Kwestia bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) w służbie pożarniczej jest kluczowa, zarówno dla funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP). Temat szkoleń BHP dla tych grup, a zwłaszcza dla ochotników, rodzi jednak wiele wątpliwości prawnych i praktycznych. Niniejsza artykuł ma na celu kompleksowe przedstawienie obowiązujących przepisów, istniejących interpretacji oraz zaleceń dotyczących szkoleń BHP dla strażaków w Polsce.
Szkolenia BHP dla Funkcjonariuszy PSP i Pracowników Służby BHP
Szkolenie BHP dla pracowników i funkcjonariuszy służby BHP zatrudnionych oraz pełniących obowiązki w PSP jest obowiązkowe. Ma ono na celu zapewnienie aktualnej wiedzy i umiejętności związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy. Szkolenia okresowe dla tej grupy często obejmują aktualizacje w przepisach krajowych i unijnych, ocenę ryzyka zawodowego, a także procedury zgłaszania i dokumentowania wypadków. Dostępne są również internetowe formy tych szkoleń.
Zgodnie z § 22 ust. 1 i 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej, szkolenie okresowe BHP strażaka PSP jest organizowane nie rzadziej niż raz na 3 lata w formie seminarium lub instruktażu. Pierwsze szkolenie okresowe BHP przeprowadza się w okresie do 12 miesięcy od dnia ukończenia przez strażaka szkolenia wstępnego w zakresie bezpieczeństwa i higieny służby.
Status Prawny Strażaka Ochotnika a Szkolenia BHP
Sprawa szkoleń BHP dla strażaków ochotników jest znacznie bardziej złożona. Istnieje powszechne przekonanie, że obowiązek szkoleń BHP co 3 lata dotyczy wyłącznie pracowników zatrudnionych na umowę o pracę. Strażak ochotnik nie jest zatrudniony na umowę o pracę, co sprawia, że przepisy związane z Kodeksem Pracy, w tym również te dotyczące szkoleń BHP, nie mają wprost zastosowania. Członka OSP łączy ze swoją jednostką tylko status członka, a nie status pracownika.
Mimo to, pojawiają się sytuacje, gdzie jednostki OSP są informowane podczas kontroli o rzekomym obowiązku ponowienia szkolenia BHP po 3 latach od daty każdego kursu podstawowego. Brak jednoznacznych przepisów prawnych często prowadzi do nieporozumień i problemów organizacyjnych oraz finansowych.
Podstawy Prawne i Interpretacje
Na gruncie obowiązującej ustawy o ochotniczych strażach pożarnych problematyka szkoleń okresowych w zakresie BHP strażaków ratowników OSP została sformułowana w sposób wywołujący szereg wątpliwości interpretacyjnych.
Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych (OSP)
Zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 194 ze zm.) wymagania dotyczące bezpieczeństwa i higieny służby, o których mowa w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 29a ust. 2 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, stosuje się odpowiednio do strażaków ratowników OSP.
Rozporządzenie w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej
Aktualnie obowiązującym rozporządzeniem wydanym na podstawie art. 29a ust. 2 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 1969 ze zm.) jest rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1632). Mimo że w przypadku strażaków ratowników OSP nie mamy do czynienia ze służbą (jak w przypadku funkcjonariuszy PSP) ani ze stosunkiem pracy, dla celów niniejszej informacji używane jest określenie BHP, odpowiadające semantycznie skrótowi powszechnie używanemu w stosunku do pracowników (bezpieczeństwo i higiena pracy).
Programy szkoleń Komendanta Głównego PSP
Komendant Główny PSP wydał dwa programy szkoleń zatwierdzone przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji: program szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP oraz program dotyczący szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy dla strażaków OSP. Punkt II.1.3. programu szkolenia z zakresu BHP dla strażaków OSP stanowi, że szkolenie realizuje się jako pierwszy element szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP. Programy te są publikowane na stronie internetowej Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej.
Rozbieżności interpretacyjne i brak spójności
Z jednej strony, nigdzie w żadnym akcie prawnym nie ma wzmianki o szkoleniu OSP w zakresie BHP jako szkoleniu okresowym. Skoro strażacy ochotnicy nie są pracownikami, nie mają obowiązku przechodzić szkoleń okresowych z zakresu BHP. Jedyna wzmianka o szkoleniu w zakresie BHP jest w systemie szkolenia członków OSP biorących udział w działaniach ratowniczych, co sugeruje, że po przejściu szkolenia podstawowego sprawa jest zakończona.
Z drugiej strony, niektóre Komendy Wojewódzkie i Powiatowe PSP podchodzą do tematu analogicznie, traktując ratownika w OSP jak pracownika. W piśmie Komendy Głównej PSP z 7 lipca 2006 r. zinterpretowano kwestię, porównując na zasadzie podobieństwa macierzysty Zarząd OSP do pracodawcy, a w konsekwencji przyjęto zasady szkoleń takie jak w stosunku do pracowników. To podejście zakłada, że ktoś, posiadający co najmniej tytuł specjalisty do spraw BHP, powinien przeprowadzać szkolenia okresowe dla ratowników.
Przed wejściem w życie ustawy o OSP, strażacy ratownicy OSP nie mieli obowiązku przechodzenia okresowych szkoleń z zakresu BHP. Wiedzę z zakresu BHP nabywali w ramach odbywanych szkoleń i ćwiczeń, ale nie w formie dedykowanych szkoleń BHP.
Kontrowersje dotyczące kontroli i porozumień
Pojawiają się również rozbieżności w wytycznych do inspekcji w OSP włączonej do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) oraz we wzorach porozumień stosowanych podczas włączania jednostki do KSRG:
- Wytyczne do inspekcji: Mowa jest o ocenie posiadanych uprawnień w zakresie szkoleń z BHP, co może być interpretowane jako wymóg posiadania aktualnego szkolenia. Jednak brak jest jasnego wskazania, że chodzi o szkolenie okresowe, a nie jedynie o fakt odbycia szkolenia BHP będącego elementem kursu podstawowego.
- Wzór porozumienia: Wskazuje, że naczelnik sprawuje nadzór nad ważnością szkoleń BHP. To sugeruje konieczności ich okresowego powtarzania. Jednakże, można to również interpretować jako obowiązek naczelnika do pilnowania, aby każdy strażak posiadał jakiekolwiek szkolenie BHP, które jest elementem szkolenia podstawowego.
Autorzy tych wytycznych mogą być oderwani od rzeczywistości, nieświadomi, że szkolenie BHP jest elementem szkolenia podstawowego, lub że brakuje podstaw prawnych do okresowych szkoleń BHP dla ochotników.
Kto organizuje i finansuje szkolenia BHP dla OSP?
Kwestia odpowiedzialności za organizację i finansowanie szkoleń BHP dla OSP jest kolejnym punktem spornym.
Obowiązek gminy
Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 1a ustawy o OSP, gmina, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym finansowanie szkoleń innych niż wskazane w art. 11 ust. 1 (czyli szkoleń organizowanych przez PSP). Odnosząc ten przepis do szkoleń BHP strażaków ratowników OSP, należy stwierdzić, że na gminie ciąży obowiązek finansowania tych szkoleń.
Przez wzgląd na odpowiednie stosowanie przepisów rozporządzenia w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej względem strażaków ratowników OSP oraz zaliczeniu ochrony przeciwpożarowej do zadań własnych gminy wraz z nałożeniem obowiązku finansowania przez gminę szkoleń wynikającym z art. 10 ust. 1 pkt 1a ustawy o OSP, można wywieść wniosek, że istnieje obowiązek gminy także w zakresie organizowania szkoleń okresowych z zakresu BHP (a przynajmniej wymuszania środkami prawnymi, jakimi gmina dysponuje, organizowanie tych szkoleń).
Rola Państwowej Straży Pożarnej
Komendy Powiatowe PSP często twierdzą, że organizują szkolenia zgodnie z programem zawartym w systemie szkolenia ratowników OSP, gdzie nie ma wzmianki o szkoleniach okresowych BHP. Jeśli jednak przyjąć założenie, iż jednym z elementów szkolenia zawodowego jest również tematyka BHP, to w istocie Państwowa Straż Pożarna, współdziałająca z OSP, byłaby podmiotem zobligowanym do nieodpłatnego szkolenia strażaków jednostek operacyjno-technicznych OSP uczestniczących w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym (art. 35.1 w związku z art. 28 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej).
Samodzielne inicjatywy i brak podstaw prawnych do płatności
W praktyce zdarza się, że jednostki OSP znajdują osobę, która może przeprowadzić takie szkolenie odpłatnie, ale problemem jest brak podmiotu, który mógłby pokryć koszty. Gminy często odmawiają finansowania, argumentując brakiem jednoznacznej podstawy prawnej do opłacania szkoleń BHP dla ochotników, którzy nie są ich pracownikami. Niekiedy ktoś z OSP będący specjalistą do spraw BHP wykonuje takie szkolenie nieodpłatnie i wystawia stosowne zaświadczenie.
Wiele jednostek OSP próbuje w tej sytuacji zwrócić się do Komendy Miejskiej/Powiatowej PSP, a następnie do Urzędu Miasta/Gminy, jednak często są odsyłane między instytucjami. Sytuacja ta prowadzi do tego, że "każdy robi, jak uważa, i uważa, jak robi".
Zalecane Praktyki w Zakresie Bezpieczeństwa
Niezależnie od zawiłości prawnych, bezpieczeństwo strażaków jest priorytetem. Istnieje wiele praktycznych aspektów, które mogą poprawić poziom BHP w OSP.
Szkolenia okresowe - potrzeba i forma
Mimo braku jednoznacznych regulacji, specjaliści ds. BHP sugerują, że szkolenia w zakresie BHP powinny odbywać się okresowo, zwłaszcza że strażacy wykonują prace niebezpieczne. Dla takich prac częstotliwość szkoleń jest określona w przepisach na raz do roku. Kwestia, czy dla członków OSP powinna być raz do roku czy rzadziej, jest otwarta, ale kluczowe jest ich cykliczne przeprowadzanie.
Szkolenie dla członków OSP mogłoby trwać około czterech do pięciu godzin. Ważne jest, aby było ono angażujące i zawierało konkretne przykłady, a nie tylko suche fakty. Zbyt długie i monotonne szkolenia mogą nie przynieść oczekiwanych rezultatów, zwłaszcza jeśli uczestnicy nie są "profesjonalnymi" ochotnikami.
Praktyczne aspekty bezpieczeństwa podczas działań
Ważne jest, aby zasady bezpieczeństwa były wdrażane na co dzień i powtarzane przed każdymi działaniami. Oto kluczowe obszary:
- Środki Ochrony Indywidualnej (ŚOI): Stosuj odpowiednie ŚOI, zwracaj uwagę na ich właściwe założenie. Zawsze zapinaj pasek podbródkowy hełmu. Używaj sprzętu o odpowiednim rozmiarze. Stosuj trudno palną bieliznę.
- Transport: Zapinaj pasy bezpieczeństwa. Nie wyskakuj z pojazdu. Wysiadając na drodze, wysiadaj od strony pobocza. Umocuj sprzęt przewożony w kabinie. Podczas dojazdu skup się i pomyśl, co może być potrzebne.
- Miejsce działań: Zabezpiecz i oznakuj teren działania. Zadbaj o swoją widoczność, w razie potrzeby załóż kamizelkę odblaskową. Odsuń osoby postronne.
- Sprzęt: Poznaj bazę techniczną jednostki. Nie używaj uszkodzonego i niesprawnego sprzętu. Dobieraj sprzęt do charakteru działań.
- Drogi oddechowe: Używaj sprzętu ochrony dróg oddechowych. Nie naruszaj rezerwy powietrza - nie pracuj „na gwizdku”.
- Praca na wysokości: Pracując na wysokości, używaj sprzętu chroniącego przed upadkiem. Zadbaj o właściwe używanie drabin. Zabezpiecz sprzęt, którego używasz.
- Łączność i komunikacja: Stosuj środki komunikacji radiowej. Naucz się obsługi radiotelefonu i skutecznej komunikacji. Bądź w kontakcie z innymi strażakami.
- Profilaktyka zdrowotna: Czyść i dezynfekuj środki ochrony indywidualnej. Stosuj rękawiczki nitrylowe. Zadbaj o profilaktykę antynowotworową.
Znaczenie instruktażu przed ćwiczeniami i akcjami
Przed każdym ćwiczeniem lub akcją powinny być omawiane zasady bezpiecznych działań i pracy. Powinien być także przeprowadzony przegląd wyposażenia i umundurowania ratowników. Osoby bez odpowiedniego lub kompletnego wyposażenia nie powinny być dopuszczane do udziału w działaniach. Takie podejście pomaga wyrobić nawyki i zwiększa ogólne bezpieczeństwo.
Rola dowódców w przekazywaniu wiedzy BHP
Ważne jest przygotowanie dowódców, którzy, analogicznie do osób kierujących pracownikami, powinni powtarzać szkolenie dla tej grupy raz na pięć lat. Lepsze jest przeszkolenie w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy dowódców, którzy zadbają o przekazanie tej wiedzy swoim ludziom i będą egzekwować przestrzeganie zasad podczas realnych akcji ratowniczo-gaśniczych. Funkcjonariusze PSP powinni zwracać uwagę na postępowanie ochotników, nie dopuszczać nieumundurowanych strażaków do działań i pilnować poprawności wykonywanych czynności.
OCENA SYTUACJI - PIERWSZA POMOC PRZEDMEDYCZNA
Podsumowanie i Wnioski
Problematyka szkoleń BHP dla strażaków OSP jest skomplikowana ze względu na brak spójnych i jednoznacznych przepisów prawnych. Mimo że strażacy ochotnicy nie są pracownikami w rozumieniu Kodeksu Pracy, a szkolenie BHP jest elementem szkolenia podstawowego, pojawiają się oczekiwania dotyczące okresowych szkoleń.
Ustawa o OSP nakłada na gminę obowiązek finansowania szkoleń, co pośrednio może sugerować także obowiązek ich organizowania. Jednocześnie Komenda Główna PSP, poprzez swoje wytyczne i programy, akcentuje znaczenie BHP, choć w praktyce nie zawsze dostarcza jasnych ram prawnych i organizacyjnych dla szkoleń okresowych.
Konieczne jest doprecyzowanie przepisów dotyczących szkoleń BHP dla strażaków OSP, wskazanie konkretnego podmiotu odpowiedzialnego za ich organizację i finansowanie oraz określenie częstotliwości. Do czasu jasnych regulacji, każda jednostka OSP powinna dążyć do maksymalnego poziomu bezpieczeństwa, wykorzystując instruktaże, ćwiczenia i wiedzę dowódców, a także domagać się konkretnych podstaw prawnych, gdy wymagane są szkolenia okresowe.