Praca nurka w Państwowej Straży Pożarnej (PSP) jest zadaniem o niezwykle trudnym charakterze, często odmiennym od powszechnego wyobrażenia o nurkowaniu. To codzienna służba i zadania, stojące przed nurkami Straży Pożarnej, które dalekie są od błękitnych wód i raf koralowych. Jak podkreśla Rafał Sydor, nurek Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie: „My nie analizujemy tego. Robimy swoje, czyli wyławiamy ciało i wracamy do koszar.”
Definicja i rola "Szybkiego Nurka"
W żargonie nurków z woj. warmińsko-mazurskiego, a także w ogólnej praktyce, funkcjonuje pojęcie „szybkiego nurka”. Jest to zespół czynności ratowniczych, mających na celu wprowadzenie do wody nurka-ratownika w możliwie najkrótszym czasie. Działania te są związane przede wszystkim z ewakuacją ludzi spod wody, uwięzionych w pojazdach, wywróconych jednostkach pływających oraz w budowlach hydrotechnicznych. Szybki nurek to strażak, który został zadysponowany do działań natychmiast po zauważeniu zdarzenia na wodzie.
Aby działania ratownicze były skuteczne, muszą zostać spełnione dwa podstawowe warunki: jak najszybsze dotarcie do poszkodowanego i sprawne prowadzenie działań. W tym celu Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 25 maja 2004 r. w sprawie wykonywania prac podwodnych w jednostkach organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych (DzU nr 138, poz. 1468, z późn. zm.) dopuszcza prowadzenie prac podwodnych bez udziału kierującego pracami podwodnymi (KPP) w przypadku ratowania życia. Ten przepis umożliwia rozpoczęcie akcji natychmiast po przyjeździe nurków na miejsce, bez konieczności odstępowania od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne.
Organizacja Specjalistycznych Grup Ratownictwa Wodno-Nurkowego (SGRW-N)
Ratownictwo wodne w zakresie specjalistycznym w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG) realizują Specjalistyczne Grupy Ratownictwa Wodno-Nurkowego (SGRW-N). Na terenie województwa małopolskiego działa na przykład SGRW-N "Małopolska", która obejmuje swoim zasięgiem całe województwo. Jak wyjaśnia Rafał Sydor, grupa ta składa się ze strażaków z Krakowa, Tarnowa, Nowego Sącza i Nowego Targu, co sprawia, że są w stanie dotrzeć w maksymalnie kilkadziesiąt minut do każdego miejsca w województwie i podjąć działania ratownicze, a nie tylko poszukiwawcze. Czas wyjazdu zadysponowanej grupy wodno-nurkowej (co najmniej poziomu A) określono jako „niezwłoczny”, co oznacza, że nurkowie są przygotowani do użycia sprzętu w trybie natychmiastowym.
Zasady organizacji ratownictwa wodnego w KSRG określają minimalny skład SGRW-N poziomu A jako co najmniej dwóch młodszych nurków, którzy tworzą grupę zdolną do podjęcia natychmiastowych działań ratowniczych. Jeden z nurków wyznaczany jest na dowodzącego działaniami ratowniczymi (DDR), który po dotarciu na miejsce zdarzenia kieruje odcinkiem bojowym związanym z poszukiwaniem osoby zaginionej pod wodą. W uzasadnionych przypadkach, na podstawie porozumień z Lotniczym Pogotowiem Ratunkowym, możliwe jest wykorzystanie śmigłowca do transportu grupy.
Historia i Rozwój SGRW-N Suwałki
Historia ratownictwa wodno-nurkowego w Państwowej Straży Pożarnej w Suwałkach sięga 1993 roku, kiedy to grupa pasjonatów założyła sekcję podwodną. Działalność sekcji została oficjalnie zalegalizowana w 1998 roku, a w tym samym roku strażakom nadano stopień Młodszego Nurka Państwowej Straży Pożarnej. Obecnie SGRW-N Suwałki, włączona w działania centralnego odwodu operacyjnego KSRG, liczy 25 ratowników i prowadzi akcje ratownicze na akwenach wodnych, w tym poszukiwania osób zaginionych, pomoc poszkodowanym oraz uwalnianie zwierząt.
- Struktura: Skupia funkcjonariuszy o różnych specjalnościach: nurkowie, operatorzy sonarów, dowódcy, kierujący pojazdami, stermotorzyści.
- Szkolenie: Większość członków grupy posiada przeszkolenie z zakresu ratownictwa wodnego WOPR, a w grupie znajdują się również kandydaci na nurka MSWiA.
Akcje Ratownicze i Poszukiwawcze
Akcja ma charakter ratowniczy do dwóch godzin od otrzymania informacji o wypadku. Przez ten czas istnieje nadzieja na wyciągnięcie żywego człowieka, który co prawda wymaga interwencji lekarzy, ale jest jeszcze żywy. Po dwóch godzinach, jak stwierdza Rafał Sydor, „szukamy już tylko zwłok”. Paweł Dyba, który pracował jako strażak pod wodą przez 18 lat i dowodził SGRW-N PSP „Małopolska”, potwierdza tę granicę 120 minut jako czas działań ratowniczych, po którym przechodzi się do poszukiwań podwodnych.
Jak relacjonuje kapitan Krzysztof Rutkowski, oficer prasowy iławskich strażaków, w przypadku ratowania mężczyzny spod wody „Równocześnie wprowadzono tzw. szybkiego nurka, czyli odstąpiono od zasad uznanych za bezpieczne. W kilkanaście sekund nurek podjął tego mężczyznę i został on wydobyty na brzeg. Tam rozpoczęto długotrwałą akcje resuscytacyjną. Po 45 minutach wróciły czynności życiowe i mężczyzna został zabrany do szpitala.” Ten przykład doskonale ilustruje ideę szybkiego nurka.
Auto pod wodą w Wolinie! W akcji płetwonurkowie i strażacy
Przebieg Akcji
Na samym początku określa się rejon poszukiwań na podstawie zeznań świadków. Następnie decyduje się, jaką metodę zastosować, w zależności od akwenu i rzeźby dna. Dostępne są trzy podstawowe warianty:
- Metoda sektorowa: Nurkowanie w wyznaczonym sektorze.
- Metoda wahadłowa: Nurek przywiązany jest liną do podestu i przeszukuje teren w sposób wahadłowy.
- Metoda okrężna: Używana, gdy poszukiwana osoba prawdopodobnie znajduje się w określonym punkcie.
W przypadku akcji ratowniczych, nurkowie wyławiają człowieka, wynoszą go na rękach i szybko transportują na brzeg. Ciało w wodzie nie jest szczególnie ciężkie, co ułatwia holowanie.
Działania na rzekach są szczególnie skomplikowane ze względu na prąd i niesione przez wodę przedmioty. Jak wspomina Paweł Dyba, podczas powodzi w 2010 roku strażacy uszczelniali zastawki przy bardzo podniesionym poziomie rzeki, gdzie widoczność była zerowa, a woda niosła „wszystko, co można było dostać w głowę, np. konarem drzewa, samochodem.” W takich warunkach stosuje się techniki zabezpieczające, takie jak przypinanie się do liny kierunkowej, często z użyciem pasa piersiowego i lonży.
Wyzwania w Poszukiwaniach
Wiele zależy od miejsca, gdzie znajduje się poszukiwany. Jeśli zniknął w pobliżu brzegu (np. na kąpielisku, w porcie), szansa na jego szybką lokalizację jest dużo większa. Jeśli natomiast zdarzenie miało miejsce daleko od brzegu, błąd w lokalizacji przez świadków może wynosić do kilkudziesięciu metrów. Zimowe akcje na lodzie również wymagają specjalnych technik transportu nurka, np. saniami lodowymi, poduszkowcem lub łodzią ratowniczą wyposażoną w płozy.
W dzisiejszych czasach nurkowie dysponują nowoczesną technologią, taką jak sonary i roboty podwodne, które znacznie ułatwiają poszukiwania. Sonar dookólny potrafi przeszukać w ciągu 10 minut okrąg od 50 do 100 metrów kwadratowych, co pozwala operatorowi wybrać miejsca do sprawdzenia przez nurka. Wcześniej sprawdzanie kwadratu o boku 100 metrów w zerowej widoczności zajmowało dzień pracy 3-4 nurków.
Wyposażenie Nurka Strażaka
Wyposażenie szybkiego nurka nie musi różnić się od wyposażenia nurków prowadzących inne prace podwodne. Dysponuje on suchym skafandrem i ocieplaczem oraz zestawem nurkowym, które są przygotowane do natychmiastowego użycia. Konfiguracja zestawu nurkowego musi być ergonomiczna i uniwersalna, zapewniać maksimum bezpieczeństwa i dublować najważniejsze elementy wyposażenia (automat oddechowy, dodatkowe urządzenie do cięcia, światła awaryjne).
Paweł Dyba opisuje wyposażenie jako „standardowy sprzęt, który posiadają nurkowie techniczni. Różnica polega na tym, że zamiast półmaski strażacy używają maski pełnotwarzowej, do której podłączana jest łączność przewodowa.” Maski pełnotwarzowe nadciśnieniowe zapewniają wygodę, bezpieczeństwo i kluczową możliwość podłączenia komunikacji podwodnej. Nurek prowadzący działania w wodzie musi być tak zabezpieczony, by można było utrzymywać z nim łączność oraz ewakuować go w sytuacji awaryjnej, do czego służy lina lub łączność przewodowa.
Bardzo dobrze sprawdzają się małe zestawy dwubutlowe, o wielkości 2 x 7 l, które łatwiej się zakłada i które umożliwiają wpływanie do ciasnych miejsc, np. kabiny łodzi. Dodatkowy automat pozwala na ewakuację spod wody człowieka uwięzionego w zamkniętej przestrzeni. Zestaw powietrzny nurka musi dać się łatwo i szybko założyć, także w trakcie dojazdu do miejsca zdarzenia.
Szkolenie i Kwalifikacje
Aby wykonywać pracę nurka w straży pożarnej, trzeba być przede wszystkim strażakiem PSP lub OSP oraz mieć ukończony kurs nurkowania P1, koniecznie w federacji nurkowej CMAS. Jak mówi Paweł Dyba, „kandydat na nurka do straży pożarnej przychodzi już z uprawnieniami na poziomie podstawowym, czyli to jest jakiś kurs P1 CMAS-owski albo OWD i kurs na suchy kombinezon.”
Ważne jest, aby zaznaczyć, że nie ma możliwości bycia nurkiem PSP, jeśli nie jest się w czynnej służbie PSP. To kluczowa informacja, która obala mity o „zewnętrznych” nurkach biorących udział w akcjach PSP. Jeśli taka osoba pracuje w jednostce, gdzie funkcjonuje SGRW-N, jest wysyłana na szkolenie do Bornego Sulinowa. Jest to jedyny ośrodek w Polsce, gdzie kształci się nurków MSW. Ukończenie tego kursu, trwającego dwa tygodnie, daje uprawnienia do wykonywania prac podwodnych i skupia się na pracach podwodnych, procedurach i prawie, weryfikując jednocześnie umiejętności nurkowe kandydatów. Głębokość operacyjna nurków PSP jest standardowo ograniczona do 30 metrów, a przy większych głębokościach wymagany jest nadzór instruktora PSP.
Aspekty Psychologiczne i Etyczne Pracy Nurka
Praca nurka strażackiego jest niezwykle obciążająca psychicznie. Bartłomiej, nurek z 11-letnim stażem, opowiada, że początkowo praca nurka wyglądała zupełnie inaczej niż sobie wyobrażał. „Na większości innych akwenów nurkuje się praktycznie w ciemni. Jest to niesamowicie trudne psychicznie. (...) W chwili napłynięcia [na obiekt] jest bardzo duży stres. Nie każdy umie sobie z tym poradzić.”
Kontakt ze śmiercią jest częsty, zwłaszcza przy poszukiwaniu zwłok. Jak mówi Rafał Sydor: „Wiele wyjazdów do poszukiwań w wodzie kończy się niestety kontaktem z osobą zmarłą, którą wyciągamy na powierzchnię. Każdy kontakt ze śmiercią jakoś na człowieka wpływa.” Najtrudniejsze są akcje, kiedy wyciąga się ciała dzieci. Niekiedy nurkowie przyjmują do tego podejście, że traktują osoby jako „obiekt”, by radzić sobie z emocjami.
Wsparcie psychiczne i rozmowy z doświadczonymi kolegami są kluczowe. Nie każdy nadaje się do tej pracy; Bartłomiej wspomina, że z 18 nurków w jednostce pozostało 10. Strażak, który myśli o pracy nurka, jest początkowo zabierany na akcje, aby mógł zobaczyć, jak to wygląda, i podjąć decyzję, czy chce iść dalej w tę stronę. „To jest praca, do której nie można nikogo zmuszać. Jesteśmy dobrze wyszkoleni, ale jeżeli ktoś zobaczy coś pod wodą, przestraszy się, to może być niebezpieczny dla siebie i dla kolegów.”
Bezpieczeństwo i Misja
Okres od czerwca do września to najgorszy czas pod względem utonięć. Duża liczba przypadków związana jest ze spożywaniem alkoholu nad wodą. Rafał Sydor podkreśla, że jego szacunek do wody bardzo wzrósł, a po alkoholu nigdy nie wszedłby do wody. Ostrzega też przed próbami ratowania tonących wpław przez osoby nieprzygotowane, gdyż istnieje duże ryzyko utonięcia obu osób.
Mimo trudności, nurkowie straży pożarnej czują głębokie poczucie misji. Jak podsumowuje Rafał Sydor: „Jeżeli jedziemy poszukać osoby zaginionej i na brzegu jest rodzina, to człowiekowi sumienie nakazuje, żeby po prostu jak najszybciej sprawić sprzęt, wejść pod wodę i zacząć poszukiwania, a gdy brak już nadziei na odnalezienie kogoś, kogo możemy uratować, to przynajmniej odnaleźć ciało i przekazać rodzinie, aby mogła się z nim z godnością pożegnać.” To pokazuje, że mimo trudnych warunków i często traumatycznych doświadczeń, praca nurka strażackiego jest niezwykle ważna i pełna poświęcenia.