Zabytkowe wozy strażackie stanowią nie tylko ważny element historii techniki, ale są również świadectwem ewolucji polskiego ratownictwa. Od ręcznych sikawek po zaawansowane technologicznie pojazdy z okresu PRL, każdy z nich opowiada unikalną historię służby na rzecz bezpieczeństwa publicznego.
Tradycja produkcji i wczesne jednostki
Produkcja samochodów pożarniczych w Polsce ma długą tradycję, często podejmowaną przez przedsiębiorstwa zaopatrujące wcześniej strażaków w sprzęt. Jednym z kluczowych przykładów była Fabryka Narzędzi Pożarniczych „Strażak” z Warszawy, założona w 1898 roku, która w 1929 roku uruchomiła wydział karoserii. Przed II wojną światową samochody pożarnicze, zwane wówczas „autopogotowiami”, produkowano również w Zakładach Mechanicznych Ursus SA, spółce Lilpop, Rau i Loewenstein oraz w „Unii Strażackiej” we Lwowie.
Pierwszym polskim miastem, które zmotoryzowało strażaków, był Poznań - trzy wozy bojowe na niemieckich podwoziach Daimlera weszły tam do służby w listopadzie 1911 roku. Po wojnie pionierską rolę odegrały Państwowe Zakłady Lotnicze w Mielcu, tworząc w 1948 roku pierwszy samochód pożarniczy na podwoziu angielskiego Bedforda.
Ikony polskiego pożarnictwa: Era Jelcza
W latach 50. XX wieku produkcję pojazdów pożarniczych przejęła Sanocka Fabryka Wagonów „Sanowag”, a później, w 1958 roku, Jelczańskie Zakłady Samochodowe. Modele takie jak Jelcz 003, 004 oraz 005 na stałe zapisały się w historii polskich jednostek.
Jelcz 003 („Babka”)
Produkowany w latach 1969-1975, był średnim samochodem gaśniczym na podwoziu Stara 25. Mimo hałaśliwej kabiny i niesynchronizowanej skrzyni biegów, był ceniony za uniwersalność i możliwość pokonywania trudniejszego terenu.
Jelcz 004
Wprowadzony w 1974 roku, stanowił ciężki samochód gaśniczy. Wyposażony w silnik o mocy 243 KM (licencja Leyland), oferował dużą prędkość i zbiornik wody o pojemności 6000 litrów, stając się jednym z najskuteczniejszych wozów swojej epoki.
Jelcz 005
Następca modelu 003, produkowany od 1976 roku na podwoziu Stara 244. Charakterystyczną cechą były rolety boczne, przez co strażacy często nazywali go „coca-cola” lub „pepsi”.
Pasja ratowania historii
Wielu pasjonatów poświęca swój czas, aby przywrócić dawnym wozom drugie życie. Przykładem jest Prywatne Muzeum Pożarnictwa i Transportu w Czersku, prowadzone przez Przemysława Elaka. Pojazdy tam zgromadzone, takie jak star 20 z 1948 roku czy dawny milicyjny Jelcz hydromil, są w pełni sprawne i gotowe do akcji. Dla strażaków z OSP w Racendowie zabytkowy Star 660, doprowadzony do używalności własnymi rękami, jest nie tylko eksponatem, ale pełnoprawnym wozem bojowym.
Proces renowacji bywa wyzwaniem. W 2011 roku rozpoczęto konserwację niezwykle cennego wozu z 1732 roku, eksponowanego w Ziębicach. Z kolei inne pojazdy, jak szwedzki Dodge czy liczne wozy przekazane jako dary, po latach ciężkiej służby trafiają na zasłużoną emeryturę, stając się maskotkami jednostek lub cennymi zabytkami techniki.