Umundurowanie strażaka jest kluczowym elementem jego służby, zapewniając zarówno identyfikację, jak i niezbędną ochronę. Można rozróżnić umundurowanie strażaka używane podczas jego pracy, czyli podczas działań strażackich, a także ubiór galowy. Mundurowanie jest konieczne zarówno w przypadku strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP).
Rodzaje umundurowania strażackiego
Wśród umundurowania strażackiego wyróżniamy kilka podstawowych rodzajów:
Mundur wyjściowy (galowy)
Mundur wyjściowy, nazywany także galowym, używany jest podczas różnorodnych uroczystości. Mundury wyjściowe nieco różnią się od siebie w OSP i PSP. Składają się one ze spodni i marynarki, a w przypadku kobiet ze spódnicy i marynarki. Wyróżnia się także mundury letnie PSP.
Oprócz munduru, strój musi zawierać również koszulę. Koszule w PSP oraz OSP również się różnią, między innymi kolorem guzyków. W ubiorze galowym znajdziemy także sweter służbowy.
Dobrze wyposażony sklep strażacki oferuje także czapki i kapelusze damskie, a także dodatki, takie jak sznur do munduru OSP, sznur do koszuli, krawat, identyfikatory imienne i sznury oznaczające różne stopnie.
Mundur koszarowy
Strażak znacznie częściej zakłada na siebie mundur koszarowy i specjalny. Ubrania koszarowe składają się z kurtki, spodni z szelkami, czapeczki, kamizelki i bluzy.
Ubrania specjalne
Maksymalną ochronę zapewniają specjalne ubrania strażackie, które chronią między innymi przed rozpryskiem ciekłego żelaza czy termicznym łukiem elektrycznym. Wśród nich znajdują się kurtki, kamizelki, kombinezony, t-shirty czy polary.
Bielizna specjalistyczna
Strażacy powinni zakładać także specjalistyczną bieliznę, w tym trudnopalne skarpety, koszulki, szorty, a także kalesony. Bardzo często znajdują się oni w samym środku żywiołu, a ich zabezpieczenie musi być naprawdę solidne.
Dodatki i sprzęt ochronny
Niemniej ważne są także dodatki, takie jak hełmy, rękawice czy buty. Wszystkie te elementy wyposażenia są ogromnie ważne i bez nich żaden strażak nie powinien podejmować się gaszenia pożaru.
Certyfikacja sprzętu i odzież specjalistyczna
Dobry sklep ze sprzętem strażackim oferuje bardzo szeroki asortyment zarówno dla strażaków straży państwowej, jak i ochotniczej. Kupując sprzęt, zawsze należy zwrócić uwagę nie tylko na bogactwo asortymentu, ale przede wszystkim na to, czy poszczególne elementy stroju strażaka posiadają odpowiednie certyfikaty. Odpowiednie wykonanie i użycie właściwych elementów zapewnia strażakowi bezpieczeństwo w trudnych sytuacjach.
Państwowa Straż Pożarna (PSP) a Ochotnicza Straż Pożarna (OSP)
W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza i Państwowa Straż Pożarna, w skrócie OSP i PSP. Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, to jedynie nieliczni są w stanie rozróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy choćby podstawowe różnice między Państwową a Ochotniczą Strażą Pożarną. Te dwie jednostki mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią.
Status prawny i struktura
Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do podstawowych zadań Państwowej Straży Pożarnej należy rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń, a następnie organizacja i przeprowadzanie akcji ratowniczych w czasie pożaru i w sytuacjach kryzysowych spowodowanych innymi klęskami żywiołowymi. Dodatkowo podczas klęsk żywiołowych PSP pomaga innym służbom ratowniczym w niesieniu pomocy rannym i likwidacji miejscowych zagrożeń. Państwowa Straż pożarna ma także misję kształcenia kadr wewnątrz własnej struktury organizacyjnej, a także innych jednostek ochrony pożarowej oraz powszechnego systemu ochrony ludności. Prowadzi także prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności oraz sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. W kwestiach współpracy z innymi służbami PSP ma obowiązek współdziałać z oddziałami straży pożarnej oraz służbami ratowniczymi innych państw, z którymi RP ma podpisane umowy międzynarodowe, a także współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych.
OSP jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, jednak funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia. Mimo że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Strażników Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji, regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP.
Zadania i obowiązki
Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Stopnie służbowe w PSP
Obecnie w Państwowej Straży Pożarnej wyróżniamy 19 stopni służbowych podzielonych na cztery korpusy. Mianowanie na kolejny wyższy stopień następuje stosownie do zajmowanego stanowiska służbowego oraz w zależności od opinii służbowej strażaka.
Korpus szeregowych
- Strażak - najniższy stopień w PSP, odpowiednik starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy strażak - najwyższy stopień w korpusie szeregowych PSP.
Korpus podoficerów
- Sekcyjny - pierwszy stopień podoficerski PSP, otrzymywany po ukończeniu szkolenia uzupełniającego. Pełni rolę dowódcy sekcji.
- Starszy sekcyjny - kolejny stopień podoficerski w PSP.
- Młodszy ogniomistrz
- Starszy ogniomistrz - oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznajemy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
Korpus aspirantów
- Młodszy aspirant - najniższy stopień w korpusie aspirantów PSP, odpowiednik młodszego chorążego w wojsku. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery "V" z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Starszy aspirant
- Aspirant sztabowy
Korpus oficerów
- Młodszy kapitan - pierwszy stopień oficerski w PSP, odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na ten stopień mianuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego PSP. Do otrzymania stopnia kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa w ramach skierowania do Szkoły Głównej Służby Pożarniczej.
- Kapitan - stopień oficerski PSP, równoważny z porucznikiem w Wojsku Polskim.
- Starszy kapitan - wyższy stopień oficerski w PSP, odpowiednik kapitana w Wojsku Polskim.
- Młodszy brygadier - stopień oficerski w PSP, równoważny z majorem w Wojsku Polskim.
- Brygadier - pełni funkcję dowódcy brygady w PSP, równoważny z podpułkownikiem w wojskach lądowych i komandorem w marynarce.
- Starszy brygadier - najwyższy stopień oficerski, którym może być mianowany komendant główny PSP.
- Nadbrygadier - pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier - najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Nadawanie stopni w PSP i OSP
W Państwowej Straży Pożarnej
W przypadku PSP, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z tym rozporządzeniem stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nastąpić w innym terminie.
Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej. Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej, nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Strażak zwolniony ze służby może używać posiadanych stopni, dodając określenie "w stanie spoczynku".
Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
W Ochotniczej Straży Pożarnej
Jeśli chodzi o kwestię tego, kto nadaje stopnie w OSP, sprawa nie jest już tak oczywista. Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP. Stopień strażaka otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat. Stopień starszego strażaka otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo - gaśniczych.
Umundurowanie strażaka w stanie spoczynku
Przepisy mundurowe zawarte w rozporządzeniu ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej pozwalają na korzystanie przez strażaka w stanie spoczynku z posiadanego umundurowania. Nie odnosi się to jednak do każdego jego rodzaju.
Przedmioty ubioru służbowego
Strażak zwolniony ze służby zwraca przedmioty ubioru służbowego, których okres używalności się nie skończył. Mundur służbowy jest silnie związany z pełnieniem służby i przechodząc na emeryturę, trzeba się z nim rozstać. Jest jednak kilka wyjątków od tej zasady.
Jednocześnie należy pamiętać, że zdaje się także wszystkie podstawowe i pomocnicze środki ochrony indywidualnej (w tym ubranie specjalne) oraz przedmioty ekwipunku osobistego - z wyjątkiem tych określonych jako przedmioty osobistego użytku. Przedmioty osobistego użytku są odpowiednio oznaczone w tabelach określających normy należności w rozporządzeniu mundurowym za sprawą opatrzenia ich asteryskiem (gwiazdką). Jest to na przykład strój sportowy.
Umundurowanie wyjściowe
Nie oddajemy umundurowania wyjściowego. Z tego możemy korzystać w okolicznościach takich jak uroczystości osobiste i rodzinne. Pojawiają się tu praktyczne problemy będące wynikiem zmian w ubiorze wyjściowym wprowadzonych za sprawą przywołanego wyżej rozporządzenia. Zmiany te skupiły się między innymi na wprowadzeniu dwóch nowych oznak.
Obecnie obowiązujące regulacje nie wypowiadają się wprost i wyraźnie co do tego, czy strażacy będący już na emeryturze przed wprowadzeniem do użytkowania tychże oznak powinni się w nie zaopatrzyć, czy też nosić mundur w postaci i według wzoru obowiązującego w chwili odejścia na zaopatrzenie emerytalne. Zarówno jedno, jak i drugie podejście jest uprawnione. Przepisy nie obligują jednakże kierowników jednostek organizacyjnych do zaopatrzenia emerytów w te oznaki.
Jednostki PSP nie zostały uprawnione do zaopatrywania emerytowanych funkcjonariuszy w nowe emblematy czy też nowe nakrycia głowy. W obecnym stanie prawnym funkcjonariusze, którzy przeszli na zaopatrzenie emerytalne przed 1 października 2021 r., muszą zaopatrywać się w emblematy we własnym zakresie.
Pozostają oczywiście w mocy przepisy dotyczące korzystania ze sznura galowego oraz regulacje poświęcone odznaczeniom. Należy zawsze przestrzegać aktualnych zasad noszenia odznaczeń. Warto w tym miejscu przypomnieć, że oznaki orderów, odznaczeń i odznak, dla których przepisy szczególne przewidują wstążki i odpowiadające im baretki, nosi się na marynarce munduru podczas uroczystości państwowych z udziałem prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, marszałka Sejmu, marszałka Senatu lub prezesa Rady Ministrów, uroczystych obchodów świąt narodowych i strażackich, uroczystości wręczenia odznak orderów, odznaczeń i odznak - stosownie do zaleceń określonych przez organizatora, zakładając odznakę najwyższego posiadanego wyróżnienia.
Zawsze występujemy w takich sortach, jakie posiadamy. Ma to znaczenie na przykład, jeśli chodzi o płaszcz, gdyż rozporządzenie mundurowe wprowadziło w 2021 r. jego nowy wzór, a rozporządzenie je poprzedzające znało płaszcz letni i zimowy.
Film instruktażowy LPR - PSP
Zmiany w umundurowaniu PSP od 2021 roku
W dniu 1 października 2021 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Wprowadza ono do użytkowania w Państwowej Straży Pożarnej nowy typ umundurowania, tj. umundurowanie służbowe. Ubiór służbowy zastępuje dotychczas funkcjonujący rodzaj ubioru o tej samej nazwie, oraz tzw. odzież specjalną (ubrania dla kadry dowódczo-sztabowej oraz ubranie koszarowe). Nowe umundurowanie służbowe bazuje na koncepcjach wypracowanych przez inne służby mundurowe, opracowanych na bazie wojskowego munduru polowego wz. 2010. Duży nacisk położono na ergonomię nowego ubioru. Przejawia się to w takich cechach jak kolor, zastosowany materiał i wzór.
Dokonano także systematyzacji oznak, dodając do obecnie funkcjonujących oznaki przynależności państwowej w formie emblematu z godłem Rzeczypospolitej Polskiej, który ma być umieszczany na umundurowaniu wyjściowym i reprezentacyjnym oraz w formie naszywki z flagą Rzeczypospolitej Polskiej na umundurowaniu służbowym. Powyższe rozwiązania stosowane są w innych służbach mundurowych i Siłach Zbrojnych.
