Zaha Mohammad Hadid, urodzona 31 października 1950 roku w Bagdadzie, to bez wątpienia najsłynniejsza kobieta architekt na świecie. Przez wielu uznawana była za najwybitniejszą architektkę świata, która przez lata wytworzyła swój własny i niepowtarzalny styl. Jej budynki bywają zaliczane do dekonstruktywizmu czy neofuturyzmu, jednak ich charakterystyczne formy, przypominające obiekty z odległych galaktyk, wymykają się wszelkim klasyfikacjom. Jak na starchitekta przystało, Zaha wypracowała bowiem swój własny architektoniczny język, czerpiący w twórczy sposób z dorobku światowej architektury i dodający do istniejących rozwiązań nowe formy. Tworzyła zarówno miękkie, organiczne formy, jak również ostre i drapieżne, wszystkie jednak zachowywały charakterystyczny dynamizm i energię.
Kim była Zaha Hadid? Portret architektki
Zaha Hadid była pionierką w dziedzinie architektury. Jej pracownia, Zaha Hadid Architects, to olbrzymie przedsiębiorstwo zatrudniające 400 osób, z listą około 950 opracowanych projektów. Choć znaczna część z nich nigdy nie została zrealizowana, ogromna liczba koncepcji świadczy o uznaniu i estymie, jaką cieszyła się jej twórczość. Zaha była pierwszą kobietą, która w 2004 roku została uhonorowana prestiżową Nagrodą Pritzkera. Na swoim koncie miała także liczne inne wyróżnienia, w tym Nagrodę Miesa van der Rohe, Nagrodę Stirlinga oraz kilkukrotne nagrody Brytyjskiego Instytutu Architektury.
W początkach swojej drogi zawodowej Zaha Hadid pracowała w pracowni OMA. Współpraca nie trwała długo - jak mówił Rem Koolhaas, jeden z właścicieli pracowni, Zaha jest planetą poruszającą się po własnej orbicie. Krótkotrwały epizod pozwolił jednak początkującej architektce zdobyć ważne doświadczenia, a praca w pracowni tworzącej mocne, często zdekonstruowane formy odbiła się mocnym śladem na całej jej twórczości. Zaha sama o sobie mówiła, że jest modernistką - i faktycznie w jej projektach znajdziemy duże przeszklenia, kanciaste kubiczne formy podążające za funkcją oraz mnóstwo masywnych rzeźbiarskich form z betonu. Do tego, co oferował modernizm, Zaha Hadid dołożyła swoją wielopłaszczyznowość budynków i delikatną dekonstrukcję. Formy w jej projektach są rozedrgane i jakby na moment uchwycone w momencie większego ruchu, nie zawsze zgodnego z zasadami logiki. Taki sposób projektowania był jej odpowiedzią na współczesność - pełną wielu szybkich komunikatów i chaosu, który wypełnia naszą egzystencję.
Przez całą swoją karierę Zaha Hadid była również związana z edukacją, prowadząc zajęcia na różnych uczelniach. W wywiadach podkreślała dużą wagę edukacji, nie tylko ze względu na konieczność posiadania pewnych umiejętności w celu zdobycia pracy, ale także dla własnego rozwoju i erudycji. W jej dorobku znajdziemy nie tylko budynki; projektowała także meble, a nawet odzież. We wszystkich przejawach jej działalności widoczny jest wspólny mianownik dynamicznych i futurystycznych kształtów, co udowadnia, że stworzone przez nią budynki były wyrazem artystycznej ekspresji, a ich formy wynikały z rzeźbiarskiego sposobu myślenia o kształtowaniu przestrzeni.
Najważniejsze realizacje i przełomowe projekty
Do najbardziej znanych projektów Zahy Hadid należą: Straż Pożarna Fabryki Vitra w Weil am Rhein w Niemczech, London Aquatics Centre, Mind Zone w Millennium Dome w Londynie, przystanek tramwajowy w Strasburgu, skocznia narciarska Bergisel w Innsbrucku, muzea w Cincinnati, Rzymie, Baku, Michigan czy Glasgow, opera w Guangzhou czy fantazyjny most w Abu Zabi. Zaha Hadid jest autorką wielu projektów zrealizowanych, jak i w trakcie planowania, na całym świecie. Wiele z nich to wielkie, spektakularne realizacje.
Straż Pożarna Fabryki Vitra w Weil am Rhein (1993)
Jednym z pierwszych zrealizowanych dużych projektów architektki był budynek straży pożarnej w fabryce Vitra. Co prawda nazwisko projektantki było znane już wcześniej - na swoim koncie miała już kilka wybranych konkursów - to na pierwszą dużą realizację musiała zaczekać kilka lat od rozpoczęcia pracy zawodowej. Budynek ma bardzo dynamiczną formę, a przez wielu jego zewnętrzna dynamiczna forma porównywana jest do uchwyconej na fotografii eksplozji. Wewnątrz został zaprojektowany garaż dla samochodów strażackich, prysznice i szatnie dla strażaków oraz niewielką salę z zapleczem kuchennym. Po latach budynek przestał pełnić swą pierwotną funkcję i dzisiaj funkcjonuje jako pawilon wystawowy.
Centrum Sztuki Współczesnej w Cincinnati (2003)
Budynek Centrum Sztuki Współczesnej w Cincinnati był pierwszą amerykańską realizacją architektki. Herbert Muschamp, amerykański krytyk architektury, w swoim artykule w New York Timesie nazwał go najważniejszym budynkiem, który powstanie od czasów Zimnej Wojny. Patrząc na bryłę muzeum, można dostrzec odważną grę masywnych brył i kolorów. Mocne kontrasty i zaskakujące połączenia to typowy znak Zahy Hadid. Jednak brak tutaj jeszcze charakterystycznych miękkich linii, typowych dla wielu późniejszych projektów.
Centrum Nauki Phaeno w Wolfsburgu (2005)
Budynek Centrum Nauki w Wolfsburgu to jedno z bardziej czytelnych nawiązań do architektury Le Corbusiera w karierze Zahy Hadid. Budynek to masywny prostopadłościenny blok wykonany z betonu, posadowiony na podporach, w których znajdują się wejścia i schody na wyższe, nadwieszone nad ziemią kondygnacje. W ten sposób budynek został oderwany od podłoża, umożliwiając swobodne przechodzenie przez niego na kondygnacji przyziemia, spełniając jeden z najważniejszych postulatów mistrza współczesnej architektury. Budynek zdradza jednak też coraz większy dynamizm, a jego formy stają się coraz bardziej miękkie, czyli to, z czego najbardziej kojarzymy projekty Zahy Hadid.
Most Zajida Sultana w Abu Zabi (2010)
Zaprojektowany przez Zahę most w Abu Zabi charakteryzuje się miękką, dynamiczną linią podkreślającą związek z naturą i intensywnym rozwojem miasta. Choć słupy i pylony są w pełni użytkowymi i konstrukcyjnymi elementami, bardziej przypominają rzeźbę i wstęgę łączącą obydwa brzegi. Właśnie to jest siłą projektów Zahy Hadid - nie są jedynie budynkami o określonej funkcji, to przestrzenne rzeźby i rodzaj ogromnych abstrakcyjnych pomników, zaskakujących mnogością perspektyw, płaszczyzn i zmieniającej się formy.
Opera Narodowa w Guangzhou (2010)
Gmach Opery Narodowej w Guangzhou ma aż 64 różnie ukierunkowane fasady i ponad 40 rodzajów zakrzywień. Trudność wykonania projektu jest porównywalna, a nawet uważana za większą niż budowa Stadionu Narodowego w Pekinie czy też siedziby CCTV. W projekcie Opery żadna ściana nie jest prostopadła do podłoża, ani żaden element zadaszenia nie jest tych samych rozmiarów. Nazwisko Zahy Hadid nie wróżyło jednak ekonomicznych rozwiązań - budowa nie należała do łatwych i pochłonęła ogromny budżet, ale osiągnięty efekt jest naprawdę imponujący.
Riverside Museum w Glasgow (2011)
Muzeum Transportu w Glasgow jest częścią rewitalizacji nabrzeża rzeki Clyde. Na uroczystości otwarcia budynku nawiązano do wodowania statków wypływających ze stoczni, roztrzaskując na elewacji muzeum butelkę szampana. Budynek tworzy pewnego rodzaju tunel między miastem a rzeką, pokryty blachą tytanowo-cynkową, otwarty na przeciwnych końcach. Z jednej strony otwiera go wejście do muzeum, zamyka zaś kawiarnia z pięknym widokiem, gdzie zwiedzający mogą podziwiać nabrzeże rzeki.
Centrum Sportów Wodnych w Londynie (2011)
Londyńskie Centrum Sportów Wodnych zostało zaprojektowane na letnie Igrzyska Olimpijskie w 2012 roku. Budynek zasługuje na uwagę z wielu względów, ale jednym z bardziej niecodziennych rozwiązań było zaprojektowanie go z dwóch elementów - części stałej i dwóch tymczasowych "skrzydeł" mieszczących trybuny. Po zakończeniu igrzysk czasowe elementy zostały rozebrane, a budynek zyskał swój docelowy kształt. Takie rozwiązanie pozwoliło zapewnić miejsca widzom podczas wyjątkowego wydarzenia sportowego, a w dłuższej perspektywie zminimalizować koszty utrzymania i dostosować pojemność do zwykłego zapotrzebowania. Liczba miejsc na widowni zmniejszyła się z 17 500 do 2500.
Centrum Hejdara Alijewa w Baku (2012)
Centrum Hejdara Alijewa w Baku to jedna z najbardziej rozpoznawalnych realizacji Zahy Hadid. Charakterystyczne dynamiczne i miękkie formy nowego gmachu wyraźnie odcinają się od monumentalnych budynków ery sowieckiej, typowych dla pejzażu tego miasta. Gmach miał symbolizować wrażliwego ducha azerskiej kultury oraz optymizm narodu, który odważnie patrzy w przyszłość i pragnie odciąć się od szarego dziedzictwa sowieckiego modernizmu. Prawdziwą perłą Centrum jest wspaniała sala koncertowa mieszcząca tysiąc osób, której wnętrze sprawia wrażenie, że faluje.
Jockey Club Innovation Tower w Hong Kongu (2013)
Projekt uniwersyteckiego budynku Jockey Club Innovation Tower to pierwszy trwały obiekt zaprojektowany przez architektkę w Hongkongu. Wysoki na 76 metrów budynek ma odważną, bardzo dynamiczną strukturę, która zmienia swój kształt zależnie od punktu obserwacji. Powierzenie projektu pracowni Zahy Hadid z pewnością było dobrym wyborem w przypadku budynku, który miał wyrażać aspiracje Hongkongu do bycia azjatyckim centrum nowoczesnego designu.
Inne znaczące projekty
- Biurowiec Dominium Office Building w Moskwie: Jeden z pierwszych, nowoczesnych obiektów biurowych w tej części moskiewskiej dzielnicy.
- Messner Mountain Museum Corones na Kronplatz: Górskie muzeum zlokalizowane w Dolomitach, otoczone ze wszystkich stron Alpami, z którego rozpościera się spektakularna panorama na najwyższe szczyty.
- Siedziba firmy Beeah w Zjednoczonych Emiratach Arabskich: Oryginalny budynek zlokalizowany na pustyni, dla przedsiębiorstwa działającego w sektorze gospodarki odpadami i ochrony środowiska.
- Budynek mieszkalny przy 520 West 28th Street w Nowym Jorku: Jedenastopiętrowy obiekt z 39 indywidualnie zaprojektowanymi luksusowymi rezydencjami w sercu Chelsea, bezpośrednio przy High Line. Jego charakterystyczne, płynne linie i organiczne formy elewacji harmonijnie wpisują się w miejskie otoczenie. Fasada z ręcznie polerowanych, wygiętych elementów metalowych tworzy złożoną sieć form oraz poziomów. Firma Gretsch-Unitas Baubeschläge dostarczyła tu napędzane równolegle okna uchylne, które optymalnie łączą komfort, bezpieczeństwo i łatwość obsługi, zapewniając elegancki, jednolity wygląd elewacji nawet przy otwartych oknach. Płynnie regulowana szerokość otwarcia, wysoka wymiana powietrza i brak zapotrzebowania na miejsce wewnątrz czynią je idealnymi do naturalnych koncepcji wentylacji.
Zaha Hadid w Polsce
Jej niesamowite projekty dotarły także do Polski. Zaha Hadid jest autorką projektu Lilium Tower - wieżowca, który miał stanąć w warszawskim Śródmieściu, na rogu ulicy Chałubińskiego i Alej Jerozolimskich. Zaprojektowany w 2008 roku, miał być najwyższym budynkiem w stolicy, o ponad 20 metrów wyższym niż Pałac Kultury i Nauki. Dziś wiemy, że projekt ten nie zostanie zrealizowany, jednak swego czasu rozpętał olbrzymią dyskusję i rozpalał wyobraźnię miłośników wysokiej zabudowy.
To nie jedyna realizacja Zahy Hadid w Polsce. Architektka jest też autorką projektu ekskluzywnej willi u stóp Tatr, której inwestorem jest Tomasz Gudzowaty. Brała również udział w konkursie na zaprojektowanie nowej siedziby dla orkiestry Sinfonia Varsovia. Niewiele brakowało, aby to jej projekt został wybrany do realizacji; ostatecznie zwyciężył jednak projekt opracowany przez Atelier Thomasa Puchera, a projekt Zahy otrzymał jedną z równorzędnych drugich nagród.
Dziedzictwo i kontekst
Choć architektura Zahy Hadid jest nazywana królową architektury, a jej projekty wymieniane są jednym tchem z realizacjami innych starchitektów, pod jej adresem wygłaszane są głosy krytyki. Najczęstszym argumentem jest nadmierny formalizm i zbytnie rozbuchanie zewnętrznej powłoki, przez co budynki są bardziej ciekawostką niż funkcjonalnym wnętrzem. Wydaje się jednak, że zaprojektowane przez Zahę budynki świetnie sobie radzą i doskonale spełniają funkcję, a jeśli chodzi o rozbuchanie - cóż, takie prawo ikon architektury.
Często podnoszonym faktem w przypadku Zahy Hadid jest podkreślanie jej dorobku w kontekście bycia kobietą. Takie podejście jednak dość mocno irytowało architektkę. Zawsze mówiła o sobie, że jest feministką i że spotyka mnóstwo zdolnych i ciekawych kobiet. Podkreślała też, że choć to coraz bardziej się zmienia, to architektura jest ciągle mocno męską dziedziną i wiele kobiet schowanych jest w cieniu swoich biznesowych partnerów, którzy są mężczyznami. Co zrozumiałe, wiele razy sprzeciwiała się mówieniu o jej projektach z pewną pobłażliwością, że są dobre jak na projekt wykonany przez kobietę-architekta. Chciała, aby każda architektura była oceniana tymi samymi kryteriami, bez względu na płeć architekta.
Śmierć i upamiętnienie
Gwiazda światowej architektury, Zaha Hadid, zmarła wczesnym rankiem 31 marca w Miami, gdzie w szpitalu leczyła się z zapalenia oskrzeli. Jej odejście pozostawiło ogromną lukę w świecie architektury, ale jej dziedzictwo w postaci setek projektów i unikalnego, rozpoznawalnego stylu, będzie inspirować kolejne pokolenia architektów i projektantów.