Ubranie specjalne stanowi istotny czynnik gwarantujący bezpieczeństwo pracy strażaka, choć nie jest to jedyny środek ochrony. Jest to kompleksowy system ochrony, którego celem jest zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa strażakowi w każdych warunkach. Zadaniem ubrania jest ochrona ratownika przed czynnikami zewnętrznymi, takimi jak woda, deszcz czy śnieg, a także ochrona przed działaniem wysokiej temperatury oraz płomieniami. Specjalistyczna odzież ochronna dla strażaka to jeden z kluczowych środków ochrony osobistej (ŚOI), niezbędnych podczas udziału w akcjach alarmowych. Umundurowanie strażaka można ogólnie podzielić na trzy rodzaje ubiorów: umundurowanie bojowe, umundurowanie koszarowe oraz mundur wyjściowy. W niniejszym artykule skupimy się na umundurowaniu bojowym, czyli ubraniach specjalnych.
Podstawowe typy ubrań specjalnych w świetle polskich przepisów
Najnowsze przepisy dotyczące umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, tj. rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, przewidują wyposażenie strażaków tej formacji w dwa rodzaje ubrań specjalnych, kwalifikując je jednocześnie jako podstawowe środki ochrony indywidualnej.
Ubranie specjalne (tzw. „ciężkie”) - zgodne z normą PN-EN 469
Klasyczne ubranie specjalne, zgodne z normą PN-EN 469, jest zwyczajowo określane mianem „ubrania ciężkiego” lub „ciężkiego nomexu”. Jest to zdecydowanie najbardziej rozpoznawalny element umundurowania strażaka. Odzież ta jest wykonana z ognioodpornych materiałów, takich jak Nomex, które chronią strażaka przed wysoką temperaturą, płomieniami oraz niebezpiecznymi substancjami chemicznymi. Ubrania te są wielowarstwowe i pozwalają na bezpośrednie zetknięcie z ogniem na czas około 60 sekund. Zewnętrzna warstwa jest wymienialna i często wykonana z tkaniny szklanej, charakteryzującej się dużą odpornością termiczną i mechaniczną. W skład ubrania specjalnego wchodzą kurtka i spodnie.
Ubranie specjalne lekkie - zgodne z normą PN-EN ISO 15384
Możliwość wyposażenia strażaka w ubranie specjalne lekkie stworzyło rozporządzenie w sprawie umundurowania strażaków z 2021 roku. Faktyczna możliwość zakupu i użytkowania ubrania specjalnego lekkiego, spełniającego wymagania techniczne i niezbędne wymagania prawne, istnieje od listopada 2022 roku. Jest to związane z zakończeniem prac legislacyjnych i wejściem w życie przepisów obejmujących ubrania specjalne lekkie wymogiem uzyskania świadectwa dopuszczenia, o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
Zakres i definicje wskazane w normie PN-EN ISO 15384 dla ubrań specjalnych lekkich wskazują, że celem tych dokumentów jest zapewnienie minimalnych wymagań użytkowych dla ubrań ochronnych zaprojektowanych do użycia w wydłużonym okresie podczas działań w przestrzeni otwartej. Działania te obejmują przede wszystkim prace w okresie letnim i typowych dla niego temperaturach, trwające wiele godzin, gdy strażak narażony jest na wysoki poziom ciepła metabolicznego. Luźny krój ubrania jest równie ważny, co odporność ogniowa materiałów w ochronie przed oparzeniami, gdyż przyległe ubrania narażają strażaków na promieniowanie cieplne i stres cieplny, jednocześnie zmniejszając ich zdolność do działania.
Ubranie specjalne lekkie składa się z kurtki i spodni, które mają spełniać wymagania normy PN-EN ISO 15384. Konstrukcja ubrania ma zapewniać ochronę przed promieniowaniem cieplnym oraz rozprzestrzenianiem się płomienia. Ubranie może być wykonane tylko z tkaniny zewnętrznej (jednowarstwowe) albo składać się z kilku wewnętrznych lub zewnętrznych części odzieży zaprojektowanych do noszenia łącznie. Ubrania specjalne lekkie są podstawą prowadzenia działań ratowniczych w warunkach terenowych, zapewniając swobodę i funkcjonalność, a zarazem ochronę przed zranieniem, płomieniami, wysoką temperaturą, czynnikami atmosferycznymi oraz przegrzaniem.
Swoboda ruchów i wysoki poziom komfortu, wynikający ze znacznej elastyczności, są kluczowe dla ubrań specjalnych lekkich. Ich praktyczność jest zapewniana również przez zamek szybkiego otwierania, wzmocnienia na łokciach i kolanach, a także liczne kieszenie, często dysponujące karabińczykami. Przeznaczeniem ubrań specjalnych lekkich jest prowadzenie akcji strażackich na otwartych przestrzeniach, np. w ramach pożarów lasów i traw.
Inne specjalistyczne rodzaje odzieży ochronnej
Oprócz podstawowych typów ubrań specjalnych, w straży pożarnej używane są również inne rodzaje odzieży ochronnej, przeznaczone do specyficznych zagrożeń.
Ubrania zbliżeniowe (średnie)
Ubrania zbliżeniowe, nazywane również średnimi, chronią przed intensywnym promieniowaniem cieplnym i krótkotrwałym zetknięciem z ogniem. Składają się z trzech warstw:
- Zewnętrzna - metalizowana,
- Środkowa - bawełna impregnowana przed promieniowaniem i zapaleniem,
- Wewnętrzna - bawełna.
Ubrania gazoszczelne
Ubrania gazoszczelne charakteryzują się wielowarstwową budową, składającą się z 3 lub 4 warstw (nośnych i gazoszczelnych). Czas pracy w takim ubraniu jest ściśle określony i wynosi od 18 do 30 minut, mając na to wpływ indywidualne możliwości psychofizyczne ratownika. Do produkcji ubrań gazoszczelnych wykorzystuje się specjalistyczne materiały:
- Butyl - wykazuje dobrą odporność chemiczną na działanie środków utleniających, kwasów, zasad i ozonu. Swoje właściwości utrzymuje w zakresie temperatur od -30 do +120°C. Charakteryzuje się wydłużeniem około 60%, wytrzymałością mechaniczną od 5 do 21 MPa i ciężarem jednostkowym 0,9 g/cm³.
- PCV (miękki polichlorek winylu) - posiada najmniejszą odporność chemiczną spośród wymienionych elastomerów, choć jego odporność mechaniczna jest porównywalna z innymi kauczukami syntetycznymi. Cechuje się wydłużalnością około 300% i zakresem temperatur od -20 do +70°C.
Normy, wymagania i proces dopuszczenia do użytkowania
Ustawodawca, kwalifikując ubrania specjalne jako podstawowe środki ochrony indywidualnej, podkreśla ich wysoką rangę. Kluczowym elementem w zapewnieniu bezpieczeństwa jest spełnianie rygorystycznych norm technicznych.
W trakcie prac nad rozporządzeniem w sprawie umundurowania i będących ich następstwem prac nad zmianą rozporządzenia w sprawie wykazu wyrobów, zmianie uległ techniczny dokument odniesienia dla ubrań specjalnych lekkich - norma PN-EN 15614 została zastąpiona przez PN-EN ISO 15384. Analiza przedmiotowych zmian w normach jednoznacznie wskazuje na zwiększenie wymagań w normie PN-EN ISO 15384 względem poprzedniej wersji w celu poprawienia jakości i zapewnienia bezpieczeństwa ratowników.
Wśród wprowadzonych zmian znalazły się:
- Obowiązek badań odporności na ciepło lub płomień zarówno przed cyklami czyszczenia, jak i po nich, co ma weryfikować, czy ubrania specjalne, użytkowane i konserwowane zgodnie z zaleceniami producenta, utrzymują swoje właściwości w zakresie odporności na płomień i promieniowanie cieplne.
- Dodatkowe badania dla materiałów fluorescencyjnych i odblaskowych po oddziaływaniu na nie promieniowania cieplnego, co ma zagwarantować pełną widoczność ratownika.
- Zwiększone minimalne parametry siły na rozrywanie/rozciąganie, jakie muszą wytrzymać materiały w ubraniu specjalnym, w celu poprawy bezpieczeństwa ratowników.
Za sprawą dokonanej w 2022 r. nowelizacji rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania, w załączniku do tego aktu określono podstawowe parametry i wymagania oraz techniczne dokumenty odniesienia niezbędne do tego, aby ubranie specjalne lekkie otrzymało świadectwo dopuszczenia do użytkowania. Dokument ten ma potwierdzić spełnianie przez wyrób wymagań stawianych mu przez ustawodawcę i dać użytkownikom poczucie pewności co do jakości wyrobu. Nie zwalnia to bezpośrednich użytkowników z obowiązku stosowania innych środków ochrony indywidualnej, dopasowanych do środowiska zagrożeń.
Zgodnie z przepisami, w przypadku zmian w Polskich Normach lub w wymaganiach techniczno-użytkowych stanowiących podstawę wydania dopuszczenia, właściciel świadectwa dopuszczenia jest zobowiązany do przedstawienia dostosowanego wyrobu do badań w uzgodnionym terminie, nieprzekraczającym 12 miesięcy.
Przepisy dotyczące umundurowania a realia użytkowania (PSP vs OSP)
Kwestia umundurowania strażaków jest złożona i różni się w zależności od formacji - Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP).
Ubranie specjalne to nie mundur
Ważne jest rozróżnienie, że ubranie specjalne to nie mundur w tradycyjnym rozumieniu. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej oraz akt wykonawczy, jakim jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 20 czerwca 2007 r. (z późniejszymi zmianami) w sprawie wykazu wyrobów, określają jedynie wymagania techniczno-użytkowe dla ubrań specjalnych. Rozporządzenie to w obecnej formie nie wskazuje żadnego wzoru wyglądu, a jedynie konieczność spełniania normy EN 469, metody badania na przesiąkliwość wody oraz wskazuje maksymalną masę ubrania wynoszącą 3,8 kg. Efektem tego jest możliwość uzyskania przez producenta ubrań specjalnych świadectwa dopuszczenia z Centrum Naukowo-Badawczego Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP) nawet na ubranie w niestandardowym kolorze.
Wzór umundurowania dla PSP
Pierwszym w hierarchii aktem prawnym, który wyznacza wzór wyglądu stosowanego ubrania, jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 listopada 2005 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej z późniejszymi zmianami (obecnie zastąpione rozporządzeniem z 2021 r., które precyzuje te kwestie). Zgodnie z tymi przepisami, ubranie specjalne o konstrukcji wielowarstwowej składa się z kurtki długości 3/4 i spodni. Tkanina zewnętrzna powinna być w kolorze czarnym lub ciemnogranatowym. Kurtka powinna zachodzić na spodnie, posiadać kołnierz w formie stójki, szerokie rękawy oraz odpowiedni układ kieszeni i taśm ostrzegawczych. Spodnie są długie, z szelkami, o szerokich i prostych nogawkach.
Sytuacja w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)
Podstawą działalności OSP jest jej statut. W statucie wzorcowym nie znajdziemy ani wzoru ubrania specjalnego, ani zapisu mówiącego o użytkowaniu ŚOI zgodnych z tymi funkcjonującymi w PSP. Nie ma tam też zapisu, który upoważniałby Zarząd Główny OSP RP do narzucania Ochotniczej Straży Pożarnej, jako stowarzyszeniu o własnej osobowości prawnej, wzoru środków ochrony indywidualnej. Istniejące porozumienie pomiędzy Komendantem Głównym PSP a Prezesem ZG OSP RP jest jedynie niezobowiązującym zaleceniem, mogącym wskazywać minimalne wymagania dla ochotników. Zatem OSP w dużej mierze reguluje Ustawa o Ochronie Przeciwpożarowej oraz jej akt wykonawczy, którego efektem jest konieczność uzyskania przez producenta świadectwa dopuszczenia CNBOP.
Na stronie internetowej CNBOP-PIB (www.cnbop.pl) dostępny jest wykaz wydanych świadectw dopuszczenia. Obecnie posiada je kilkanaście modeli ubrań specjalnych. Zdecydowana większość to ubrania w klasycznym, "starym" wzorze. Jednakże, znajdziemy tam również modele diametralnie różniące się od innych, takie jak Rosenbauer Fire Max II, Fire Max III oraz rodzina ubrań Lion V-Force. Są to ubrania o zupełnie innym wzorze, w innych kolorach (żółty, piaskowy, czerwony, niebieski) i zupełnie innym stopniu ochrony oraz ergonomii, które posiadają świadectwa dopuszczenia CNBOP od dłuższego czasu. Oznacza to, że strażacy OSP mają możliwość wyboru ubrań specjalnych, które niekoniecznie muszą być w kolorze czarnym czy ciemnogranatowym, o ile spełniają wszystkie normy bezpieczeństwa i posiadają wymagane świadectwa.
Kompletny ubiór bojowy - pozostałe środki ochrony indywidualnej
Ubranie specjalne to tylko jeden z elementów kompleksowego systemu ochrony strażaka. W skład pełnego ubioru bojowego, gwarantującego bezpieczeństwo podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, wchodzą również inne środki ochrony indywidualnej:
- Hełm strażacki - musi spełniać szereg wymagań, zapewniając ochronę głowy przed uderzeniami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi. Powinien być wyposażony w osłonę karku i twarzy, okulary ochronne, a także miejsce do zamocowania maski tlenowej czy latarki czołowej.
- Rękawice strażackie - wykonane z wytrzymałych, ognioodpornych materiałów, chronią dłonie strażaka przed działaniem wysokich temperatur, płomieniami oraz uszkodzeniami mechanicznymi.
- Obuwie strażackie - specjalistyczne buty ochronne muszą zabezpieczać stopy strażaka przed ostrymi przedmiotami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi.
- Kominiarka - element ochrony głowy i szyi, często wykonana z trudnopalnych materiałów, dodatkowo zwiększająca izolację termiczną.
- Pas strażacki - stanowi element uzbrojenia osobistego strażaka, wykorzystywany do zabezpieczenia, asekuracji lub przenoszenia sprzętu.
Prowadzenie działań ratowniczych wymaga wysokiego wyspecjalizowania jednostek, wiedzy w zakresie procedur, a także kompetencji w obszarze przepisów dotyczących wprowadzania do użytkowania sprzętu. Zrealizowane prace legislacyjne w zakresie dopuszczenia do użytkowania ubrań specjalnych lekkich mają pozytywny wpływ na wzrost szeroko rozumianego bezpieczeństwa, tak w wymiarze faktycznym, jak i prawnym. Odpowiednio dobrany strój strażacki, wraz z pozostałymi środkami ochrony indywidualnej, może zadecydować o powodzeniu akcji ratowniczo-gaśniczej, a jednocześnie o bezpieczeństwie samego strażaka.
tags: #ubranie #strazackie #specjalne #opis