Zużycie paliwa w wozach strażackich: czynniki, normy i rozliczanie

Straż pożarna, ciesząca się największym zaufaniem Polaków, to formacja, na której pomoc zawsze można liczyć. Strażacy bezinteresownie i niezawodnie gaszą pożary, ratują ofiary wypadków drogowych, walczą z powodziami i skutkami wichur. Aby mogli służyć pomocą, muszą dysponować najlepszym sprzętem, a kluczowym elementem ich wyposażenia są wozy strażackie. Zrozumienie zużycia paliwa przez te pojazdy ratownicze ma kluczowe znaczenie dla straży pożarnej, gmin i innych organizacji.

Rola i wyposażenie wozów strażackich

Podstawową organizacją wyznaczoną do walki z pożarami i innymi klęskami żywiołowymi jest Państwowa Straż Pożarna (PSP). Jej działania byłyby jednak znacznie ograniczone bez pomocy setek tysięcy strażaków-ochotników z Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP).

Jedną z takich jednostek jest Ochotnicza Straż Pożarna w Chełmie Śląskim. W remizie tej jednostki, obok wiekowego Jelcza i Lublina, chlubą oddziału jest nowoczesny MAN. To on jest obecnie podstawowym wozem bojowym jednostki i to właśnie tym autem strażacy z Chełma wyruszają na każdą akcję. W strażackiej nomenklaturze, pojazd opisany jest jako GBA, co oznacza, że jest to średni wóz gaśniczy (G), wyposażony w zbiornik wody (B) i pompę (A). Zbudowano go na podwoziu 8-letniej ciężarówki MAN LE 10.220 z napędem na cztery koła, do której wykonano na zamówienie zabudowę według projektu chełmskich strażaków.

Wyposażenie i możliwości pojazdu

• Wóz chełmskiej straży jest przystosowany do gaszenia wszelkiego rodzaju pożarów. Wbudowany zbiornik mieści 3000 litrów wody i 300 litrów środka pianotwórczego.
• Zamontowana z tyłu pojazdu pompa ma wydajność 1600 litrów na minutę. Przy pełnej mocy może ona opróżnić zbiornik w niespełna dwie minuty, jednak zazwyczaj stosuje się mniejsze ciśnienie, co pozwala na dłuższe wykorzystanie zapasu wody. W razie potrzeby wodę można uzupełnić przy najbliższym hydrancie.
• Na pokładzie samochodów znajduje się pół kilometra węży strażackich o różnym przekroju, a także wszelkiego rodzaju końcówki i rozdzielacze.
• Dla bezpieczeństwa strażaków, w lukach na sprzęt znalazły się aparaty oddechowe dla całej załogi, przydatne w zadymionych pomieszczeniach. Do walki z dymem służy także wentylator oddymiający.
• Każdy strażak posiada uprawnienia ratownika medycznego, a w pojeździe znajdują się zestawy ratownicze PSPR1 i deska ortopedyczna do wynoszenia rannych.
• Do zadań związanych z walką z żywiołami, takimi jak powodzie (np. powódź z 2010 roku, podczas której strażacy przez 16 dni walczyli z żywiołem, wypompowując wodę i pomagając w sprzątaniu), wóz OSP w Chełmie Śląskim wyposażono w przenośną pompę szlamową.
• Do usuwania konarów lub innych przeszkód służą piły spalinowe i tarczowe, topory i bosaki.
• W przypadku wypadków samochodowych, na pokładzie GBA 3/16 wożony jest sprzęt niezbędny do uwalniania poszkodowanych, w tym hydrauliczne nożyce i rozpieraki oraz generator do ich zasilania.
• Bardzo przydatnym urządzeniem jest elektryczna wyciągarka Dragon Winch model DWT 18 000 HD, dysponująca mocą wystarczającą, by wyciągnąć ważący 10 ton wóz strażacki z każdej opresji lub usuwać wraki i ciężkie przeszkody.
• Akcje strażaków często odbywają się w nocy, dlatego wóz jest wyposażony w dodatkowe oświetlenie: przenośne reflektory oraz sterowany elektrycznie maszt oświetleniowy, którego reflektory mają moc wystarczającą do oświetlenia lądowiska dla helikoptera.

Strażacy-ochotnicy pracują bez wynagrodzenia, często stawiając się na akcję w ciągu pięciu minut od wezwania. Ich pracę napędza pasja, a sekcje młodzieżowe OSP cieszą się dużym zainteresowaniem.

Czynniki wpływające na zużycie paliwa w wozach strażackich

Zużycie paliwa przez wozy strażackie może się znacznie różnić w zależności od kilku kluczowych czynników:

• Rozmiar i waga pojazdu: Większe i cięższe wozy strażackie, takie jak cysterny, zazwyczaj zużywają więcej paliwa, ponieważ wymagają większej mocy do poruszania się.
• Typ i rozmiar silnika: Silniki wysokoprężne są powszechnie stosowane w wozach strażackich ze względu na ich trwałość i moment obrotowy. Większe silniki wysokoprężne o wyższej mocy będą zużywać więcej paliwa.
• Warunki jazdy: Sposób prowadzenia wozu i warunki, w jakich pracuje, mają znaczący wpływ na zużycie paliwa. Zatrzymywanie się i ruszanie w ruchu ulicznym, częste przyspieszanie i hamowanie oraz jazda po pagórkowatym terenie zwiększają zużycie paliwa. Jazda ze stałą prędkością po płaskich drogach może pomóc w zmniejszeniu zużycia. Jazda alarmowa, charakteryzująca się cyklem "gaz-hamulec-gaz-hamulec", również znacznie podnosi spalanie.
• Ładunek: Ilość wody i piany przewożonej przez wóz strażacki wpływa na zużycie paliwa. W pełni załadowany pojazd będzie wymagał więcej energii do poruszania się niż pusty.
• Użycie sprzętu pomocniczego: Wozy strażackie są wyposażone w różne urządzenia pomocnicze, takie jak pompy (autopompa), światła, syreny, generatory, wyciągarki. Korzystanie z tych urządzeń pobiera moc z silnika, zwiększając zużycie paliwa. Praca autopompy, np. przez dłuższy czas, ma znacznie wyższą normę zużycia niż sam postój.

Normy zużycia paliwa i wyzwania w ich rozliczaniu

Ustalenie dokładnych danych dotyczących zużycia paliwa przez wozy strażackie jest trudne ze względu na wiele zmiennych. W jednostkach OSP stosowane są różne normy zużycia paliwa oraz formy rozliczania pracy sprzętu. Normy paliwa ustalane są przede wszystkim doświadczalnie, czyli poprzez przejechanie 100 km i dolanie paliwa, ale warunki jazdy mogą być bardzo różne.

Przykładowe normy zużycia paliwa

Poniżej przedstawiono wybrane normy zużycia paliwa stosowane w gminach:

Istnieją także różnice w normach dla podobnych pojazdów, np. dla STAR 1466 M-90 (gaśniczy 162 6x6 2005r.) w KP PSP w Gołdapi podano 35 l/100 km, natomiast dla STAR MAN M90/1466 (162 6x6 2003r.) w KP PSP Łęczyca - 30 l/100 km. W przypadku MAN TGM 12.280 (GBA 2,5/16) norma na 100 km to 26 litrów, zaś MAN TGM 12.290 (GBA 3,5/2,5) może wskazywać uśrednione spalanie nie niższe niż 30 l/100 km. Takie różnice, nawet 5 l/100 km, mogą prowadzić do "dziury budżetowej" przy rozliczaniu przebiegów, np. 1400 km.

Rozliczanie faktyczne i dodatki

W gminach stosowane są normy zużycia paliwa zgodne z PSP, uzupełniane dodatkami. Rozliczanie faktyczne, będące zaleceniem Regionalnej Izby Obrachunkowej (RIO) dla samorządów, wymaga tankowania samochodów do pełna ostatniego dnia miesiąca i rozpoczęcia nowego miesiąca z nową kartą. W karcie rozlicza się zużycie paliwa według ustalonych norm oraz wykazuje zużycie faktyczne (ilość zatankowana). W celu zniwelowania dużych rozbieżności między zużyciem normatywnym a faktycznym, stosuje się dodatki, takie jak:

• Dodatek alarmowy: 8%
• Dodatek terenowy: 30%
• Dodatek górski: 15%
• Dodatek zimowy: 10%

Suma dodatków nie może być większa niż 30%. W praktyce karty rozlicza się tak, aby wyjść "na zero". Praca silnika na postoju również jest liczona zgodnie z normą z PSP, jednak praca może być ujęta w karcie tylko przy wyjazdach alarmowych.

Normy na sprzęt silnikowy (np. pilarki) są brane z instrukcji lub pomiarów. Pomiar zużycia faktycznego przy pracy silnika w ciągu godziny zazwyczaj wymaga, aby silnik pracował przez 20 minut przy pełnym obciążeniu, 20 minut na połowie mocy i 20 minut na wolnych obrotach. Przy sprzęcie o małym zużyciu paliwa pomiar wykonuje się przez pół godziny. Norma pracy dla pilarek jest często ustalana jako pojemność zbiorniczka paliwa równa jednej godzinie pracy.

Problemy z rozliczaniem w praktyce

Pojawiają się problemy z rozliczaniem paliwa, gdy samochód pracuje przez wiele godzin na wolnych obrotach (np. w mroźny dzień, gdy TIR wjechał do rowu, a pomoc drogowa rozładowywała go i wyciągała przez 6 godzin, a kierowcy muszą się ogrzać). Może to prowadzić do zarzutów o marnowanie paliwa. Kierowcy i konserwatorzy samochodów ponoszą odpowiedzialność za powierzony im pojazd i muszą dbać o jego czystość i porządek, a miesięczne karty drogowe otrzymują po rozliczeniu za poprzedni okres użytkowania.

Dokładność pomiaru i nowoczesne rozwiązania

Kierowcy nieraz stoją przed wyzwaniem dokładnego odwzorowania rzeczywistego zużycia paliwa w stosunku do dokumentacji, co w straży nie jest proste z uwagi na różne warunki terenowe, obciążenia autopompy i subiektywne poczucie czasu użytkowania. Nieprawidłowe rozliczenia mogą prowadzić do absurdalnych sytuacji, gdzie w zbiorniku wozu o pojemności 120 litrów na koniec miesiąca figurowało -30 litrów paliwa. W praktyce, w celu uniknięcia problemów z rozliczeniami, preferuje się precyzyjne monitorowanie.

Coraz więcej pojazdów, szczególnie nowe wozy PSP, wyposaża się w stałe urządzenia mierzące zużycie paliwa. Obecnie kierowcy nadal często liczą karty drogowe "po staremu", jednak przyszłość leży w integracji tych systemów. Podobne rozwiązania są już stosowane w prywatnych firmach transportowych, gdzie samochody mają zainstalowane GPS-y, a informacje o ich stanie (praca silnika, jazda, postój, stan paliwa w zbiorniku) przesyłane są do systemu dyspozytorskiego SCADA. To pozwala na bieżące monitorowanie zużycia i tankowania, eliminując "kombinacje" z paliwem. W straży warto byłoby sprząc to ze statusami akcji, dodać stan pracy autopompy, stan wody i środka gaśniczego, a także lokalizację na mapie. Takie rozwiązanie byłoby rewelacyjne dla dyspozytora i większości strażaków, redukując ilość papierkowej roboty. Jest to opłacalne dla poważnych firm, więc z czasem można oczekiwać, że znajdzie zastosowanie we wszystkich służbach ratowniczych, gdzie na wielkich ekranach w pomieszczeniach dyspozytorów będą poruszały się kolorowe punkciki oznaczające pojazdy.

Praktyczne wskazówki dotyczące oszczędności paliwa

Aby zoptymalizować zużycie paliwa w wozach strażackich, kluczowe jest wdrożenie kilku praktyk:

• Regularna konserwacja: Utrzymywanie wozu strażackiego w dobrym stanie ma kluczowe znaczenie dla efektywności paliwowej. Regularna wymiana oleju, wymiana filtra powietrza i rotacja opon mogą zapewnić płynną pracę silnika i najlepszą wydajność pojazdu.
• Szkolenie kierowców: Szkolenie kierowców w zakresie nawyków związanych z oszczędną jazdą może mieć duże znaczenie.
• Właściwe użycie sprzętu pomocniczego: Używaj sprzętu pomocniczego tylko wtedy, gdy jest to konieczne. Na przykład wyłączaj pompę wodną, gdy nie jest używana, a włączaj światła i syreny tylko wtedy, gdy jest to konieczne ze względów bezpieczeństwa.
• Projektowanie i technologia pojazdów: Niektóre nowoczesne wozy strażackie są wyposażone w zaawansowane technologie, takie jak silniki hybrydowe lub systemy Start-Stop, które mogą poprawić oszczędność paliwa.

Szczegółowe przykłady zużycia paliwa i rozliczanie kart drogowych

Dane uzyskane z Urzędu Miasta Łaskarzew pokazują roczne wydatki na paliwo i oleje do sprzętu dla tamtejszej OSP. W latach 2017-2021 wydatki te kształtowały się następująco:

• 2017: 13 829,10 zł
• 2018: 17 112,72 zł
• 2019: 17 837,61 zł
• 2020: 11 070,78 zł
• 2021: 17 473,38 zł

Zgodnie z Zarządzeniem Burmistrza Miasta Łaskarzew z 7 sierpnia 2019 r., zużycie paliwa przez pojazdy strażackie może wynosić od 25,5 l/100 km dla samochodu Jelcz 003, przez 27,5 l/100 km dla samochodu Star 266, oraz 39,80 l/100 km dla samochodu Mercedes ATEGO. Analiza tych danych wykazała, że w ciągu pięciu lat strażacy zdołaliby okrążyć kulę ziemską co najmniej jeden raz, co świadczy o intensywności ich pracy i przebytych odległościach.

Dla lekkich cystern strażackich, takich jak lekki wóz strażacki ze zbiornikiem na wodę o pojemności 3000 l, zużycie paliwa wynosi zazwyczaj około 19.6-29.4 l/100 km. Cysterny strażackie średniego obciążenia zużywają około 23.5-39.2 l/100 km. Natomiast ciężkie cysterny strażackie, takie jak 18-tonowy ciężki wóz strażacki z pianą, charakteryzują się najwyższym zużyciem paliwa.

Dokumentowanie zużycia paliwa na kartach drogowych

Prawidłowe wypełnianie kart drogowych jest kluczowe dla rozliczania paliwa. W przypadku wyjazdu do zdarzenia, np. wypadku, dokumentacja powinna być szczegółowa:

• Wersja uproszczona: Wyjazd godz. 14:10, stan licznika (...), powrót 15:20, stan licznika (...).
• Wersja szczegółowa (zalecana):
  • Wyjazd: godz. 14:10 - stan licznika (przepisywany z poprzedniego wyjazdu) - przyjazd na miejsce 14:15 - stan licznika (...)
  • 14:15 - 15:10 - praca na postoju, podjeżdżanie, ewentualnie czas pracy autopompy (z inną, wyższą normą zużycia niż sam postój).
  • Powrót: godz. 15:10 - stan licznika (...) - przyjazd do bazy 15:20 - stan licznika (...).

Dodatkowo, gdy autopompa pracuje, należy to wyraźnie zaznaczyć. Rozruch kontrolowany pojazdów samochodowych i sprzętu silnikowego stosuje się raz w miesiącu. W przypadku wyjazdu do zdarzeń lub używania urządzeń specjalnych w danym tygodniu, rozruchu nie wykonuje się.

Podsumowując, na zużycie paliwa przez wozy strażackie wpływa wiele czynników, w tym wielkość i masa pojazdu, typ i wielkość silnika, warunki jazdy, ładowność i wykorzystanie wyposażenia pomocniczego. Skuteczne zarządzanie i rozliczanie paliwa wymaga precyzyjnych norm, nowoczesnych systemów monitorowania oraz odpowiedniego szkolenia personelu.

tags: #woz #strazacki #spalanie