Straż Pożarna to służba mundurowa, którą Polacy darzą największym zaufaniem, co wynika między innymi z bezgranicznego poświęcenia, z jakim strażacy wykonują swoją pracę. Ich obowiązki obejmują nie tylko gaszenie pożarów, ale również pomoc ludziom rannym w wypadkach samochodowych, wsparcie w trakcie powodzi, akcje ratunkowe przy zawalonych budynkach, a także poszukiwania osób zaginionych. W wykonywaniu tych zadań kluczową rolę odgrywa odpowiednie umundurowanie i specjalistyczna odzież ochronna.
Umundurowanie strażaka: Ogólny podział
Umundurowanie strażaka można podzielić na trzy główne rodzaje ubiorów: umundurowanie bojowe, umundurowanie koszarowe oraz mundur wyjściowy. Ubiór wyjściowy jest noszony podczas oficjalnych uroczystości i wydarzeń. W trakcie pełnienia obowiązków zawodowych, strażacy są ubrani w odzież służbową, składającą się z kompletnego munduru służbowego, swetra, koszuli, kurtki o długości 3/4, a także czapki, beretu lub kapelusza.
Jednak wymieniona odzież nie jest stosowana podczas akcji ratunkowych. Specjalistyczna odzież ochronna dla strażaka to tak naprawdę środki ochrony osobistej (ŚOI), które gwarantują bezpieczeństwo podczas udziału w akcjach alarmowych. Jest to kompletne ubranie specjalne, składające się ze spodni oraz kurtki. Do tego dochodzą specjalistyczne rękawice chroniące przed wysokimi temperaturami, kominiarka, a także buty strażackie i hełm strażacki. Każdy z tych przedmiotów został wykonany z materiałów i w technologii gwarantującej ochronę przed ogniem i wysoką temperaturą.
Prawne podstawy i ewolucja ubrań specjalnych
Ubranie specjalne jest istotnym czynnikiem gwarantującym bezpieczeństwo pracy strażaka. Najnowsze przepisy dotyczące umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP) zawarte są w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Rozporządzenie to przewiduje wyposażenie strażaków w dwa rodzaje ubrań specjalnych: ubranie specjalne oraz ubranie specjalne lekkie, kwalifikując je jednocześnie jako podstawowe środki ochrony indywidualnej (obok rękawic technicznych, butów strażackich gumowych i skórzanych, hełmów itp.).
Rozporządzenie z 2021 roku i nowe kategorie
Możliwość wyposażenia strażaka w ubranie specjalne lekkie stworzyło właśnie wspomniane rozporządzenie. Faktyczna możliwość zakupu i użytkowania ubrania specjalnego lekkiego, spełniającego wymagania techniczne i prawne, istnieje od listopada 2022 r. Jest to związane z zakończeniem prac legislacyjnych i wejściem w życie przepisów obejmujących ubrania specjalne lekkie wymogiem uzyskania świadectwa dopuszczenia, o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
Wprowadzenie tych regulacji miało pozytywny wpływ na wzrost szeroko rozumianego bezpieczeństwa ratowników, zarówno w wymiarze faktycznym, jak i prawnym. Zrealizowane prace legislacyjne w zakresie dopuszczenia do użytkowania ubrań specjalnych lekkich stanowią ważny krok w kierunku zapewnienia właściwego sprzętu i wyposażenia, co ma na celu osiągnięcie możliwie najwyższego poziomu bezpieczeństwa ratowników i ratowanych.
Wcześniejsze rozwiązania: Ubranie trzyczęściowe
W dotychczasowym stanie prawnym, przed wejściem w życie rozporządzenia z 2021 r., strażacy PSP korzystali najczęściej z jednego typu ubrania specjalnego, zwanego zwyczajowo nomexem (od jednego z materiałów, z którego jest wykonane), zgodnego z normą PN-EN 469. Było to ubranie składające się z kurtki i spodni, które w świadomości większości strażaków jawiło się jako „ubranie ciężkie” lub „ciężki nomex”.
Próbą legislacyjnej odpowiedzi na ten stan rzeczy było poszerzenie ubrania specjalnego o kurtkę lekką zgodną z normą PN-EN ISO 15384, w drodze nowelizacji rozporządzenia z 2005 r. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 maja 2018 r. zmieniające wyżej wspomniane rozporządzenie mundurowe z 2005 r., stanowiło, że ubranie specjalne składa się z kurtki, spodni i kurtki lekkiej - czyli z trzech elementów. Kolorystyka tkaniny zewnętrznej obejmowała żółć, czerń lub ciemny granat. Było to rozwiązanie hybrydowe, łączące klasyczne ubranie zgodne z normą PN-EN 469 z kurtką ubrania lekkiego, co było dotychczas niespotykane. Ze względu na podleganie różnym normom i odmienne przeznaczenie komponentów, trudno było jednoznacznie sformułować pragmatyki regulujące zastosowanie takiego ubrania, co skutkowało tym, że większość działań realizowana była w klasycznym ubraniu typu nomex. Ten stan rzeczy uległ zmianie wraz z wejściem w życie obecnych przepisów.
Charakterystyka i zastosowanie poszczególnych rodzajów ubrań specjalnych
Ubranie specjalne (klasyczne / "ciężkie")
Ubranie specjalne klasyczne, zgodne z normą PN-EN 469, jest zwyczajowo określane mianem „ubrania ciężkiego”. Stanowi wielowarstwowe ubranie ochronne, zaprojektowane do bezpośredniego kontaktu z ogniem na czas około 60 sekund. Zewnętrzna warstwa wymienialna, wykonana z tkaniny szklanej, zapewnia dużą odporność termiczną i mechaniczną. Zadaniem tego ubrania jest ochrona ratownika przed czynnikami zewnętrznymi (woda, deszcz, śnieg), działaniem wysokiej temperatury oraz płomieniami.
Ubranie specjalne lekkie
Ubranie specjalne lekkie jest zgodne z normą PN-EN ISO 15384. Jest zaprojektowane do użycia w wydłużonym okresie podczas działań w przestrzeni otwartej, obejmujących przede wszystkim prace w okresie letnim i typowych dla niego temperaturach, trwające wiele godzin, gdy strażak narażony jest na wysoki poziom ciepła metabolicznego. Luźny krój ubrania jest równie ważny, co odporność ogniowa materiałów w ochronie przed oparzeniami, gdyż przyległe ubrania mogą narażać strażaków na promieniowanie cieplne i stres cieplny, zmniejszając ich zdolność do działania.
Ubranie specjalne lekkie składa się z kurtki i spodni, które mają spełniać wymagania normy PN-EN ISO 15384. Konstrukcja ubrania ma zapewniać ochronę przed promieniowaniem cieplnym oraz rozprzestrzenianiem się płomienia. Ubranie może być wykonane tylko z tkaniny zewnętrznej (jednowarstwowe) albo składać się z kilku wewnętrznych lub zewnętrznych części odzieży zaprojektowanych do noszenia łącznie.
W trakcie prac nad rozporządzeniem i jego następstwami, norma PN-EN 15614 została zastąpiona przez PN-EN ISO 15384. Analiza zmian jednoznacznie wskazuje na zwiększenie wymagań w nowej normie w celu poprawy jakości i zapewnienia bezpieczeństwa ratowników. Dodano obowiązek badań odporności na ciepło lub płomień zarówno przed cyklami czyszczenia, jak i po nich, w celu weryfikacji, czy ubrania utrzymują swoje właściwości. Wprowadzono również dodatkowe badania dla materiałów fluorescencyjnych i odblaskowych po oddziaływaniu promieniowania cieplnego w celu zagwarantowania pełnej widoczności ratownika. Zwiększono także minimalne parametry siły na rozrywanie/rozciąganie materiałów.
Ubrania gazoszczelne (zbliżeniowe)
Ubrania gazoszczelne (zbliżeniowe) chronią przed intensywnym promieniowaniem cieplnym i krótkotrwałym zetknięciem z ogniem. Mają wielowarstwową budowę (3-4 warstwy), które są zarówno nośne, jak i gazoszczelne. Określony jest czas pracy w tym ubraniu, który wynosi od 18 do 30 minut, a na jego długość mają wpływ indywidualne możliwości psychofizyczne ratownika.
Materiały w ubraniach gazoszczelnych
- Butyl: Wykazuje dobrą odporność chemiczną na działanie środków utleniających, kwasów, zasad i ozonu. Swoje właściwości utrzymuje w zakresie temperatur od -30 do +120°C. Charakteryzuje się wydłużeniem około 60%, wytrzymałością mechaniczną od 5 do 21 MPa i ciężarem jednostkowym 0,9 g/cm³.
- PCV (miękki polichlorek winylu): Posiada najmniejszą odporność chemiczną spośród wymienionych elastomerów. Odporność mechaniczna jest porównywalna z innymi kauczukami syntetycznymi. Wydłużalność wynosi około 300%, a zakres temperatur użytkowania to od -20 do +70°C.
Materiały i technologie w produkcji ubrań specjalnych
W produkcji specjalnych ubrań strażackich wykorzystuje się zaawansowane materiały i technologie. Podstawą są włókna aramidowe, takie jak Nomex® i Kevlar®, charakteryzujące się wysoką odpornością na płomień, temperaturę i uszkodzenia mechaniczne. Dzięki wielowarstwowej budowie tkanin odzież nie tylko chroni przed ogniem, ale także zapewnia trwałość nawet w trakcie intensywnych akcji.
Ważnym elementem są membrany ePTFE, stosowane w modelach klasy premium. Ich zadaniem jest odprowadzanie pary wodnej na zewnątrz i jednoczesna ochrona przed wilgocią, co zapewnia strażakom komfort nawet przy wielogodzinnym wysiłku. Nowoczesne ubrania specjalne są wyposażone w wodoodporne membrany i termiczne podszewki, które zapewniają ochronę w najtrudniejszych warunkach, z dodatkowo podklejonymi szwami w membranie taśmą uszczelniającą.
Dodatkowe elementy odblaskowe lub luminescencyjne zwiększają widoczność ratowników podczas działań nocnych i w zadymionych pomieszczeniach, a specjalne wzmocnienia w newralgicznych miejscach (kolana, łokcie) chronią przed przetarciami i poprawiają trwałość odzieży. Ubrania te zostały stworzone z markowych materiałów, które gwarantują komfort podczas działań.
Specyficzne modele i zastosowania
Ubrania dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Ubranie specjalne OSP przeznaczone jest dla strażaków ochotników biorących udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych. Mundur ten zabezpiecza przed skutkami promieniowania cieplnego i płomieniami, a także chroni przed wnikaniem wody dzięki zastosowaniu membrany wodoodpornej. Został wyprodukowany w celu zapewnienia maksymalnej ochrony i doskonałego komfortu noszenia, jednocześnie gwarantując bezpieczeństwo podczas akcji.
Mundur piaskowy
Mundur piaskowy to unowocześniona generacja stroju strażackiego, stworzona w celu zapewnienia ochrony, a jednocześnie zagwarantowania wysokiego komfortu podczas użytkowania. Składa się z kurtki i spodni o nowoczesnym kolorze piaskowym, zgodnych z najnowszymi rozporządzeniami KG PSP. Ten ergonomiczny krój opracowano według uwag i sugestii czynnych strażaków. Podczas testowania ubranie piaskowe osiągnęło najwyższe wskaźniki ochronne, w tym przenikania ciepła i wodoodporności, oferując nietypowy wygląd wzorowany na zachodnich ubraniach strażackich.
Przykładowe rozwiązania rynkowe
Na rynku dostępne są różnorodne modele ubrań specjalnych, zgodne z aktualnymi wymaganiami OPZ KG PSP i certyfikowane przez CNBOP (Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej). Przykłady to:
- Dwuczęściowe ubranie specjalne Rosenbauer Fire Max SF.
- Ubrania typu FHR 008 MAX PL (dostępne w wersji 2-częściowej i 3-częściowej).
- Ubranie specjalne PREDATOR OPZ, łączące odporność na ogień i wodę z wygodą.
- Ultralekkie ubranie specjalne Raptor NXT z membraną ePTFE.
- Modele takie jak SPARTAN 2 (lekkie, jednowarstwowe, aramidowe) czy SX4 (wysoka paroprzepuszczalność).
- Ubrania z Nomexu w wersji strażackiej i piaskowej, spełniające wymogi PSP i OSP.
Wybór odpowiedniego ubrania specjalnego jest inwestycją w bezpieczeństwo i komfort ratownika, niezależnie od tego, czy jest to ubranie bojowe, ubranie strażaka czy ubranie funkcyjne.
Kluczowe cechy i wymagania przy wyborze
Przy wyborze ubrania specjalnego należy zwrócić uwagę na kilka czynników:
- Przeznaczenie: Inne wymagania stawia odzież strażacka OSP używana w działaniach terenowych, a inne ubrania specjalne PSP, które muszą spełniać normy EN 469 oraz wymagania OPZ KG PSP.
- Materiał: Do lekkich działań wystarczą jednowarstwowe tkaniny aramidowe, natomiast do akcji w wysokiej temperaturze potrzebne są ubrania wielowarstwowe z Nomexu®, Kevlaru® i membran ePTFE.
- Certyfikaty: Pełną ochronę gwarantuje odzież strażacka z dopuszczeniem CNBOP, potwierdzającym zgodność z normami obowiązującymi w Polsce i Unii Europejskiej.
- Ergonomia i komfort: Ważna jest niska waga, dobra paroprzepuszczalność, łatwość zakładania oraz obecność wzmocnień w newralgicznych miejscach. Komfortowy i ergonomiczny krój umożliwia optymalną swobodę ruchu.
- Widoczność: Elementy odblaskowe lub luminescencyjne zwiększają bezpieczeństwo w zadymieniu i po zmroku.
Ubranie specjalne jest projektowane z myślą o bezpieczeństwie i innowacyjności, zabezpieczając strażaka przed skutkami promieniowania cieplnego i płomieniami, a jednocześnie doskonale chroniąc przed wnikaniem wody.
Co zakładać pod ubranie specjalne?
Kwestia ubioru pod ubranie specjalne budzi wiele dyskusji. Zgodnie z niektórymi opiniami, pod ubranie typu „Nomex” najlepiej jest założyć tylko bieliznę osobistą, najlepiej bawełnianą. Inni wskazują na możliwość założenia bielizny termoaktywnej. Istnieją rozbieżności w przepisach i praktyce dowództw dotyczące noszenia pod ubraniem specjalnym odzieży koszarowej.
Niektórzy twierdzą, że noszenie warstwy odzieży koszarowej pod ubraniem specjalnym tworzy dodatkową barierę termoizolacyjną dzięki warstwie powietrza, co może zwiększać bezpieczeństwo w warunkach pożaru. Inni uważają, że nagromadzone gorące powietrze między warstwami może stanowić dodatkowe zagrożenie, prowadząc do poparzeń. Ważne jest, aby materiały noszone pod ubraniem specjalnym również spełniały normy bezpieczeństwa, w tym niepalność i brak topienia się. W przypadku działań w wysokich temperaturach, komfort pracy może być lepszy przy założeniu ubrania specjalnego na gołe ciało lub na lekką bieliznę.
Podsumowując, wybór ubioru pod ubranie specjalne powinien być dopasowany do specyfiki akcji, warunków atmosferycznych oraz indywidualnych preferencji, z uwzględnieniem obowiązujących przepisów i zaleceń.
Zapewnienie bezpieczeństwa ratowników
W dzisiejszych czasach prowadzenie działań ratowniczych, poza wysokim wyspecjalizowaniem jednostek i wiedzą w zakresie procedur, wymaga także kompetencji w obszarze przepisów dotyczących wprowadzania do użytkowania sprzętu oraz związanego z bezpieczeństwem i higieną służby. W ramach podejścia systemowego szczególnie ważne jest zapewnienie właściwego sprzętu i wyposażenia w celu osiągnięcia wysokiego poziomu bezpieczeństwa zarówno ratowników, jak i ratowanych.
Polscy producenci, tacy jak Scantex, od lat dostarczają ubrania dla straży pożarnej spełniające najwyższe normy bezpieczeństwa, w tym lekką odzież dla OSP oraz specjalistyczne komplety zgodne z wymaganiami OPZ KG PSP i normą EN 469.
tags: #typ #ubran #strazackie #specjalne