnienia ratownika medycznego. Uruchomienie nowego kierunku nierozerwalnie łączy się też z przygotowanym przez MSWiA projektem ustawy o ochronie ludności, w ramach którego w każdej gminie pojawić ma się strażacki ambulans. Wykształcenie 10 tys. strażaków-medyków to proces, który potrwa kilka lat.
Nowy kierunek studiów - ratownictwo medyczne - będzie prowadzony przez Wydział Inżynierii Bezpieczeństwa i Ochrony Ludności. Oferowane będą formy studiów stacjonarnych i niestacjonarnych na poziomie pierwszego stopnia (licencjat), trwające 6 semestrów (3 lata). Profil kształcenia jest praktyczny, a językiem wykładowym będzie polski. Program studiów przyporządkowano do dyscyplin naukowych: Nauki o zdrowiu - 61%, Nauki medyczne - 30%, Nauki o bezpieczeństwie - 9%.
Status Prawny i Zakres Działań Ratowników Medycznych w Straży Pożarnej
Mimo rosnącej liczby strażaków z wykształceniem ratownika medycznego, ich status prawny i zakres działań w formacji nadal budzą dyskusje. Zgodnie z obecnymi przepisami, ratownik medyczny pracujący w straży pożarnej w dalszym ciągu nie może podejmować medycznych czynności ratunkowych (MCR) w każdej sytuacji. Portal ratunek24.pl przytacza przykład postępowania wedle nowej ustawy: „...dyspozytor Centrum Powiadamiania Ratunkowego z powodu braku dostępnych zespołów ratownictwa medycznego poprosi Miejskie/Powiatowe Stanowisko Kierowania PSP o zadysponowanie zastępu do nieprzytomnego, nieoddychającego mężczyzny w parku, na trawniku, przybyły na miejsce zastęp PSP lub OSP może podjąć wyłącznie działania z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy albowiem sytuacja nie dotyczy ćwiczeń, szkoleń a działania nie są prowadzone w strefie zagrożenia.”
Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym dokładnie reguluje, gdzie ratownik medyczny może realizować swoje zadania zawodowe, co odnosi się także do OSP. Ratownik medyczny posiadający dyplom nie musi dodatkowo odbywać kursu Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP). Ważne jest, aby kopia dyplomu takiego ratownika medycznego znajdowała się w dokumentach jednostki OSP. W zasadach organizacji ratownictwa medycznego w KSRG na poziomie zaawansowanym jest informacja o ratowniku medycznym w OSP.
Często zdarzają się izolowane zdarzenia ratownictwa medycznego (IZRM), kiedy ratownicy jednostek ochrony przeciwpożarowej realizują medyczne działania ratownicze będące we właściwościach PRM. Dzieje się tak do czasu przejęcia odpowiedzialności za poszkodowanego przez przybyły na miejsce Zespół Ratownictwa Medycznego (ZRM) lub Lotniczy Zespół Ratownictwa Medycznego (LZRM). Najczęściej ma to miejsce, gdy siły i środki KSRG są dysponowane na prośbę dyspozytora medycznego i docierają do osób w stanie nagłego zagrożenia szybciej niż podmioty PRM, lub w sytuacji podjęcia MDR u osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego na wezwanie osób postronnych, bądź w trakcie przemieszczania się samochodem pożarniczym.
Ratownictwo Medyczne w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Zgodnie z art. 15 Ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, podmioty krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG) są jednostkami współpracującymi z systemem PRM. Zakres ratownictwa medycznego realizowanego przez podmioty KSRG został określony w ustawie z 8 września 2006 r. Dokumentem aktualnie określającym sposób organizacji i działania ratownictwa medycznego w KSRG są „Zasady organizacji ratownictwa medycznego w krajowym systemie ratowniczo gaśniczym” z 30 czerwca 2021 r.
Obecnie pod pojęciem ratownictwa medycznego w KSRG należy rozumieć wykonywanie w trybie pilnym medycznych działań ratowniczych (MDR) wobec osób znajdujących się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, a także działania organizacyjne, kadrowe, logistyczne i szkoleniowe zapewniające gotowość do wykonywania MDR.
Poziomy organizacji ratownictwa medycznego w KSRG:
- Poziom podstawowy (Kwalifikowana Pierwsza Pomoc - KPP): obejmuje wszystkie jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej oraz jednostki ochrony przeciwpożarowej, w szczególności OSP włączone do KSRG. Oznacza to, że wszyscy strażacy PSP (około 30 tys.) mają uprawnienia ratownika. W przypadku OSP w KSRG takie uprawnienia powinno mieć co najmniej ośmiu druhów w jednostce, co pozwoli zapewnić co najmniej dwóch ratowników w składzie zastępu podejmującego interwencję. Według stanu z SWD z 5 września 2022 r. w KSRG było 3777 jednostek OSP, w których gotowych do interwencji było 113 tys. strażaków ochotników. Do zapewnienia gotowości w zakresie KPP potrzebne jest około 30 tys. druhów.
- Poziom zaawansowany: są to świadczenia zdrowotne inne niż medyczne czynności ratunkowe, realizowane przede wszystkim przez ratowników medycznych. Według danych z KG PSP od stycznia do czerwca 2022 r. 2360 strażaków PSP posiadało zawód ratownika medycznego.
Program kursu w zakresie Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy dla strażaków PSP został zatwierdzony przez komendanta głównego PSP 7 kwietnia 2010 r. Trwa on 66 godzin i ma przygotować wszystkich ratowników PSP do wykonywania zadań z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie kwalifikowanej pierwszej pomocy w razie takiej konieczności podczas działań ratowniczych.
Wyzwania i Perspektywy dla Ratowników Medycznych w PSP
Wielu strażaków będących jednocześnie ratownikami medycznymi dostrzega potrzebę zmian w ich statusie w PSP. Jednym z kluczowych postulatów jest utworzenie dedykowanego etatu dla Ratownika Medycznego w PSP, podobnie jak ma to miejsce w przypadku etatu lekarza. Obecnie ratownik medyczny jest często jedynie "funkcją" strażaka w zastępie, bez formalnego stanowiska i adekwatnej gratyfikacji. Nierzadko ratownicy medyczni w straży wykonują wiele pracy medycznej - od szkoleń zmian, przez dezynfekcje, po przygotowanie do recertyfikacji - często za podstawowe wynagrodzenie strażaka, podczas gdy koordynatorzy otrzymują dodatkowe świadczenia.
W wielu jednostkach PSP i OSP strażacy mający dodatkowo uprawnienia RM, a ich liczba rośnie z każdym rokiem. Wielu strażaków nie czeka na decyzję przełożonych i samodzielnie zdobywa kwalifikacje ratownika medycznego. Argumentują, że w działaniach gaśniczych często pierwsi wdrażają procedury ratujące funkcje życiowe. Zdarzają się momenty, zwłaszcza poza miastem, że są wysyłani pierwsi do zdarzeń czysto medycznych, a nawet pozostają przez długi czas jedyni lub są przy osobach, które nie zgodziły się na hospitalizację, lecz nadal potrzebują fachowej pomocy. W takich ekstremalnych sytuacjach dowódcy często polegają na ratownikach medycznych, co powinno być odpowiednio gratyfikowane.
Niezbędne są zmiany w obowiązujących przepisach dotyczących pierwszej pomocy w zakresie działań ratowników medycznych. Strażacy ratownicy medyczni postulują potrzebę ujawnienia się i prowadzenia dialogu na różnych szczeblach w celu wprowadzenia etatu dla Ratowników Medycznych. Niektórzy sugerują zrzeszanie się, aby pokazać skalę swojej obecności i wykonywanej pracy.
Istnieje jednak również pogląd, że strażak powinien być wszechstronny, a nadmierne faworyzowanie jednej podgrupy zawodowej, jaką są ratownicy medyczni, mogłoby być krzywdzące dla innych specjalistów (np. nurków, wysokościowców, blacharzy), których umiejętności są równie cenne w specyficznych działaniach ratowniczych. Niektórzy obawiają się, że obecność ratowników medycznych w zastępie może zniechęcać pozostałych strażaków do regularnego szkolenia się z ratownictwa medycznego, ponieważ "ratownik medyczny załatwi za nich temat".
Zgodnie z art. 1 pkt 1 Ustawy o PSP, celem jest walka z pożarami i innymi miejscowymi zagrożeniami, co obejmuje ratowanie życia. Posiadanie wykształcenia medycznego jest przydatne w służbie, a strażacy ratujący życie i zdrowie zasługują na docenienie swoich kwalifikacji, o ile są one aktywnie wykorzystywane na korzyść PSP.
Strażak zamiast ratownika medycznego
Znaczenie Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy i Ciągłe Doskonalenie
Kwalifikowana pierwsza pomoc to czynności podejmowane przez ratownika wobec osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Ratownikiem, zgodnie z art. 13.1 ustawy o PRM, może być osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, z ważnym zaświadczeniem o ukończeniu kursu kwalifikowanej pierwszej pomocy i uzyskaniu tytułu ratownika, której stan zdrowia pozwala na udzielanie KPP.
Kwalifikowana pierwsza pomoc udzielana przez ratowników stanowi ważny element w łańcuchu przeżycia. Od jej jakości w dużej mierze zależy efektywność całego łańcucha. Należy pamiętać, że efekty działań profesjonalnej kadry Szpitalnego Oddziału Ratunkowego (SOR), wyposażonej w nowoczesny sprzęt medyczny, są ściśle związane z jakością pomocy udzielonej na etapie przedszpitalnym. Końcowy wynik działań ratunkowych jest uzależniony od jakości pomocy na każdym etapie, zarówno przedszpitalnym, jak i szpitalnym.
Działania z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie podstawowym są realizowane według procedur ratowniczych zawartych w załączniku 1 do „Zasad organizacji ratownictwa medycznego w KSRG” z 30 czerwca 2021 r., z zastosowaniem sprzętu stanowiącego wyposażenie podmiotów KSRG według standardów ujętych w załączniku 3 do „Zasad”. Należy je udokumentować w karcie udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy. Pierwsze procedury opracowane zostały w 1999 r., a te aktualnie obowiązujące w 2021 r.
Przy presji czasu i otoczenia skuteczne postępowanie z osobą w stanie nagłego zagrożenia życia oraz podjęcie właściwego postępowania na czas wymaga wcześniejszego ustalenia priorytetów w działaniu ratowniczym. Temu przede wszystkim mają służyć procedury z zakresu ratownictwa medycznego zawarte w kolejnych opracowaniach Komendy Głównej PSP. Są prostym narzędziem podpowiadającym ratownikowi, co po kolei robić podczas udzielania pomocy osobie w stanie nagłego zagrożenia życia.
Ratownicy KSRG często jako pierwsi udzielają pomocy osobom w stanie zagrożenia życia i zdrowia. Nakłada to na nich obowiązek ciągłego doskonalenia swoich umiejętności. Rozwój technologii sprawia, że na rynku dostępne są symulatory wysokiej wierności oraz wyposażenie do nowoczesnych centrów symulacji medycznej. Ćwiczenia w tego typu ośrodkach pozwalają na wierne odtwarzanie sytuacji, z którymi ratownicy mogą mieć do czynienia podczas służby. Prowadzenie zajęć doskonalących w centrach symulacji medycznej nie jest potrzebą przyszłości, ale koniecznością teraźniejszości.
