Uprzęże i sprzęt do autoasekuracji w ratownictwie pożarniczym

Działania ratownicze, zwłaszcza te prowadzone na wysokości, wymagają specjalistycznego sprzętu, który zapewnia maksymalne bezpieczeństwo zarówno ratownikom, jak i osobom ewakuowanym. Wśród kluczowych elementów wyposażenia wyróżnia się uprzęże bezpieczeństwa i przyrządy do autoasekuracji, przeznaczone do profesjonalnego wykorzystania w ratownictwie technicznym, wysokościowym oraz podczas działań straży pożarnej.

Wyzwania i znaczenie autoasekuracji dla strażaków

W straży pożarnej liny i sprzęt wspinaczkowy są zazwyczaj zarezerwowane dla specjalistycznych grup ratownictwa wysokościowego. Pomimo to, wiele jednostek, szczególnie Ochotnicze Straże Pożarne (OSP), często wykonuje prace na wysokości bez odpowiedniego zabezpieczenia, co zwiększa ryzyko. Tradycyjne metody samoratowania, takie jak zjazd z okna przy pomocy linki ratowniczej, pasa i zatrzaśnika, choć nauczane, rzadko są ćwiczone i rzadko noszone ze sobą przez wszystkich strażaków.

Problemów jest sporo: od ubogiego sprzętu i jego niekompatybilności, po małe możliwości ćwiczenia, szczególnie dla OSP. Doświadczenia pokazują, że strażacy często używają sprzętu, który jest kiepski, niewygodny i niedopasowany do ubrań. Pasy, które są w użyciu, są trudne do zapięcia i dopasowania, a ich odpięcie to często "tragedia", co może wynikać z rzadkiego użytkowania. Współpraca pasa z ubraniem nie jest najlepsza - przyciśnięte ubranie ma gorsze parametry ochronne i jest niewygodne. Trudno również zastosować uprzęże w ubraniach ochronnych, ponieważ jeśli już są, to kiepsko współpracują.

Tradycyjna linka strażacka, choć prawdopodobnie była dobra kilkadziesiąt lat temu, ma dziś wiele wad. Jest gruba i miękka, co zwiększa tarcie, ale jest cięższa, zajmuje więcej miejsca i jest pakowana w dużą torbę, co utrudnia jej noszenie podczas pożarów wewnętrznych. Linki te łatwo się zaciągają, co wyklucza ich dalsze użytkowanie. Zatrzaśniki co prawda ewoluowały i są dostępne z zabezpieczeniem automatycznym lub śrubowym, ale w przeszłości zdarzały się przypadki ich wypięcia przy nieprawidłowym obwiązaniu. Ponadto, brakuje bezpiecznych obiektów, procedur i doświadczonych instruktorów do regularnych ćwiczeń zjazdów z wysokości.

Alternatywy dla tradycyjnego sprzętu

Alternatywą dla przestarzałych pasów strażackich są pełne uprzęże alpinistyczne, zwane również szelkami św. Floriana, posiadające atest CNBOP. Choć mogą być niepraktyczne do zakładania pod aparat ODO, ograniczając ruchy, to zapewniają wysoki poziom bezpieczeństwa. Współczesne rozwiązania dążą do integracji uprzęży z ubraniem ochronnym, np. poprzez wszywanie uprzęży biodrowej w spodnie, co zwiększa komfort i funkcjonalność.

W kontekście autoasekuracji, dużą rolę odgrywają nowoczesne przyrządy zjazdowe z automatyczną blokadą. Ich konstrukcja pozwala na precyzyjną kontrolę prędkości zjazdu/opuszczania i automatyczne blokowanie, co zwalnia ręce do pracy. Niektóre z nich posiadają funkcję antypaniczną, blokując przyrząd w razie niekontrolowanego ruchu lub puszczenia rączki. Ich zaletą jest również możliwość instalowania liny bez wypinania przyrządu z karabinka oraz funkcja podchodzenia, co jest kluczowe np. podczas pracy na skośnych lub oblodzonych dachach.

KSRG a sprzęt wysokościowy: Normy i wymagania

Skuteczne funkcjonowanie jednostek specjalistycznych w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) zapewniają jednolite standardy szkoleniowe i ujednolicony specjalistyczny sprzęt. Wytyczne dotyczące niezbędnego sprzętu wysokościowego zawarto w dokumencie pt. „Minimalny standard wyposażenia w zakresie podstawowym - Ratownictwo Wysokościowe” Załącznik nr 3. Standaryzacja ta zapewnia jednolity poziom wyposażenia w całej Polsce i ułatwia wspólne działania wielu jednostek ratowniczych.

Uprzęże bezpieczeństwa/uprząż przemysłowa

Szelki bezpieczeństwa, wskazane w normatywie, to w praktyce pełne uprzęże alpinistyczne. Powinny one posiadać punkty zaczepowe chroniące przed upadkiem z wysokości (PN-EN 361), tj. przedni i tylny (piersiowy i grzbietowy). Dodatkowo uprząż powinna być wyposażona w punkty do pracy w podparciu (PN-EN 358), umiejscowione na bokach pasa biodrowego, które muszą być używane symetrycznie. Trzecim niezbędnym elementem jest punkt centralny (PN-EN 813), umiejscowiony na wysokości pasa.

Bardzo istotnym wymaganiem jest wyposażenie uprzęży w automatyczne klamry, zarówno na udach, jak i na pasie. Wymóg ten wynika z konieczności możliwości zakładania uprzęży w pełnym ekwipunku i łatwości regulacji. Łatwa i płynna regulacja uprzęży jest kluczowa i najczęściej wynika z jakości użytych materiałów, sprzączek oraz wykonania. Na jednostkę powinny przypadać trzy uprzęże, dobierane z uwzględnieniem odpowiednich rozmiarów.

Liny półstatyczne

Liny półstatyczne (semi static) powinny być wyprodukowane zgodnie z normą PN-EN 1891. Ich średnica powinna mieścić się pomiędzy 10,5 mm a 11 mm, a typ liny "A" dotyczy jej wytrzymałości i trwałości. W celu poprawy jakości działań zaleca się zakup lin w różnych kolorach. Na wyposażeniu jednostki powinny znajdować się 1 szt. liny 50-metrowej i dwa odcinki o długości 25 metrów. Liny cięte z metra muszą być oznaczone na obu końcach etykietą zawierającą dane identyfikacyjne, długość, rodzaj liny i normę.

Taśmy, pętle zszyte

Zgodnie z wytycznymi, taśmy powinny być szyte, a nie łączone węzłem. Powinny posiadać minimalną wytrzymałość 25 kN i spełniać wymogi norm PN-EN 795 B (przenośne punkty kotwiczenia) oraz PN-EN 354 (linki bezpieczeństwa). Istotną cechą jest dwuwarstwowa budowa taśmy, gdzie wewnętrzny jaskrawy kolor informuje o uszkodzeniach, co pozwala na szybkie wycofanie uszkodzonej pętli z użytkowania. Na wyposażeniu powinno znajdować się 15 sztuk pętli o długości 150 cm.

Karabinki stalowe z zabezpieczeniem HMS

Karabinek (łącznik) to niezbędny element wyposażenia ratownika wysokościowego. Musi być wykonany ze stali i współpracować z węzłem półwyblinka, dlatego zaleca się kształt gruszkowy (HMS). Dopuszczalne są dwie formy blokowania zamka: tradycyjna za pomocą nakrętki oraz zamek typu 3-stopniowego. Prześwit karabinka musi być równy lub większy niż 24 mm. Na wyposażeniu jednostki powinno znajdować się 15 sztuk karabinków, spełniających wymogi normy PN-EN 362.

Bloczki ratownicze

Dokumentacja KSRG zawiera dwa rodzaje bloczków do tworzenia gotowego systemu wyciągowo-ratowniczego: jeden podwójny i jeden pojedynczy. Oba muszą spełniać normę PN-EN 12278 i charakteryzować się wysoką sprawnością minimum 90%. Aby spełnić ten wymóg, zaleca się bloczki zbudowane na bazie łożysk kulkowych, które są bardziej wydajne i odporne na zabrudzenia. Wybór bloczków z dużą średnicą rolki dodatkowo zwiększa trwałość i wydajność. W zestawie powinny znaleźć się 2 szt. bloczków podwójnych i 1 szt. bloczka pojedynczego.

Przyrząd zjazdowy z automatyczną blokadą

Przyrządy zjazdowe muszą posiadać automatyczną blokadę i spełniać normę PN-EN 12841 typ C. Wypuszczanie liny następuje poprzez rączkę regulacyjną, co pozwala precyzyjnie dopasować prędkość zjazdu/opuszczania. Nowoczesne przyrządy często posiadają wbudowaną funkcję antypaniczną. Wymaga się, aby instalowanie liny odbywało się bez potrzeby wypinania przyrządu z karabinka. Zaleca się również, aby zjazdówka była certyfikowana jako przyrząd ratowniczy (PN-EN 341) i umożliwiała jednoczesne opuszczenie co najmniej dwóch osób. Opcjonalną wytyczną jest możliwość dynamicznej asekuracji, co zapewnia norma PN-EN 15151-1. Na wyposażeniu jednostki powinny znaleźć się 2 przyrządy zjazdowe.

Funkcje przyrządów autoasekuracyjnych i związane z nimi normy

Normy dają gwarancję bezpieczeństwa, ale są też dość zawiłe. W kontekście przyrządów autoasekuracyjnych, normy te można podzielić ze względu na funkcje, jakie dotyczą danego sprzętu. Ochrona przed upadkiem z wysokości to funkcja podstawowa, ustalanie pozycji pracy i funkcja przyrządu zaciskowego to opcje dodatkowe.

Przyrządy chroniące przed upadkiem z wysokości

Jest to podstawowa funkcja przyrządów autoasekuracyjnych, dla której pojawiają się dwie normy: PN-EN 353-2 oraz PN-EN 12841 typ A. Normy te dotyczą powstrzymywania upadku, gdy przyrząd wpięty w linę swobodnie przesuwa się, a blokuje przy szarpnięciu wywołanym upadkiem.

• PN-EN 353-2 dotyczy sytuacji, gdy przyrząd jest wpięty do giętkiej prowadnicy (np. napiętej liny przy drabinie dostępowej), mając za zadanie wyłapać upadek podczas wchodzenia i schodzenia.
• PN-EN 12841 typ A dotyczy wpięcia w linę asekuracyjną podczas pracy w zjeździe lub na skośnych dachach, gdzie przyrząd towarzyszy użytkownikowi i blokuje się w razie upadku.

Należy zawsze sprawdzić, na jaką średnicę liny dany przyrząd z daną normą jest dedykowany.

Ustalanie pozycji pracy

Ta funkcja dotyczy pracy w podparciu i jest określana normą PN-EN 358. Przyrząd w tym trybie swobodnie przesuwa się w jedną stronę, a blokuje przy obciążeniu w drugą. Jest instalowany na krótszych lonżach. Kiedy przyrząd jest używany do ustalania pozycji pracy, nie pełni już funkcji ochrony przed upadkiem, co wymaga zastosowania drugiego urządzenia. Funkcja ta przydaje się np. w energetyce, ale także przy pozycjonowaniu podczas pracy w zjeździe lub na konstrukcjach, pozwalając na bezpieczne i wygodne wykonywanie zadań.

Przyrządy zaciskowe

W przypadku tej funkcji pojawiają się normy PN-EN 12841 typ B oraz PN-EN 567. Na rynku są dostępne przyrządy wyłącznie zaciskowe (np. małpy, Croll). Jeśli przyrządy autoasekuracyjne posiadają normę przyrządu zaciskowego, jest to funkcja dodatkowa, zwiększająca ich uniwersalność. Funkcja ta jest możliwa tylko w przypadku przyrządów z drugim trybem pracy, gdzie przyrząd swobodnie porusza się w jedną stronę, a blokuje w przeciwną. W przypadku użycia przyrządu autoasekuracyjnego jako zaciskowego, na linie roboczej, na linie asekuracyjnej musi znaleźć się drugi przyrząd z normą dotyczącą ochrony przed upadkiem z wysokości (PN-EN 12841 typ A).

Zastosowanie pętli z taśmy alpinistycznej w ratownictwie

Pętla z taśmy alpinistycznej to wszechstronny element wyposażenia ratownika, pod warunkiem, że spełnia normę PN-EN 566 („Sprzęt alpinistyczny. Pętle. Wymagania bezpieczeństwa i metody badań”). Norma ta określa trwałość, sposób zszywania, wytrzymałość na rozciąganie, znakowanie oraz metody badań taśm alpinistycznych. Producent musi odpowiednio oznakować pętlę i dostarczyć ulotkę z istotnymi informacjami dotyczącymi użytkowania i konserwacji.