Profesor Tadeusz Klimowicz, autor zbioru znakomitych esejów zatytułowanego „Pożar serca”, zaprasza czytelników w fascynującą podróż do intymnego świata wybitnych pisarzy rosyjskich. Tytułową, rozpalającą się metaforę zaczerpnięto z wiersza Majakowskiego „Obłok w spodniach”, co trafnie oddaje esencję dzieła.
Główny Motyw i Struktura Zbioru
Motywem przewodnim esejów Tadeusza Klimowicza stały się pożary, które płonęły w sercach znanych pisarzy rosyjskich. W języku nieco bardziej prozaicznym oznacza to, że autor skupił się na życiu uczuciowym artystów, portretując ich w okresie przedmałżeńskim, małżeńskim i pozamałżeńskim. „Pożar serca” składa się z szesnastu esejów, a bohaterem każdego z nich jest inny rosyjski pisarz. Autor, wykazując się błyskotliwym poczuciem humoru, opisuje życie osobiste poszczególnych twórców, nie szczędząc niejednokrotnie sarkastycznych uwag na temat pisarzy i ich muz.
Struktura każdego eseju przypomina mozaikę, a wywód inkrustują liczne cytaty. Pojawiają się wybrane wiersze, obszerne fragmenty listów i wspomnień, elementy analiz historycznoliterackich oraz odwołania do innych dzieł. Niemal każde stwierdzenie poparte jest licznymi cytatami z dzienników i listów. Bogata bibliografia omawianej książki zawiera ponad 500 pozycji, wśród których są dzieła rosyjskich pisarzy, prace historycznoliterackie, artykuły, a także publikacje z innych dziedzin. Dzięki temu swobodny sposób wypowiedzi, charakterystyczny dla eseju, nie determinuje odbioru książki wyłącznie w kategoriach luźnych rozważań i interpretacji.
Pisarze w Ognisku Namiętności
Klimowicz przywołuje postaci takie jak Fiodor Dostojewski, Lew Tołstoj, Aleksander Puszkin, Anton Czechow, Walerij Briusow, Siergiej Jesienin, Władimir Majakowski, Marina Cwietajewa, Borys Pasternak, Władimir Wysocki, Wieniedikt Jerofiejew, Aleksandr Błok czy Nikołaj Rubcow. Każdy z nich doświadczał intensywnych emocji, które często stawały się paliwem dla ich twórczości.
W kontekście życia uczuciowego pisarzy, autor porusza kwestię funkcji nieszczęśliwej (nieodwzajemnionej, niespełnionej) miłości w tworzeniu biografii artysty z generacji Wertera. Nie wszyscy wielcy artyści romantyczni pojedynkowali się, jednak wielu z nich mierzyło się z burzliwymi związkami, które często znajdowały odzwierciedlenie w ich dziełach. Co ciekawe, pogląd aktualny dla wielu do dziś, że artysta nie powinien się żenić, pojawia się już w tych dawnych dyskusjach. Coraz więcej wątpliwości zaczynała zresztą budzić sama instytucja małżeństwa. Jak pisał J. Parandowski, kobiety ciągle potrzebują pieniędzy i nie znają się na sztuce.
Dzienniki, Listy i Kształtowanie Legendy
Intymne Zapiski Twórców i Ich Małżonek
Dzienniki i listy stanowią kluczowe źródła do zrozumienia życia wewnętrznego pisarzy. Często powstawały one z myślą o bardzo ograniczonym gronie odbiorców, a niekiedy miały być natychmiast zniszczone. Na przykład, Lew Tołstoj pisał „Dziennik tylko dla siebie” i chował go pod koszulą lub w bucie, wszystko po to, by notatki nie wpadły w niepowołane ręce, w tym jego żony. Podobne zachowania wydawców dzienników Franza Kafki czy Emile'a Ciorana są znane z historii literatury. Losy dziennika intymnego pisarza dzieliły najczęściej jego listy, które nierzadko miały zostać zniszczone po śmierci autora.
Często jednak te zapiski, szczególnie prowadzone przez kobiety związane z twórcami rosyjskimi (m.in. Galinę Bienisławską, Sofię Tołstojównę - wnuczkę Lwa Tołstoja, Jelenę Bułhakową), powstawały z myślą o potencjalnym odbiorcy. Sofia Tołstojowa, żona Lwa Tołstoja, prowadziła swoje zapiski, by móc sądzić i opisywać swój stosunek do męża i jego do niej, wiedząc, że jest to jej doniosłe powołanie - bycia żoną geniusza i wielkiego człowieka. Mimo to, większość z nich nie oczekiwała, iż ich intymne zapiski zostaną kiedykolwiek opublikowane.
Rola Wdów w Ochronie Dorobku
Wdowy często stawały się kapłankami chroniącymi przed zapomnieniem imię i dorobek zmarłego artysty. Przykładem jest Nadieżda Jakowlewna Mandelsztam, która czterdzieści dwa lata przeżyła jako wdowa po Osipie Mandelsztamie, a także Jelena Siergiejewna, która szybko stała się częścią legendy o Bułhakowie. Te kobiety, takie jak Anna Dostojewska czy Nadieżda Jakowlewna, dbały o wszelkie niuanse public relations, tworząc kanoniczny image zmarłego twórcy. Wdowy te, na przykład Nadieżda Mandelsztam czy L. Biełoziorska, często dzielily się danymi archiwalnymi i radami z badaczami, stając się strażniczkami i interpretatorkami spuścizny mężów.
Aleksander Puszkin - Studium Przypadku
Miłość, Pojedynki i Życie Prywatne
Aleksander Puszkin, jeden z centralnych bohaterów esejów Klimowicza, jest przykładem pisarza, którego życie uczuciowe było niezwykle burzliwe i często publicznie komentowane. „Pożary w sercu” Puszkina, jego romanse, pojedynki i miłostki, były przedmiotem szerokiej dyskusji już za życia poety. Wiedzieliśmy, że Aleksandr Błok tego samego dnia, kiedy oświadczył się Lubow Mendelejewej, nosił w kieszeni list z informacjami o samobójstwie, co doskonale wpisuje się w ten romantyczny obraz.
Puszkin był poetą, którego los zdawał się przesądzony przez jego wiersze polityczne, jednak wpływowi przyjaciele chronili go. W Kiszyniowie (gdzie został wolnomularzem 4 maja 1821 r.) Puszkin był pod kuratelą, spędził tam trzy lata ze stolicą i bezpowrotnie z młodością. W tym okresie Puszkin często się strzelał. Opowieści o jego stylu życia, pełnym orgii i "kawalerskiej bibki", zmieniały jego wizerunek. Puszkin nie zmieniał sympatii ani do Bachusa, ani do Wenery, ale zawsze zakładał stałą możliwość wyboru typu zachowania. Funkcje zachowania społecznie nieunormowanego były jednak funkcjonalne jedynie w ramach danego systemu i jego pozycji w hierarchii społecznej. Anonimy, które dotarły z poranną pocztą do wielu osób, w tym do Puszkina, często przyczyniały się do prowokowania pojedynków. Na balu inaczej niż „podczas kawalerskiej bibki”, panowała etykieta, ubiór itd. Kiedy przeciwnik przedziurawił mu czapkę, Puszkin oddał się z pasją swojej wielkiej grze. Kolejny pojedynek miał odbyć się z Siemionem Starowem, lecz restauracyjne trunki roztopiły dzielące ich lody.
Puszkin charakteryzował się skrupulatnością doświadczonego urzędnika, precyzją i wprawą w sprawach miłosnych. Podboje, romanse, rozstania - na wszystko miał swoje określone metody, oczywiście z indywidualnymi wariantami, ku zadowoleniu klientek. Pewna Rosjanka, którą poeta zdobył, a potem rzucił, nie czuła do niego żalu. Puszkin, który niemal każdego ranka oddawał sto strzałów i samotnie dużo grał w bilard, w tym okresie adorował i prosił o rękę Annę Oleniną, ale ona uważała, że nie jest odpowiednią dla niego partią, nazywając go „pozbawionym jakiegokolwiek idealizmu”. Jego liczne romanse, na przykład z Anną Wulf czy Aleksandrą Biekleszową, były szeroko komentowane. W czerwcu 1825 roku do Trigorskoje przyjechała Anna Kern, z którą Puszkin był już przedstawiony sześć lat wcześniej. Poeta pisał do niej listy pełne namiętności, często przyjmując pozę cynika i lekkoducha w stosunkach z kobietami, co było charakterystyczne dla epoki.
Aleksander Puszkin: geniusz, playboy, ojciec literatury rosyjskiej
Małżeństwo z Natalią Gonczarową
Puszkin był zakochany w Natalii Gonczarowej - młodszej o trzynaście lat. Jego decyzja o ślubie, choć przynosząca mu szczęście, była również źródłem wielu obaw. Mówił, że żeni się bez zapału, bez dziecięcej ułudy. 6 maja 1830 roku odbyły się zaręczyny, a ślub w cerkwi Wozniesieńskiej (Starogo Wozniesienija). Puszkin odnalazł w sobie powołanie moralisty, co było widoczne w jego listach do żony, gdzie zazdrość i troska o jej reputację były niemal zawsze obecne.
Natalia Puszkin była jedną z najpiękniejszych kobiet Petersburga, co przyciągało uwagę i zazdrość. Puszkin wnosił w związek talent i inteligencję, a ona - urodę. Mimo że Puszkin mógłby obdarzyć uczuciem inteligentną kobietę, ostatecznie jego wybór padł na Natalię. Jak pisał J. Ortega y Gasset: „Mężczyźni kochają się w łani”. Ich związek nie był pozbawiony problemów, a poeta niejednokrotnie musiał stawiać czoła plotkom i niepokojom. Natalia w zaawansowanej ciąży stawała się obiektem plotek, co budziło u Puszkina „upiory” i lęki, towarzyszące niemal zawsze scenom zazdrości. Ostatecznie Puszkin zginął w pojedynku.
Dyskrecja a Publiczne Zaciekawienie
Zainteresowanie intymnym życiem innych ludzi jest odwieczne, a w przypadku artystów przeradza się często w publiczną ciekawość. Dyskrecja już dawno przestała być modna, a drzwi do alkowy małżeńskiej zostały szeroko otwarte, ku radości tych rozmiłowanych w romansie brukowym. Życie literackie, podobnie jak inne sfery życia, ma swoje „zakamarki”, co nie dziwi.
W dzisiejszych czasach artysta współczesny często rezygnuje z prywatności, stając się ulubionym przedmiotem plotki, gotowym dodać do mu przypisanych cech nową: ekshibicjonisty przed kamerą. Literatura rosyjska w dwudziestowiecznej Rosji, np. poprzez publikacje w czasopiśmie "Diadia Wania", przyczyniła się do otwarcia dyskusji o intymności. Jednak zawsze pojawia się pytanie, gdzie leżą granice prywatności, których biograf nie powinien przekroczyć, i jak zachować umiar w opisywaniu życia pisarza. Niektóre dzieła są taktowne i nie wkraczają w rejony sfery prywatnej, gdzie zaczyna się niedyskrecja. Nadmiernie śmiałe opisy wywołują natomiast emocje i kontrowersje.
Wartość Dzieła Tadeusza Klimowicza
„Pożar serca” Tadeusza Klimowicza to nie tylko zbiór anegdot o sławnych pisarzach. To przede wszystkim pogłębione studium psychologiczne, które pozwala zrozumieć, jak burzliwe życie uczuciowe wpływało na twórczość i losy wybitnych postaci rosyjskiej literatury. Klimowicz z precyzją badacza i wrażliwością eseisty odkrywa przed czytelnikiem niuanse ludzkich namiętności, kaprysów, depresji i zdrad, a także trudne momenty opanowania w obliczu groźby i szantażu, często towarzyszące życiu publicznych postaci.