Bezpieczeństwo to priorytet w każdym zakładzie przemysłowym. W miejscach takich jak stocznie, gdzie codziennie wykonywane są prace pożarowo niebezpieczne, nabiera ono szczególnego znaczenia. Zakładowa Służba Ratownicza (ZSR) to faktycznie Straż Pożarna, choć w stoczniach jej głównym zadaniem jest prewencja, czyli działania mające na celu niedopuszczenie do powstania pożaru czy innego niebezpiecznego zdarzenia. Mimo braku takiego obowiązku, w większości dużych stoczni, kopalń, rafinerii czy lotnisk istnieją Zakładowe Służby Ratownicze lub Zakładowe Straże Pożarne.
Kluczowe Zadania i Rola Prewencji
Kwestia prewencji jest niezwykle ważna. Strażacy na co dzień są w miejscach, gdzie prowadzi się prace pożarowo niebezpieczne. To oni wydają zezwolenia, podpisują specjalne zgody i kontrolują procesy niebezpieczne, tak aby nie doszło do groźnych sytuacji. Bez pisemnej zgody strażaka żadna praca związana z ogniem czy wysoką temperaturą nie może się odbywać.
W stoczniach występuje podwyższone ryzyko pożarowe ze względu na materiały palne, paliwa, farby i rozpuszczalniki. Jest tam bardzo duża ilość substancji, która może stanowić niebezpieczeństwo dla pracujących ludzi - gazy techniczne, tlen, acetylen, farby, rozpuszczalniki. Strażacy są swojego rodzaju chemikami - to oni badają przestrzenie pod kątem palności, wybuchowości oraz analizują sytuacje związane z toksycznością powietrza.
Działania Ratownicze i Współpraca z Służbami Zewnętrznymi
Stocznia to nie tylko zagrożenia pożarowe, ale także ryzyko wypadków przy pracy. Szybkość działania w sytuacjach ratowniczych jest kluczowa. Ratownicy ZSR dotrą do poszkodowanej osoby lub miejsca zdarzenia praktycznie natychmiast. Służby zewnętrzne, które dojadą do pomocy, są również bardzo ważne, niemniej jednak ten pierwszy rzut zawsze jest kluczowy, jeśli chodzi o ratowanie życia. Dodatkowo zewnętrzne służby ratownicze nie są tak dobrze zapoznane z sytuacją w stoczni. Ratownicy ZSR codziennie pełnią tutaj służbę i bardzo dobrze wiedzą, w jaki sposób podejmować działania ratownicze i gdzie są największe zagrożenia. Blisko zakładu są umiejscowione jednostki zarówno Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i Wojskowej Straży Pożarnej, ale nigdy nie ma pewności, że one w danej chwili nie biorą udziału w innym zdarzeniu na terenie miasta czy Portu Wojennego w Gdyni.
Działania ratowniczo-gaśnicze na statkach nigdy nie są prowadzone przez jeden podmiot czy jedną służbę ratowniczą. Zawsze do działań wzywana jest pomoc - Państwowa Straż Pożarna, która dojedzie, będzie pomagała i razem z ZSR prowadziła te działania. Aby te działania były maksymalnie skuteczne, wspólnie ćwiczone są wielokrotnie w ciągu roku symulowane zdarzenia, które mogą się zdarzyć na terenie stoczni.
Ćwiczenia ratownicze "ZDR ALPETROL Gdynia - 2020"
Procedura Alarmowa
W sytuacji wystąpienia jakiegokolwiek niebezpiecznego zdarzenia na terenie zakładu uruchamiana jest specjalna procedura. Stoczniowiec dzwoni na specjalny telefon alarmowy, przyjmowane jest zgłoszenie i uruchamiana jest procedura ratownicza. Jednostka ZSR jako pierwsza rusza do działań, a Dyspozytor Stoczni dysponuje niezbędne służby zewnętrzne do pomocy - jeśli to jest wypadek, natychmiast alarmowany jest zespół ratownictwa medycznego; jeśli pożar - jednostki Państwowej czy Wojskowej Straży Pożarnej. Służby te są przejmowane na bramie stoczni przez Ochronę Stoczniową i kierowane do miejsca zdarzenia.
Współpraca z Działem BHP i Szkolenia
Każdy pracownik, który przychodzi do zakładu, jest zaznajamiany szczegółowo z zasadami bezpieczeństwa - w jaki sposób poruszać się i co robić na terenie stoczni, żeby było bezpiecznie. ZSR ściśle współdziała ze służbą BHP. Strażacy wykonują również cykliczne szkolenia stanowiskowe w miejscach pracy, przypominając o najważniejszych elementach związanych z bezpieczeństwem, zwłaszcza w zakresach najbardziej niebezpiecznych - gazy techniczne, farby, lakiery, rozpuszczalniki. ZSR jest do dyspozycji każdego pracownika na terenie zakładu 24 godziny na dobę, zarówno w kwestiach podejmowania działań ratowniczych, jak i w kwestiach prewencji przeciwpożarowej.
Wyposażenie i Inwestycje w Rozwój ZSR
Ostatni okres jest bardzo dobry dla Zakładowej Służby Ratowniczej. Jednostka otrzymała nowy samochód ratowniczo-gaśniczy, co można uznać za krok milowy w kierunku zapewnienia bezpieczeństwa na terenie zakładu. Jest to kompaktowy wóz bojowy, wyposażony w nowoczesne środki gaśnicze i pompy o bardzo wysokiej wydajności oraz kompletne wyposażenie. Zaawansowana konstrukcja nowego samochodu i wyposażenie pozwolą na szybsze, sprawniejsze i bezpieczniejsze prowadzenie akcji gaśniczych, ratowniczych i technicznych. Umożliwi on większą mobilność i operacyjność. Posiada nowoczesny napęd, który ulepszy poruszanie się nawet w trudnych warunkach terenowych stoczni - wąskich przestrzeniach czy miejscach, gdzie konieczne jest szybkie dotarcie do zagrożenia. Pojazd jest między innymi wyposażony w wysokowydajną pompę pożarniczą, która pozwala na szybkie tłoczenie dużych ilości wody oraz piany gaśniczej, co jest kluczowe przy gaszeniu substancji łatwopalnych.
Na chwilę obecną, oprócz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego GBA 2.5x16, jednostka posiada lekki samochód ratowniczo-gaśniczy Iveco o pojemności zbiornika wody 1 tony, który również pełni zadania ratowniczo-gaśnicze. Przewidziane są również zakupy innego specjalistycznego sprzętu ratowniczego. Wyposażana jest łódź ratownicza w nowy silnik, który pozwoli lepiej prowadzić działania na wodzie. Inwestuje się także w ludzi - w szkolenia i umundurowanie.
Status Prawny i Wyzwania Strażaków Zakładowych
Kontekst Historyczny i Rozbieżności Prawne
W sierpniu 1991 r. Sejm RP uchwalił ustawę o ochronie przeciwpożarowej, która rozszerzyła pojęcie ochrony przeciwpożarowej oraz zakres działania jednostek straży pożarnych, a także wprowadziła pojęcie Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Wówczas też Zakładowe Zawodowe Straże Pożarne stały się Zakładowymi Strażami Pożarnymi lub Zakładowymi Służbami Ratowniczymi. Jednak największe zmiany wprowadziła uchwalona równolegle ustawa o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z art. 16 ustawy o ochronie przeciwpożarowej miała ona określić zadania i organizację PSP. Do ustawy o PSP wpisano wszystkie zagadnienia związane ze stosunkiem pracy oraz uprawnieniami, które do tego czasu regulowane były dekretem o służbie funkcjonariuszy pożarnictwa, zapisując równocześnie, że dekret traci moc prawną. Dekret z 1975 r. dotyczył wszystkich strażaków (terenowych i zakładowych), natomiast ustawa o PSP przypisywała dotychczasowy stosunek pracy oraz uprawnienia (znacznie je rozszerzając) tylko strażakom PSP. W ten sposób, jednym artykułem ustawy, strażacy dotychczasowych ZZSP stali się "cywilami bez munduru, stopni, bez szczególnego charakteru pracy itp." - faktycznie "strażakami II kategorii", mimo że nadal wykonywali ten sam zawód co strażacy PSP - zawód strażaka. Musieli mieć identyczne jak strażacy PSP przeszkolenie, podobne predyspozycje fizyczne i psychiczne, pełnili służbę 24 godziny na dobę, posługiwali się takim samym sprzętem i na każde żądanie PSP musieli wyjechać do akcji poza teren własnego zakładu. Stało się tak pomimo tego, że Polska ratyfikowała konwencję Międzynarodowej Organizacji Pracy, w myśl której jest tylko jeden zawód strażaka - niezależny od miejsca i charakteru zatrudnienia.
Późniejsze zmiany ustaw pożarniczych przyznały nieco racji strażakom zakładowym - mogli również nazywać się strażakami i nosić identyczne umundurowanie. Strażacy zakładowi, którzy w styczniu 1992 r. złożyli pisemne deklaracje pracy w PSP, uzyskali prawo do emerytur „policyjnych” - jak strażacy PSP.
Kwestia Przeniesienia do PSP i Uprawnień Emerytalnych - Interpelacja Poselska
W 2012 roku poseł Bogdan Rzońca skierował interpelację (nr 12475) do ministra spraw wewnętrznych w sprawie nieodpowiedniego traktowania strażaków zawodowych zakładowych straży pożarnych, którzy chcą pełnić służbę w jednostkach PSP. W interpelacji zaznaczono, że mimo deklaracji z 1992 r., w której PSP zobowiązała się przyjmować tych strażaków na zasadzie przeniesienia służbowego, zobowiązanie to nie jest respektowane. Wedle posła, strażacy zakładowi muszą przystępować do procedury konkursowej, jak każdy kandydat "z ulicy", bez doświadczenia i wiedzy pożarniczej, co ma miejsce przede wszystkim po 30 czerwca 1999 r., kiedy zawodowi strażacy zakładowi zostali pozbawieni tzw. oddelegowania do pełnienia służby w zakładowych strażach pożarnych. Po tej dacie zostali oni również pozbawieni przywilejów emerytalnych przysługujących strażakom PSP. Bulwersuje ich fakt, że po przyjęciu do PSP zaczynają karierę od mianowania na strażaków w służbie przygotowawczej, mimo posiadania odpowiedniego stażu pracy, wiedzy i doświadczenia. Wskazano, że strażacy zakładowi są po tych samych szkołach i kursach pożarniczych, a ich przyjęcie pozwoliłoby PSP uniknąć dodatkowych kosztów szkolenia nowych kandydatów.
Odpowiedź Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
W odpowiedzi na interpelację, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wyjaśniło, że zgodnie z ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, w dniu 1 lipca 1992 r. powołano PSP jako zawodową formację. Przepis art. 129 ust. 1 ustawy umożliwił dotychczasowym funkcjonariuszom pożarnictwa (m.in. strażakom z zakładowych straży pożarnych i zakładowych służb ratowniczych) złożenie oświadczenia woli o podjęciu służby w PSP - tzw. deklaracji, w nieprzekraczalnym terminie do dnia 31 stycznia 1992 r. Podkreślono, że limit etatów na dzień 1 lipca 1992 r. dla nowo tworzonej formacji wynosił 27 315 funkcjonariuszy PSP, podczas gdy we wszystkich dotychczasowych jednostkach ochrony przeciwpożarowej pełniło służbę 39 345 funkcjonariuszy pożarnictwa. W związku z tym nie wszystkie osoby, mimo złożenia deklaracji, mogły zostać przyjęte do służby w PSP. Samo złożenie deklaracji nie gwarantowało mianowania na stanowisko służbowe.
Niemniej jednak, strażacy ci byli i nadal są przyjmowani do służby w PSP po spełnieniu wymogów określonych w art. 28 ustawy, zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami i poziomem wykształcenia. Procedury przyjęć do służby w PSP są jednakowe dla wszystkich kandydatów. Posiadane doświadczenie, ukończone kursy zawodowe czy staż pracy mogą być dodatkowym atutem w postępowaniu kwalifikacyjnym, które opiera się o system punktacji. Zgodnie z art. 28 ustawy, służbę w PSP może pełnić obywatel Polski, niekarany za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, korzystający z pełni praw publicznych, posiadający co najmniej średnie wykształcenie oraz zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia tej służby. Ocena zdolności fizycznej i psychicznej należy do komisji lekarskich. Przyjęć do służby dokonuje kierownik jednostki PSP, w miarę posiadanych możliwości etatowych i finansowych, po przeprowadzeniu procedury kwalifikacyjnej. Zgodnie z art. 34 ustawy, osobę podejmującą służbę w PSP mianuje się strażakiem w służbie przygotowawczej na okres 3 lat.
Odnosząc się do kwestii uprawnień emerytalnych, Ministerstwo podkreśliło, że art. 129 ustawy umożliwił skorzystanie z nich strażakom niemianowanym lub niepowołanym do służby w PSP, którzy w styczniu 1992 r. złożyli deklarację i do dnia 30 czerwca 1999 r. legitymowali się 15 latami służby. Wówczas okres zatrudnienia tych strażaków w jednostkach ochrony przeciwpożarowej (m.in. w zakładowych zawodowych strażach pożarnych) po dniu 1 lutego 1992 r., zaś maksymalnie do 30 czerwca 1999 r., traktowany jest wyłącznie dla celów emerytalnych jako służba w PSP.
Istniały dwie grupy strażaków zakładowych, którzy napotkali trudności z uzyskaniem świadczeń emerytalnych. Pierwsza to około 200 strażaków, którzy z różnych przyczyn nie mogli złożyć deklaracji w styczniu 1992 r., np. z powodu zmian organizacyjno-strukturalnych w swoich jednostkach (likwidacja starych ZZSP i zatrudnienie na umowy cywilne) lub z obawy przed utratą pracy czy mieszkania. Drugą grupę stanowi mniej niż 100 strażaków, którzy w latach 80. zamiast zasadniczej służby wojskowej zostali skierowani do odbycia zasadniczej służby lub szkolenia poborowych w obronie cywilnej, w jednostkach ochrony przeciwpożarowej. W ich przypadku powstały problemy z zaliczaniem okresów służby przez Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA.
Wymagania Kwalifikacyjne i Edukacyjne
Warto zwrócić uwagę na różnice w wymaganiach edukacyjnych. Pracodawca może wymagać od technika pożarnictwa w ZSR wyższego wykształcenia technicznego (tytułu inżyniera oraz magistra inżyniera w zakresie inżynierii bezpieczeństwa w specjalności inżynieria bezpieczeństwa pożarowego uzyskanego w SGSP). W PSP natomiast, na przykład, komendant wojewódzki może - na podstawie treści rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 2 grudnia 2015 r. - kierować na przeszkolenie zawodowe osoby z wykształceniem wyższym, czyli na przykład ukończenia studiów I stopnia - licencjackich o profilu humanistycznym. Powstaje zatem pytanie: czy strażakom jednostek ochrony przeciwpożarowej postawiono za wysokie wymagania pod względem wykształcenia ogólnego, czy też dla strażaków PSP te wymagania są za niskie?
Zakładowe Służby Ratownicze w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Z treści rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego wynika, że strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej będącej podmiotem KSRG w hierarchii obowiązku przejmowania kierowania działaniem ratowniczym stoi niżej od strażaka PSP poza terenem własnego działania. Inaczej może być „w zakładach, w których funkcjonują zakładowe służby ratownicze lub zakładowe straże pożarne, gdyż w takich zakładach zasady uruchamiania i kolejność przejmowania kierowania interwencyjnego i taktycznego określają właściwe terytorialnie plany ratownicze”. Podobny zapis znajduje się w treści obwieszczenia ministra spraw wewnętrznych z 11 kwietnia 2013 r. w sprawie szczegółowych zasad kierowania i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej biorących udział w działaniu ratowniczym, gdzie zapisano, że „zasady kierowania działaniem ratowniczym na terenie zakładów posiadających jednostki ochrony przeciwpożarowej określone są w planach działań ratowniczych zakładu.”
Kierującym działaniem ratowniczym jest pierwszy przybyły na miejsce zdarzenia ratowniczego dowódca z jednostki ochrony przeciwpożarowej, do czasu przybycia osoby mającej uprawnienia do przejęcia kierowania. Jeśli na miejsce zdarzenia ratowniczego przybyły ochotnicze i zawodowe jednostki ochrony przeciwpożarowej, do przejęcia kierowania działaniem ratowniczym zobowiązany jest dowódca z zawodowej jednostki ochrony przeciwpożarowej.
Kierowanie Ruchem
Strażacy jednostek ochrony przeciwpożarowej mają prawo do kierowania ruchem wyłącznie podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem akcji ratowniczej. Przechodzą wewnętrzne szkolenie z kierowania ruchem, które daje im wiedzę w tym zakresie, natomiast nie otrzymują uprawnień, które pozwalają im w świetle prawa kierować ruchem poza akcjami ratowniczymi. Wyjątek stanowi szkolenie przeprowadzane przez Wojewódzki Ośrodek Ruchu Drogowego; wówczas nadawane są pełne uprawnienia. Strażak Państwowej Straży Pożarnej oraz członek ochotniczej straży pożarnej dający polecenia i sygnały w zakresie kierowania ruchem na drodze podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem akcji ratowniczej powinni być wyposażeni w ubranie specjalne zgodne z wymogami określonymi w przepisach.
Badania Medyczne i Umundurowanie Strażaków
Badania Lekarskie
Strażak zakładowej straży pożarnej nie podlega badaniom lekarskim określonym w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 października 2005 r. w sprawie zakresu, trybu i częstotliwości przeprowadzania okresowych profilaktycznych badań lekarskich oraz okresowej oceny sprawności fizycznej strażaka Państwowej Straży Pożarnej. Badania te przechodzą tylko strażacy Państwowej Straży Pożarnej. Różnica pomiędzy statusem pracownika - strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej i strażaka PSP wynika ze szczególnej odpowiedzialności tego ostatniego jako funkcjonariusza publicznego, jego zakresu obowiązków, dyspozycyjności, podległości służbowej i odpowiedzialności dyscyplinarnej.
Osoby pełniące służbę w zakładowych służbach ratowniczych są zatrudnione w charakterze pracowników. Strażacy jednostek ochrony przeciwpożarowej powinni posiadać zdolność fizyczną i psychiczną do pracy w tych jednostkach. Oceny zdolności fizycznej i psychicznej strażaka do pracy dokonuje lekarz służby medycyny pracy. Jeśli strażak zakładowej straży pożarnej jest również strażakiem ochotniczej straży pożarnej, to oprócz badań medycyny pracy podlega przepisom rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie przeprowadzania okresowych bezpłatnych badań lekarskich członka ochotniczej straży pożarnej biorącego bezpośredni udział w działaniach ratowniczych.
Jednostki Ochrony Przeciwpożarowej
Zgodnie z Dz.U.2022.2057 Art. 15, jednostkami ochrony przeciwpożarowej są:
- jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej,
- jednostki organizacyjne Wojskowej Ochrony Przeciwpożarowej,
- zakładowa straż pożarna,
- zakładowa służba ratownicza,
- gminna zawodowa straż pożarna,
- powiatowa (miejska) zawodowa straż pożarna,
- terenowa służba ratownicza,
- ochotnicza straż pożarna,
- związek ochotniczych straży pożarnych,
- inne jednostki ratownicze.
Opis Umundurowania
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (na podstawie art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej) opisuje ogólne wzory środków ochrony indywidualnej:
- Ubranie specjalne z tkaniny zewnętrznej w kolorze żółtym, składające się z kurtki i spodni. Kurtka ma konstrukcję wielowarstwową, zachodzi na spodnie, z kołnierzem w formie stójki i szerokimi rękawami. W górnej i dolnej części kurtki są kieszenie. Kurtka jest oznaczona układem taśm ostrzegawczych. Spodnie długie z szelkami mają konstrukcję wielowarstwową, z szerokimi nogawkami oznaczonymi taśmami ostrzegawczymi.
- Ubranie specjalne lekkie z tkaniny zewnętrznej w kolorze żółtym, jednowarstwowe, składające się z lekkiej kurtki i lekkich spodni, o podobnej konstrukcji i oznaczeniach.
- Kominiarka wykonana jest z jednobarwnej dzianiny w kolorze białym lub w odcieniu koloru żółtego, z otworem na oczy, nos i usta.
- Rękawice specjalne pięciopalczaste mają konstrukcję wielowarstwową, są wykonane ze skóry lub z tkaniny (lub z obu), używane do prac w wysokich temperaturach zgodnie z normami.
- Buty strażackie w kolorze czarnym, wykonane ze skóry, oznakowane elementami z taśmy ostrzegawczej lub z gumy.
- Hełm strażacki ma kolor czerwony, gładką skorupę bez ostrych załamań, wyposażony w osłonę karku i twarzy.
- Rękawice techniczne pięciopalczaste są odporne na ścieranie, przekłucie, przecięcie, rozerwanie i uderzenie.
tags: #strazak #w #zakladowej #sluzbie #ratowniczej