Umundurowanie Strażaka: Rodzaje, Ewolucja i Znaczenie

Straż Pożarna jest służbą mundurową, którą Polacy darzą największym zaufaniem. Wynika to między innymi z bezgranicznego poświęcenia, z jakim strażacy wykonują swoją pracę. To nie tylko gaszenie pożarów, ale również pomoc ludziom rannym w wypadkach samochodowych, pomoc w trakcie powodzi, akcje ratunkowe przy zawalonych budynkach, a także poszukiwania osób zaginionych. Taka praca wymaga nieustannej gotowości, doskonalenia umiejętności i przede wszystkim sprzętu, który nie tylko wspomaga działania ratownicze, ale przede wszystkim odpowiednio chroni. Strój strażacki to coś więcej niż tylko odzież - to kompleksowy system ochrony, który ma na celu zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa strażakowi w każdych warunkach. Wybór odpowiedniego umundurowania to nie tylko kwestia estetyki, ale przede wszystkim bezpieczeństwa i komfortu.

Rodzaje umundurowania strażaka

Umundurowanie strażaka można podzielić na trzy rodzaje ubiorów, dostosowanych do specyfiki pełnionych zadań: umundurowanie bojowe, umundurowanie koszarowe oraz mundur wyjściowy/galowy. Każdy z nich pełni inną funkcję i jest przeznaczony do innych sytuacji służbowych.

Umundurowanie bojowe - Specjalistyczna odzież ochronna

Specjalistyczna odzież ochronna dla strażaka to tak naprawdę środki ochrony osobistej, gwarantujące bezpieczeństwo m.in. podczas udziału w akcjach alarmowych. Jest to kompletne ubranie specjalne, składające się ze spodni oraz kurtki. Ubranie specjalne to najbardziej rozpoznawalny element umundurowania strażaka. Odzież jest wykonana z ognioodpornych materiałów, takich jak Nomex, które chronią strażaka przed wysoką temperaturą, płomieniami oraz niebezpiecznymi substancjami chemicznymi. Gaszenie pożarów należy do najbardziej ryzykownych rodzajów działań, wymagających intensywnej pracy fizycznej w niebezpiecznym środowisku. Te elementy systemu ochronnego strażaków zostały zaprojektowane w celu zapewnienia im ochrony przed wieloma zagrożeniami: oddziaływaniem termicznym (np. narażeniem na oddziaływanie płomieni i promieniowania cieplnego), wdychaniem toksycznych gazów i obrażeniami fizycznymi (np. urazami głowy i kończyn, skaleczeniami, przebiciami, poślizgnięciami, upadkami itp.).

Elementy umundurowania bojowego

• Hełm strażacki: Musi spełniać szereg wymagań. Przede wszystkim zapewnia ochronę głowy przed uderzeniami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi. Dodatkowo powinien być wyposażony w osłonę karku i twarzy, okulary ochronne, a także miejsce do zamocowania maski tlenowej czy latarki czołowej.
• Rękawice strażackie: Są kolejnym istotnym elementem stroju bojowego. Wykonane są z wytrzymałych, ognioodpornych materiałów, które chronią dłonie strażaka przed działaniem wysokich temperatur, płomieniami oraz uszkodzeniami mechanicznymi.
• Obuwie strażackie: Odgrywa ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa na miejscu akcji. Specjalistyczne buty ochronne muszą zabezpieczać stopy strażaka przed ostrymi przedmiotami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi.
• Kominiarka i aparaty oddechowe: Do tego dochodzą specjalistyczne rękawice chroniące przed wysokimi temperaturami, kominiarka, a także buty strażackie i hełm strażacki. Każdy z tych przedmiotów został wykonany z materiałów i w technologii, gwarantującej ochronę przed ogniem i wysoką temperaturą.

Umundurowanie koszarowe

Mundur koszarowy to strój stosowany zarówno w Państwowej, jak i Ochotniczej Straży Pożarnej. Choć nie jest to strój, w którym strażacy walczą z pożarami, jego znaczenie w codziennej służbie jest nie do przecenienia. Tego rodzaju ubranie jest noszone przede wszystkim podczas szkoleń, zawodów, a także podczas zabezpieczania lokalnych imprez i wydarzeń. Ubranie koszarowe, mimo swojej prostoty, pełni kilka istotnych funkcji. Przede wszystkim zapewnia wygodę i swobodę ruchów, co istotne podczas długich godzin szkolenia czy w trakcie zawodów. Dzięki zastosowaniu wytrzymałych materiałów strój jest odporny na uszkodzenia mechaniczne.

Mundur wyjściowy i galowy

Ubiór wyjściowy jest noszony przez strażaków podczas oficjalnych uroczystości i wydarzeń, w których biorą udział. W trakcie pełnienia obowiązków zawodowych, strażacy są ubrani w odzież służbową, składającą się z: kompletnego munduru służbowego, swetra, koszuli, kurtki o długości 3/4, a także czapki, beretu lub kapelusza. Kiedy strażak reprezentuje swoją jednostkę na oficjalnych uroczystościach i zakłada wtedy mundur galowy. To właśnie ten strój podkreśla powagę i godność zawodu, a także wpisuje się w bogatą tradycję i ceremoniał strażacki. Dodatkowo mundur może być uzupełniony o sznur oraz dystynkcje, które wskazują na stopień i funkcję strażaka. Mundur galowy zakładany jest podczas świąt państwowych, strażackich, kościelnych oraz innych oficjalnych okazji. Każdy element tego stroju jest starannie dopracowany, aby strażak wyglądał w nim elegancko i profesjonalnie. Rogatywka, będąca częścią munduru, jest nakryciem głowy o bogatej historii, które dodaje całości dostojności.

Historia rozwoju sprzętu ochronnego strażaka

Aby zaprezentować historię rozwoju sprzętu pożarniczego, przepisów prawnych czy taktyki gaśniczej, można odnieść się do standardów anglosaskich, a także do ewolucji w Polsce.

Początki i ewolucja w krajach anglosaskich

Aż do 1600 r. strażacy musieli radzić sobie z ogniem, promieniowaniem cieplnym i dymem bez użycia nowoczesnej technologii. Konstrukcje obiektów często płonęły doszczętnie, ponieważ strażacy walczyli z pożarami z zewnątrz. Wraz z rozwojem metod gaszenia pożarów ewoluował też sprzęt strażacki. Jacobus Turck, zapewniający obsługę i serwis dwóch nowoczesnych wówczas pomp ręcznych Newsham w Nowym Jorku, jest uznawany za wynalazcę pierwszego hełmu strażackiego. Skonstruował go w 1730 r. Był skórzany, wysoki i z szerokim rondem. Wiele lat później, w 1836 r., Henry T. Gratacap zaprojektował hełm podobny do tego, który używany jest dzisiaj i określany jako tradycyjny hełm strażacki. Mniej więcej w tym samym czasie, gdy Gratacap produkował „hełm przyszłości”, ubrania strażackie również się zmieniały. Użyto wełny, ciężkiego materiału, który zapewniał pewną ochronę przed czynnikami termicznymi - były to spodnie i długi trencz ze sztywnym kołnierzem. Postęp technologiczny związany z wykorzystaniem soku z drzewa gumowego miał korzystny wpływ na rozwój odzieży strażackiej.

Ewolucja ochrony dróg oddechowych

Początkowo również ochrona dróg oddechowych strażaków była minimalna. Legenda miejska głosi, że strażacy zapuszczali brody, moczyli je w wodzie i zagryzali, aby oddychać przez nie w zadymionych miejscach. Dopiero w 1825 r. włoski naukowiec Giovanni Aldini próbował zaprojektować maskę, która zapewniłaby ochronę cieplną i dozowanie świeżego powietrza. Koncepcja ta stanowiła inspirację do wielu kolejnych prób stworzenia bardziej skutecznego urządzenia. Górnik John Roberts wynalazł maskę filtracyjną, która była szeroko stosowana w Europie i Stanach Zjednoczonych.

Rozwój po wojnach światowych i współczesne standardy

Wojny światowe przyniosły spowolnienie postępu w rozwoju wyposażenia i sprzętu ochrony indywidualnej. Powszechnie widywano długie gumowe trencze, długie gumowe buty i tradycyjny hełm strażacki. Dopiero po drugiej wojnie światowej opracowano normy dotyczące strażackiego wyposażenia ochrony osobistej. Kilka organizacji rozpoczęło testy wydajności i tworzenie standardów dla sprzętu. Dopiero w 1982 r. NFPA opracowała standard dla urządzeń systemu bezpieczeństwa osobistego ostrzegania (PASS). Urządzenia te wysyłają alarm dźwiękowy, gdy strażak pozostaje nieruchomy lub kończy mu się powietrze. W 1980 r. używany obecnie sprzęt przeciwpożarowy pochodzi z połączenia testów i technologii z wcześniejszych lat. Komfort użytkowania, odporność na uszkodzenia mechaniczne i wysoką temperaturę wzrastały wraz z nowymi elementami, takimi jak taśmy wszyte w górną część odzieży specjalnej, wiele kieszeni na różne narzędzia i zdejmowane nakolanniki. Współczesny hełm strażacki nadal przypomina projekt Henry'ego Gratacapa, ale ma lepsze wewnętrzne zawieszenie, pasek na podbródek i ognioodporną osłonę karku, która zakrywa uszy i szyję.

Chronologia rozwoju umundurowania strażackiego w Wielkiej Brytanii

1. 1866 r.: Główny oficer straży pożarnej, kapitan Sir Eyre Massey Shaw, wprowadził nowy mundur składający się z niebieskiej dwurzędowej tuniki serge i spodni. Każdy strażak miał przy sobie toporek i klucz do węża, a także nosił numer na tunice.
2. 1914 r.: Wprowadzono gumowe legginsy. Wełniane spodnie łatwo namakały i w rezultacie stawały się bardzo ciężkie.
3. 1974 r.: Wełniana tunika pozostała, ale czarne gumowe legginsy wycofano i zastąpiono kultowymi żółtymi legginsami.
4. 1989 r.: Wprowadzono pierwszy Nomex. Tkanina zapewniała znacznie lepszą ochronę przed ciepłem i płomieniami, i była wodoodporna.
5. 1999 r.: Kombinezon Inferno został wprowadzony do podziałów bojowych. Ten bordowy kombinezon był bardziej giętki i odporny na ciepło niż poprzedni, co pozwalało strażakom na łatwiejsze poruszanie się i możliwość dłuższego przebywania w środowisku pożaru.
6. 2010 r.: Wprowadzono serię X-Flex, wykonaną z najlżejszych i najbardziej efektywnych materiałów dostępnych w tamtym czasie. Jest lżejsza niż poprzednie ŚOI, zwiększa swobodę ruchu, a wytrzymała powłoka zewnętrzna zapewnia dobrą cyrkulację powietrza, zwiększoną oddychalność i komfort. Rękawice wykonane z kombinacji tkanin typu Nomex i Elk można prać w pralce i usuwać z nich wszelkie zanieczyszczenia. ŚOI mogą być używane w każdej interwencji, w której uczestniczy brytyjska straż pożarna, a strażacy otrzymali dodatkową parę specjalnych rękawic ochronnych, które są lżejsze i mogą być używane we wszystkich interwencjach niezwiązanych bezpośrednio ze zwalczaniem pożaru.

Ewolucja umundurowania strażackiego w Polsce

Przedwojenne wyposażenie strażackie w Polsce nie odbiegało szczególnie od tego, które stosowali strażacy w krajach europejskich. Przykładem niech będą stroje czy hełmy z polskimi oznaczeniami, takie same jak sprzęt stosowany w sąsiadujących krajach. Na przestrzeni lat zmieniło się praktycznie wszystko, jeżeli chodzi o hełmy, ubrania specjalne czy obuwie. Jedyne, co pozostało w niemalże niezmienionej formie, to pas strażacki i kominiarka.

Okres przed 1992 rokiem

Przed 1992 r. polskie normy określały wymagania tylko dla hełmu, pasa strażackiego, aparatów oddechowych i masek. Dla takich ochron, jak ubrania specjalne, buty specjalne i rękawice nie było wymagań w zakresie odporności na zapalenie czy też na duże promieniowanie cieplne. Z tego względu podstawowym ubraniem ochronnym dla strażaka było tzw. „moro” - stosowane do połowy lat 90. ubiegłego stulecia. Słowo „moro” jest skrótem od określenia „materiał odzieżowy roboczo-ochronny”. Moro było wykonane w 100% z tkaniny bawełnianej, bez impregnatu wpływającego na odporność na zapalenie i dodatkowych warstw chroniących strażaka przed promieniowaniem cieplnym oraz przemoczeniem. Do kompletu z moro strażak dostawał buty typu „skuter”, z całą konstrukcją powyżej podeszwy wykonaną z tworzywa skóropodobnego. Rzadkością były wierzchy wykonane ze skóry. Jeszcze wcześniejszym ubraniem była odzież specjalna wykonana z brezentu lub zbliżonych materiałów. U prądownika pierwszej roty warstwę ogniochronną kurtki „wyjazdowej” (będącą standardem w przypadku strażaków amerykańskich czy brytyjskich w tym samym okresie) zastępowano polewaniem go wodą, co miało zwiększyć jego komfort termiczny przy podejściu do płomieni.

Przemiany po 1990 roku i wejście do UE

Po 1990 r. CNBOP (Centralna Stacja Ratownictwa Górniczego w Bytomiu) rozpoczęła prace nad nowymi standardami. W 3 lata później CNBOP wydawało już świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Były wielowarstwowe, składały się z warstwy zewnętrznej, wodoszczelnej paroprzepuszczalnej membrany, warstwy termoizolacyjnej i podpinki. Pierwsze ubrania powstawały z tkaniny aramidowej typu Nomex i stąd przyjęła się potoczna nazwa tego nowego typu i kroju ubrań. Ubrania z tkaniny typu Nomex były wówczas bardzo drogie (w porównaniu z ubraniem typu moro nawet siedem do dziesięciu razy droższe), z tego powodu około 1995 r., pierwotnie na krótki okres przejściowy, zostały zastąpione w wielu jednostkach tzw. ubraniem popularnym specjalnym, w skrócie UPS. Miało ono warstwę zewnętrzną wykonaną z impregnowanej bawełny, zaś w warstwie termoizolacyjnej i podszewce zastosowano łatwopalny poliester. Zaimpregnowana bawełna zachowywała odporność na zapalenie zwykle do pierwszego prania. Ponieważ jednak tego typu ubrania były trzy-, czterokrotnie tańsze niż ubrania wykonane w 100% z włókien aramidowych, na długo zadomawiały się w jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Okres przejściowy trwał do 2004 r. Kiedy Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, zaczęła w niej obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej, wprowadzona rozporządzeniem ministra gospodarki z 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej.

Indeksy tlenowe materiałów i zakaz azbestu

Aby uzmysłowić, jak duże zagrożenie dla użytkowników stwarzały ubrania bawełniane „moro” i ubrania typu UPS w porównaniu do ubrań z nowoczesnych tkanin, można zestawić ich tzw. indeksy tlenowe (indeks tlenowy to najmniejsza zawartość tlenu w atmosferze, wyrażona w procentach objętościowych, przy której zachodzi jeszcze proces palenia):

• dla tkanin bawełnianych indeks tlenowy wynosi ok. 17%,
• tkanina wełniana ma indeks 23,8%,
• tkaniny aramidowe (Nomex) 28-31%,
• coraz częściej stosowana na całym świecie tkanina z włókien polibenzimidazolu, w skrócie PBI (czyli brytyjski „złoty standard”), osiąga nawet 42%.

Sama konstrukcja ubrań się nie zmieniła, zaczęto jednak wprowadzać nowoczesne technologie materiałowe. Warto wspomnieć, że przed 1990 r. można było jeszcze spotkać w wyposażeniu jednostek straży pożarnej ubrania wykonane z włókien azbestowych pokrytych warstwą sproszkowanego aluminium. Ustawą z 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest (DzU nr 101, poz. 628) wprowadzono zakaz stosowania azbestu we wszystkich dziedzinach przemysłu.

tags: #stroj #strazacki #prawdziwy