Utrata przytomności: przyczyny, objawy, diagnostyka i pierwsza pomoc

Utrata przytomności to stan chwilowej lub dłuższej utraty świadomości, w którym poszkodowany traci kontakt ze światem zewnętrznym i nie reaguje na bodźce. Może ona trwać od kilku sekund do nawet wielu dni. Stanowi zewnętrzny wyraz zaburzeń czynności ośrodkowego układu nerwowego i zawsze powinna być traktowana jako sytuacja wymagająca uwagi medycznej.

Czym jest utrata przytomności?

Omdlenie definiowane jest jako przejściowa utrata świadomości. Powstaje na skutek chwilowego przerwania dopływu krwi do mózgu lub spadku ilości tlenu dostarczanego do mózgu. Typowy dla omdlenia jest jego gwałtowny początek, krótki czas trwania i samoistne, całkowite ustąpienie (pełny powrót świadomości następuje zwykle w ciągu kilku minut, zazwyczaj przed upływem 20 sekund). Zazwyczaj ma łagodny charakter, choć istnieje ryzyko poważnego urazu związanego z upadkiem.

Warto też wspomnieć o tzw. stanie przedomdleniowym (zasłabnięciu). Charakteryzuje się on niepełną utratą przytomności, obniżeniem napięcia mięśniowego i zachowaniem kontaktu słowno-logicznego. Omdlenie stanowi konsekwencję postępujących objawów zasłabnięcia. Zarówno omdlenie, jak i zasłabnięcie są krótkotrwałe i samoistnie ustępują. Badania wykazały, że przerwanie dopływu krwi do mózgu na 6-8 sekund powoduje utratę przytomności. Podobny efekt powoduje także spadek ciśnienia skurczowego poniżej 60 mm Hg albo spadek ilości dostarczanego tlenu o 20%.

Omdlenie a śpiączka - różnice

Omdlenie różni się od śpiączki, która jest ciężkim i długotrwałym zaburzeniem świadomości. O ile omdlenie jest krótkotrwałe i ustępuje samoistnie, o tyle śpiączka jest zawsze stanem poważnym i stanowi zagrożenie życia. Świadomość zależy od prawidłowego działania kory mózgowej i układu siatkowatego w pniu mózgu, które wymagają stałego zaopatrzenia w krew, tlen i glukozę. Dlatego do utrzymania przytomności niezbędne jest funkcjonowanie trzech układów: nerwowego, krążenia i oddychania.

Pomiędzy stanem pełnej, prawidłowej świadomości a głęboką śpiączką istnieje wiele stadiów pośrednich, takich jak ograniczone zdolności reakcji na bodźce zewnętrzne. Brak reakcji na bodźce bólowe świadczy z reguły o ciężkim upośledzeniu świadomości. Do oceny nasilenia zaburzeń świadomości służą badania neurologiczne i specjalne skale, np. skala Glasgow, która ocenia otwieranie oczu, odpowiedź słowną i ruchową. Im mniej punktów „zdobytych” przez badanego, tym poważniejsze zaburzenia świadomości. Inne stany to osłupienie (stupor), gdzie chory wybudza się pod wpływem silnego bodźca bólowego, ale jego reakcja jest minimalna, oraz majaczenie, któremu towarzyszą objawy splątania.

Najczęstsze przyczyny utraty przytomności

Istnieje mnóstwo potencjalnych przyczyn utraty przytomności, które mają bardzo różnorodny charakter.

Omdlenia odruchowe (wazowagalne i sytuacyjne)

Omdlenia odruchowe są zależne od mechanizmów odruchowych i są najczęstszą przyczyną omdleń w młodym wieku. Wyróżnia się tutaj:

• Omdlenie wazowagalne - spowodowane przez silne emocje (strach, ból, fobie) lub długotrwałe pozostawanie w pozycji stojącej. W przypadku nagłego powstania z pozycji siedzącej do stojącej znaczna objętość krwi pozostaje w dolnych częściach ciała, za mało napływa zaś do głowy i mózgu. Prawidłowo układ krążenia reaguje obkurczeniem naczyń i przyspieszeniem akcji serca. U części ludzi odruch ten może nie działać prawidłowo, co objawia się rozszerzeniem naczyń lub pobudzeniem części przywspółczulnej układu nerwowego, co prowadzi do omdlenia.
• Omdlenie sytuacyjne - wywołane np. podczas oddawania moczu, kichania, defekacji, przełykania, po wysiłku fizycznym, grze na instrumentach dętych.
• Zespół zatoki szyjnej - wywołany przypadkowym uciskiem mechanicznym na zatokę tętnicy szyjnej. U niektórych osób, zwłaszcza starszych wskutek miażdżycy, występuje nadwrażliwość zatok szyjnych, co może prowadzić do nieadekwatnej odpowiedzi, nagłego spowolnienia akcji serca i spadku ciśnienia.

Mimo że utrata przytomności wygląda groźnie, to jeżeli nie doszło do urazu czaszki przy upadku, takie omdlenie odruchowe nie wiąże się z żadnymi powikłaniami.

Omdlenia związane z niedociśnieniem ortostatycznym

Do tej grupy przyczyn zalicza się:

• Omdlenia polekowe - najczęstsza przyczyna niedociśnienia ortostatycznego. Mogą do nich doprowadzić m.in. leki rozszerzające naczynia, diuretyki i leki przeciwdepresyjne.
• Zmniejszenie krążącej objętości krwi - wywołane przez m.in. wymioty, biegunki, krwotoki, odwodnienie (np. wskutek upałów).
• Pierwotna niedomoga autonomiczna, czyli niewydolność układu autonomicznego - wywołana przez m.in. chorobę Parkinsona, zespół Shy’a-Dragera, otępienie z ciałami Lewy’ego.
• Wtórna niedomoga autonomiczna - występuje m.in. w mocznicy, cukrzycy, uszkodzeniach rdzenia kręgowego.

Omdlenia sercowo-naczyniowe (kardiogenne)

Omdlenia kardiogenne są drugim co do częstotliwości występowania typem omdleń. Są często wywołane chorobą serca i mogą być poprzedzone kołataniem serca. Najczęściej powodem są:

• Zaburzenia rytmu pracy serca - tachykardia (zbyt szybka akcja serca), bradykardia (zbyt wolna akcja serca), arytmie. W skrajnych przypadkach może to przyjąć postać groźnego zespołu tzw. MAS (Morgagniego-Adamsa-Stokesa), czyli przejściowego zatrzymania krążenia, które ustępuje samoistnie po kilkunastu, kilkudziesięciu sekundach.
• Choroby serca lub naczyń krwionośnych - np. nadciśnienie płucne, rozwarstwienie aorty, wady serca (np. zwężenie zastawki aorty, które powoduje niedostateczny przepływ krwi przez mózg nawet przy niedużym wysiłku fizycznym), przebyty zawał serca, kardiomiopatie.

Inne przyczyny utraty przytomności

Istnieje szereg innych stanów powodujących utratę przytomności, które nie zawsze są zaliczane do omdleń, gdyż ich przyczyna nie polega wyłącznie na chwilowym spadku przepływu krwi przez mózg:

• Choroby neurologiczne - udar mózgu (krwotoczny, niedokrwienny, zawał pnia mózgu), przemijające niedokrwienie mózgu (TIA), napad padaczki, ropień lub guzy mózgu, miażdżyca lub inne choroby tętnic mózgowych (zwłaszcza kręgowo-podstawnych). Utrata przytomności i piana z ust może wskazywać na napad padaczkowy.
• Zaburzenia metaboliczne -
  • Hipoglikemia (zbyt niskie stężenie glukozy we krwi, potocznie nazywana „spadkiem cukru”) - najniebezpieczniejsza postać śpiączki cukrzycowej, gdyż komórki mózgu potrzebują glukozy do przeżycia i prawidłowego funkcjonowania. Chory w stanie śpiączki hipoglikemicznej może umrzeć w ciągu kilku minut.
  • Inne śpiączki typowe dla cukrzycy to kwasica i śpiączka ketonowa oraz śpiączka hiperglikemiczna.
  • Niewydolność nerek (mocznica), niewydolność wątroby i niewydolność oddechowa (hipoksja i hiperkapnia) również bezpośrednio oddziałują na czynność mózgu i prowadzą do śpiączki.
• Zatrucia - np. nadużywanie substancji psychoaktywnych (narkomania) lub ciężkie nadużycie alkoholu, zatrucie tlenkiem węgla.
• Urazy mechaniczne - uraz głowy (wzrost ciśnienia śródczaszkowego, powstanie krwiaka: nadtwardówkowego, podtwardówkowego).
• Ekstremalne temperatury ciała -
  • Hipertermia (przegrzanie organizmu, udar cieplny, przełom tarczycowy, zespół neuroleptyczny złośliwy) - może prowadzić do majaczenia, a następnie do śpiączki.
  • Hipotermia (znaczne wychłodzenie organizmu) - powoduje senność, spowolnienie umysłowe, a w dalszej konsekwencji śpiączkę.
• Niedostatek tlenu w mózgu - np. przy duszeniu, topieniu, zatkaniu dróg oddechowych przez ciało obce, ciężkim napadzie astmy oskrzelowej, porażeniu prądem.
• Anemia (niedokrwistość).
• Silny ból.
• Rzekome omdlenia psychogenne - u osób z zaburzeniami psychicznymi, często stanowiące element zespołu histerycznego.
• Katapleksja - nagła utrata napięcia mięśniowego i osunięcie się na ziemię.

Objawy zwiastujące i towarzyszące utracie przytomności

Utracie przytomności mogą towarzyszyć lub ją poprzedzać różne objawy. Najbardziej oczywistym objawem utraty przytomności jest brak kontaktu ze światem zewnętrznym i niewystępowanie reakcji na bodźce. Poszkodowany po prostu przewraca się i nie ma z nim kontaktu słownego. Typowym symptomem omdlenia jest brak reakcji na wołanie i potrząsanie. Utracie przytomności może towarzyszyć nieprzyjemny widok, zapach lub doznanie słuchowe, nudności, wymioty.

Objawy zwiastujące omdlenie (stan przedomdleniowy) to przede wszystkim:

• Ból i zawroty głowy.
• Ogólne osłabienie, uczucie osłabienia.
• Zaburzenia widzenia (mroczki przed oczami) i słuchu (szum w uszach).
• Pocenie się (nadmierna potliwość).
• Nudności.
• Duszność.
• Bladość skóry.
• Szybsze bicie serca (kołatanie serca).
• Dezorientacja.

Do upadku dochodzi na skutek spadku napięcia mięśni. Utrata przytomności z otwartymi oczami może być spowodowana tzw. automatyzmem ruchowym, gdzie poszkodowany wykonuje proste czynności, ale jest pozbawiony świadomości.

Diagnostyka przyczyn utraty przytomności

Niezależnie od tego, czy utrata przytomności jest krótkotrwała czy długotrwała, powinna zostać skonsultowana z lekarzem, aby ustalić przyczynę i zapobiec przyszłym epizodom. W diagnostyce omdleń i utrat przytomności wykorzystuje się różne metody.

Wywiad medyczny

Najważniejszym elementem w diagnostyce jest dobrze zebrany wywiad. Lekarz musi uzyskać wiedzę o:

• Sytuacji, w jakiej doszło do omdlenia.
• Jak długo trwała utrata przytomności.
• Czy miała miejsce pełna utraty świadomości.
• Czy i jakie objawy występowały po omdleniu.
• Obciążeniu chorobami, wcześniejszym występowaniu omdleń i schorzeniach pojawiających się w rodzinie.

W przypadku poszkodowanego przytomnego, który może rozmawiać, ratownik powinien przeprowadzić krótki wywiad, uzyskując najważniejsze informacje (np. schemat SAMPLES: Symptomy, Alergie, Medykamenty, Przebyte choroby, Lunch, Ewentualnie co się stało przed wypadkiem), które potem można przekazać zespołowi karetki pogotowia.

Badanie przedmiotowe

Kolejnym elementem diagnozy jest badanie przedmiotowe. Jego zadaniem jest wykluczenie przyczyn organicznych - szczególną uwagę zwraca się na układ nerwowy i układ krążenia.

Badania diagnostyczne

W postawieniu rozpoznania korzysta się z licznych badań, a jednymi z częściej stosowanych są:

• Podstawowe badania laboratoryjne - glukoza, morfologia, enzymy wątrobowe, elektrolity, badania toksykologiczne.
• Pomiar ciśnienia tętniczego tradycyjnym aparatem, a niekiedy również z użyciem Holtera-RR.
• Badanie EKG - pozwala przeprowadzić analizę rytmu serca.
• Holter-EKG - monitoruje rytm serca w dłuższym wymiarze czasu.
• Test pochyleniowy - ocenia układ wegetatywny, stosowany celem odtworzenia omdlenia, podczas badania monitoruje się pracę serca i ciśnienie krwi.
• Rezonans magnetyczny (MR) - za najdokładniejsze badanie obrazowe, ponieważ umożliwia ocenę funkcjonowania wszystkich struktur wewnątrz ciała człowieka i jest nieinwazyjny. W przypadku omdleń są to głowa, klatka piersiowa lub jama brzuszna. Badanie to wymaga posiadania aktualnego wyniku stężenia kreatyniny w przypadku podania środka kontrastowego. Rezonans magnetyczny jest niewskazany u osób z metalowymi elementami w ciele oraz u ciężarnych w I trymestrze ciąży.
• Inne badania, np. echokardiografia, tomografia komputerowa głowy (TK), próba wysiłkowa, EEG, badanie dna oka.

Pierwsza pomoc osobie nieprzytomnej

Utrata przytomności to stan nagłego zagrożenia zdrowia, dlatego pierwsza pomoc udzielona w sposób prawidłowy jest niezwykle ważna. W zasadzie każde zaburzenie świadomości, począwszy od krótkotrwałego omdlenia, wymaga natychmiastowej pomocy medycznej, z wyjątkiem znanych i niegroźnych, powtarzających się omdleń odruchowych u młodzieży.

1. Ocena bezpieczeństwa miejsca zdarzenia: Po pierwsze należy się upewnić, czy przestrzeń, w której znajduje się poszkodowany, jest bezpieczna. Zwróć uwagę na obecność przewodów energetycznych, zwierząt, agresywnych osób, pożaru, ulatniającego się tlenku węgla. Wykorzystaj środki ochrony osobistej. Jeśli nie ma czynników zagrażających, można przystąpić do czynności.
2. Ocena stanu przytomności: Podejdź do poszkodowanego i delikatnie potrząśnij go za ramiona, równocześnie głośno zapytaj: „Halo! Co się stało?! Czy mnie słyszysz?”. Brak reakcji na wołanie i potrząsanie świadczy o utracie przytomności. Jeśli poszkodowany się porusza, krzyczy, płacze, wzywa pomocy, kieruje wzrok w Twoją stronę, jest przytomny.
3. Wezwanie służb ratunkowych: Jeśli poszkodowany nie reaguje, wezwij pomoc dzwoniąc pod numer 112 lub 999. Podaj swoją lokalizację, opisz stan poszkodowanego i odpowiadaj na pytania dyspozytora medycznego. Jeśli jesteś sam, zrób to natychmiast po ułożeniu poszkodowanego na boku lub po sprawdzeniu oddechu.
4. Udrożnienie dróg oddechowych: Głównym zagrożeniem u osoby nieprzytomnej jest mechaniczna niedrożność dróg oddechowych spowodowana zapadaniem się języka na tylną ścianę gardła. Aby udrożnić drogi oddechowe, należy ułożyć palce jednej dłoni na częściach kostnych żuchwy, a drugą dłoń na czole poszkodowanego. Następnie powoli odchyl głowę maksymalnie do tyłu. Jeśli natkniesz się na opór, nie wolno pokonywać go na siłę.
5. Ocena oddechu: Przytrzymując odchyloną głowę poszkodowanego (udrożnione drogi oddechowe), należy ocenić oddech metodą „widać-słychać-czuć” przez 10 sekund. Pochyl się nad twarzą poszkodowanego tak, aby jednocześnie móc obserwować ruchy klatki piersiowej, wyczuć prąd wydychanego z ust powietrza oraz usłyszeć odgłosy dobierające z dróg oddechowych. Dorosły człowiek wykonuje zwykle 12-16 oddechów na minutę, więc aby uznać, że poszkodowany nieprzytomny oddycha prawidłowo, trzeba w czasie 10‑sekundowej oceny zaobserwować co najmniej 2 oddechy. Brak oddechu lub stwierdzony 1 oddech w ciągu 10 sekund wiąże się z koniecznością rozpoczęcia resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO). Poszkodowany musi mieć odsłoniętą klatkę piersiową do oceny.
6. Ułożenie w pozycji bezpiecznej (bocznej ustalonej): Jeśli poszkodowany nieprzytomny oddycha prawidłowo, należy ułożyć go w pozycji bezpiecznej. Pomaga ona utrzymać drożność dróg oddechowych i chroni przed zachłyśnięciem (np. własną śliną). Nie ma znaczenia, na którym boku kładziemy poszkodowanego, istotne jest, aby w razie długiego oczekiwania na służby ratunkowe obracać go na drugi bok co 30 minut. Wyjątkiem są kobiety w widocznej ciąży, które zawsze układamy na boku lewym. Przed obróceniem należy zdjąć okulary (jeśli posiada).
7. Czekaj na przyjazd pogotowia: Zostań przy poszkodowanym, nawet jeśli jego stan uległ poprawie i odzyskał przytomność. Kontroluj oddech i stan poszkodowanego. Okryj pacjenta płachtą ratunkową, która zapobiega wychłodzeniu lub przegrzaniu.

Czego unikać podczas udzielania pomocy:

• Nie potrząsaj gwałtownie poszkodowanym, gdyż może to pogorszyć jego stan lub wywołać agresywną reakcję.
• Nie podawaj poszkodowanemu żadnych płynów, jedzenia ani leków - istnieje ryzyko zachłyśnięcia.
• Nie klep poszkodowanego po twarzy celem oceny przytomności.
• Jeśli poszkodowany odzyskuje przytomność, nie pozwól mu gwałtownie wstać. Poproś, aby najpierw usiadł.
• Nie stosuj pozycji bezpiecznej, jeśli podejrzewasz uraz kręgosłupa, miednicy lub złamania. W takich przypadkach staraj się nie przemieszczać poszkodowanego i opatrywać urazy w pozycji zastanej.

Jeśli tętno na szyi jest niewyczuwalne lub chory nie oddycha, należy podjąć zabiegi reanimacyjne zgodnie z posiadanymi umiejętnościami. Ustalanie w tym momencie przyczyny utraty przytomności ma znaczenie drugorzędne i dotyczy tylko przypadków, gdy wpływa na przebieg zabiegów reanimacyjnych.

Zapobieganie utracie przytomności i dalsze postępowanie

Leczenie w przypadku omdleń jest zależne od przyczyn ich powstania. Lekarz określa je po dokładnym rozpoznaniu. Niezależnie od nich wskazane jest stosowanie pewnych środków ostrożności - kiedy pojawiają się objawy zwiastunowe omdlenia, należy starać się uniknąć urazu przy utracie przytomności. Najlepiej usiąść lub położyć się. Krótkotrwała utrata przytomności, która ma gwałtowny początek i samoistnie ustępuje po kilku-kilkunastu sekundach to omdlenie. Jeśli utrata przytomności trwa dłużej niż kilka minut, nie uważa się jej już za omdlenie.

U chorych z omdleniami ważne jest prewencyjne unikanie sytuacji, w których się one pojawiają. U młodzieży może to być np. zajmowanie miejsca siedzącego w przebiegu rozmaitych uroczystości, u osób z chorobami tętnic kręgowo-podstawnych i szyjnych - unikanie zbyt szybkich zmian postawy ciała, zwłaszcza nagłego unoszenia się, zbyt długiego chodzenia lub pozostawania w pozycji stojącej, nagłego skręcania głowy na boki. U osób z zespołem zatoki szyjnej należy unikać sytuacji (odzieży, czyli np. ciasnych kołnierzyków), która mogłyby wywierać ucisk na tę okolicę.

Każde nieprawidłowe zachowanie chorego (epizod splątania, bełkotliwa mowa, niespodziewanie nielogiczna wypowiedź), nie mówiąc już o bardziej oczywistych sytuacjach, jak nagły niepowodowany okolicznościami upadek, chwilowe omdlenie lub zasłabnięcie, powinno być bezwarunkowo konsultowane z lekarzem. Jeśli istnieje jakiekolwiek podejrzenie choćby parosekundowej utraty przytomności lub obserwowane zaburzenia dotyczą chorego z wcześniej rozpoznaną lub podejrzewaną chorobą serca, mózgu, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, wątroby lub układu oddechowego, konieczna jest pilna konsultacja medyczna.

Mity i fakty dotyczące utraty przytomności

Istnieje wiele mitów i błędnych przekonań na temat utraty przytomności:

• Mit: Utrata przytomności zawsze jest wynikiem poważnego problemu zdrowotnego. Fakt: Omdlenia odruchowe są często łagodne.
• Mit: Podanie płynów pomaga przywrócić przytomność. Fakt: Nie wolno podawać płynów osobie nieprzytomnej ze względu na ryzyko zachłyśnięcia.
• Mit: Tylko starsze osoby mogą stracić przytomność. Fakt: Omdlenia odruchowe są częste u młodzieży.
• Mit: Osoba, która straciła przytomność, musi być niezwłocznie wstrząśnięta lub obudzona. Fakt: Wstrząsanie może pogorszyć jej stan.
• Mit: Każda utrata przytomności wymaga resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO). Fakt: Resuscytacja jest konieczna tylko w przypadku braku oddechu lub krążenia.
• Mit: Omdlenie zawsze poprzedza utratę przytomności. Fakt: Utrata przytomności może nastąpić nagle, bez wcześniejszych objawów.
• Mit: Osoba, która odzyskała przytomność, może natychmiast wrócić do codziennych czynności. Fakt: Po odzyskaniu przytomności zaleca się odpoczynek i unikanie gwałtownej pionizacji.
• Mit: Osoba, która odzyska przytomność, na pewno pamięta co się z nią działo. Fakt: Często występuje amnezja okolicznościowa.
• Mit: Jeśli ktoś stracił przytomność, nie należy go dotykać do przyjazdu karetki. Fakt: Należy udzielić pierwszej pomocy, utrzymując drożność dróg oddechowych.
• Mit: Osoba, która straciła przytomność, musi mieć zawsze oczy zamknięte. Fakt: Czasem występuje utrata przytomności z otwartymi oczami.

tags: #strazak #stracil #przytomnosc