W XIX wieku w Zamościu, podobnie jak w wielu innych miastach, przeważała drewniana zabudowa, co sprzyjało częstemu powstawaniu pożarów. Ta panująca sytuacja wymagała powołania zorganizowanej grupy ludzi wyposażonej w sprzęt do walki z żywiołem.
Początki i powstanie Zamojskiej Straży Ogniowej (1882)
Utworzenie pierwszej ochotniczej straży
Z inicjatywy zamojskiego aptekarza Karola Kłossowskiego, 30 czerwca 1882 roku powołano Zamojską Straż Ogniową (ZSO). Karol Kłossowski został również jej pierwszym prezesem. Była to pierwsza ochotnicza straż pożarna na terenie ówczesnego powiatu zamojskiego.
Pierwsza strażnica i wyposażenie
Pierwsza strażnica ZSO mieściła się w budynku dawnej stajni kozackiej przy ulicy Partyzantów, co wskazuje na jej wczesne zaplecze i adaptację infrastruktury. Do walki z żywiołem strażacy używali wozów konnych wyposażonych w sikawki ręczne. Na wyposażeniu były także dwa dwukołowe beczkowozy o pojemności 400 litrów. Do alarmowania używano trąbki, na dźwięk której do strażnicy dostarczano konie.
Działalność pod zaborem i uznanie społeczne
Działająca pod carskim zaborem straż, pomimo nieprzychylności zaborcy, krzewiła ducha polskości. Działania ZSO spotykały się z dużym uznaniem mieszkańców miasta, czego dowodem był ufundowany przez społeczeństwo sztandar. Poświęcenia sztandaru dokonał 29 czerwca 1918 roku w kościele kolegialnym ksiądz Józef Dąbrowski, w obecności Bolesława Chomicza, Prezesa Instytucji Ubezpieczeń Wzajemnych Budowli od Ognia w Królestwie Polskim, a także Prezesa Związku Floriańskiego.
Rozwój w okresie międzywojennym
Zjazd OSP i modernizacja sprzętu
5 października 1926 roku w Zamościu odbył się zjazd Ochotniczych Straży Pożarnych powiatu zamojskiego, na którym wskazano i ustalono zasady organizacji jednostek straży pożarnych. W tym dniu odznaczono zasłużonych działaczy ZSO oraz odbyły się pierwsze na Zamojszczyźnie zawody strażackie Ochotniczych Straży Pożarnych, w których wzięło udział 6 jednostek OSP, w tym także Zamojska Straż Ogniowa. W 1927 roku z funduszy Zarządu Miejskiego zakupiona została pierwsza motopompa. Rok później na wyposażeniu strażnicy był również samochód-polewaczka.
Powstawanie nowych oddziałów i działalność kulturowa
Z inicjatywy Antoniego Ferensa w 1930 roku na Nowym Mieście został utworzony II oddział straży, liczący 26 strażaków. Wyposażeniem tego oddziału była sikawka ręczna i konne środki transportowe. W następnym roku na przedmieściu Majdan Stanisław Iwaniuk powołał III oddział, który stanowiło 25 ochotników, wyposażony w sikawkę dwukołową i wóz rekwizytowy. Poza działalnością bojową, ZSO prowadziła również działalność kulturową, czego przykładem było utworzenie 35-osobowej orkiestry strażackiej.
Okres II wojny światowej
Ograniczenia i straty
W czasach okupacji hitlerowskiej Zamojska Straż Ogniowa miała bardzo wąski teren działania, gdyż nie była dopuszczana do pożarów w pacyfikowanych wioskach. Wielu działaczy pożarnictwa przeszło do ruchu oporu, wielu aresztowano, a część zginęła w obozach koncentracyjnych. Komendantem został Niemiec Kert, który przymusowo powołał 90 osób do służby w pogotowiu zawodowym. Rozwiązany został II i III oddział Straży Pożarnej. Okupanci, opuszczając miasto, zrabowali podstawowy sprzęt gaśniczy, a pozostał jedynie sprzęt ukryty i przechowywany przez strażaków.
Powstanie i rozwój Zawodowej Straży Pożarnej (po 1944)
Utworzenie i pierwsze lata
W dniu 15 sierpnia 1944 roku powołano Zawodową Straż Pożarną (ZSP) z 16 etatami. Początki były trudne - zaczynano od sikawki, drabiny, 100 metrów węża i 10 hełmów, co pozostało po rabunku dokonanym przez Niemców. Zarząd Miejski zakupił motopompę, która umieszczona na wozie ciężarowym stanowiła pierwszy wóz bojowy. W tym trudnym okresie wyróżnili się: Wacław Glinka, Jan Kotowski, Stanisław Kotowski, Feliks Kozyra, Czesław Kuroń, Antoni Muzyka, Marian Przystojecki, Józef Romanowski, Czesław Urbaniak, Bolesław Wilk.
Modernizacja i infrastruktura
W tym czasie ZSP zaopatrywana była w coraz lepszy sprzęt gaśniczy. Załogę stanowiło 32 pracowników posiadających pełne wykształcenie fachowe. W 1947 roku zakupiono samochód GMC typ CCKW 353 i zorganizowano straż na Majdanie (18 osób). W 1952 roku odnowiono remizę, w której znajdowały się świetlica, sypialnia i kancelaria, a także garaże i zbudowane przez strażaków ściany do ćwiczeń ze sprzętem burzącym. Tego roku remizę na Majdanie zamieniono na świetlicę szkolną. W 1952 roku straż dysponowała 2 wozami gaśniczymi oraz 3 motopompami, a odnotowano 85 wyjazdów. W tym samym roku strażacy oczyścili zbiorniki wodne przy remizie i na Nowym Mieście oraz utworzyli nowe przy dwóch młynach na ulicy Lubelskiej.
Struktura i wyposażenie w latach 50. i 60.
W latach 50. funkcjonowały oddzielne komendy - miejska i powiatowa. W 1954 roku Zawodowa Straż Pożarna Miejska zatrudniała 24 pracowników, a Prezydium Miejskiej Rady Narodowej uchwaliło powołanie 36 strażaków ochotników; w 1959 roku w Służbie Pożarnej Miejskiej było 29 osób. Przy komendzie miejskiej działała Komenda Garnizonu Pożarniczego dla miasta i powiatu. Dysponowała ona 4 samochodami (w tym 2 z pełnym wyposażeniem), 5 motopompami (najwydajniejsza o mocy 1600 l/min) i autopompą o wydajności 12,2 tys. l/min, oraz 3 km węży. W 1961 roku ZSP posiadała 6 samochodów (w tym 3 „beczkowozy” i jeden z wysoką drabiną) oraz 4 sekcje bojowe. W latach 50. straż dysponowała również niewielkimi zbiornikami wodnymi bezodpływowymi (20 m²) na Nowej Osadzie, przy Placu Wolności i ulicy Lubelskiej, a od 1958 roku także radiostacją. W 1971 roku na „podziale bojowym” było 17 osób. W lutym 1970 roku straż przeniosła się do nowych koszar przy ulicy Kilińskiego.
Zawody i jubileusze
W 1963 roku zorganizowano w Zamościu I zawody powiatowe, a po nich również I Wojewódzkie Zawody Pożarnicze, na których OSP Dzielce wywalczyła I miejsce i rok później reprezentowała województwo na I Krajowych Zawodach Pożarniczych w Zabrzu. Ważnym wydarzeniem w działalności OSP były obchody Dnia Strażaka w 25-lecie Polski Ludowej. Na skutek reformy administracyjnej kraju w 1975 roku została powołana Wojewódzka Komenda Straży Pożarnej. Mimo stanu wojennego w 1982 roku, z okazji 100-lecia Zamojskiej Straży Pożarnej, zorganizowano jubileuszową uroczystość. Obchody rozpoczęły się od złożenia wieńców na grobie założyciela ZSP oraz na zamojskiej rotundzie ku czci strażaków poległych w II wojnie światowej. Podczas uroczystości na Rynku Wielkim ZSP w Zamościu została odznaczona Złotym Znakiem Ochotniczych Straży Pożarnych oraz odznaką Zasłużony dla Zamojszczyzny. Liczni funkcjonariusze ZSP i zasłużeni działacze otrzymali medale zasługi.
Transformacja i współczesność Państwowej Straży Pożarnej (po 1992)
Przekształcenie w PSP i nowa struktura
1 lipca 1992 roku Komendę Wojewódzką Straży Pożarnej wyodrębniono z Urzędu Wojewódzkiego i podporządkowano Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, a w miejsce zawodowej straży pożarnej powstała Państwowa Straż Pożarna. W jej ramach powołano Jednostkę Ratowniczo-Gaśniczą (JRG), której szefem został Janusz Sowa. Komendzie Miejskiej PSP podlegają JRG w Zamościu i Szczebrzeszynie (razem 122 strażaków) oraz 183 jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych.
Rozwój sprzętowy i zakres działań
W 1985 roku straż posiadała 6 samochodów gaśniczych i jeden z drabiną mechaniczną. W 1996 roku w Zamościu było 5 samochodów gaśniczych, w tym jeden z 30-metrową drabiną, oraz po jednym do ratownictwa techniczno-drogowego, chemiczno-ekologicznego, oświetleniowy i do nabijania butli. Ponadto w skład wyposażenia wchodziły agregat do piany, przyczepa ze sprzętem do oddymiania oraz ponton do ratownictwa wodnego. Straż uczestniczy także w ratownictwie drogowym, chemicznym, ekologicznym i przedmedycznym, a także walczy z powodziami i podtopieniami. W 1997 roku przybył niemiecki samochód ratownictwa chemicznego. Od 2007 roku straż jest w posiadaniu „Magirusa” z 37-metrową drabiną i łącznie ze Szczebrzeszynem używa 10 samochodów gaśniczych, 5 specjalnych i 2 do ratownictwa chemiczno-ekologicznego.
Statystyki i dane kadrowe
Interwencje
- 1952: 51 wyjazdów do pożarów (25 w mieście)
- 1958: 33 pożary (31 stłumiono w zarodku), 8 interwencji powodziowych
- 1982: 175 interwencji
- 1996: 374 interwencje zdarzeń (w tym 144 pożary, około 1/4 alarmy fałszywe)
- 2001: 971 zdarzeń (z tego 433 pożary)
Zatrudnienie
- 1946: 16 osób
- 1952: 20 osób (w tym komendant, 2 dowódców sekcji, 3 kierowców, 14 szeregowych)
- 1962: 33 osoby
- 1972: 35 osób (12 podoficerów i 23 szeregowców), a razem z zakładowymi 273 strażaków
- 1982: 66 osób
- 1996: 59 strażaków-ratowników
- 2003: 20 osób na dyżurach
- 2007: łącznie ze Szczebrzeszynem 128 osób (w tym 19 oficerów)
- 2022: 133 strażaków i 32 pojazdy
Dowództwo i struktury pomocnicze
Komendanci
Komendanci powiatowi (rejonowi/miejscy)
- 1944-1945: Stefan Antoniak
- 1945-1948: Eugeniusz Górski
- 1948-1950: Henryk Jóźwik
- 1951-1958: Jan Bożek
- 1958-1961: Władysław Bosowski
- 1961-1975: Mieczysław Skiba
- 1975-1981: Bogusław Bednarski
- 1981-1993: Henryk Kniaziowski
- 1993-1996: Zdzisław Mroczek
- 1996-2007: Janusz Rycaj
- od 2007: Jacek Sobczyński
Komendanci Zawodowej Straży Pożarnej
(W latach 1950-1975 kierował komendant miejski; przed 1950 i po 1975 ZSP powiatowy lub rejonowy)
- 1950-1973: Feliks Kozyra
- 1973-1975: Edward Wisz
Komendanci wojewódzcy
- 1975-1981: Mieczysław Skiba
- 1982-1996: Edward Wisz
- 1996-1998: Roman Popajewski
Prezesi Zarządów powiatowych OSP
- 1957-1961: Kazimierz Sioma
- 1961-1971: Władysław Kowal
- 1972-1973: Wiesław Zawadzki
- 1973-1975: Władysław Zbylut
Zakładowe Ochotnicze Straże Pożarne
Na terenie Zamościa i okolic działały lub nadal działają: straż wojskowa i kolejowa oraz zakładowe OSP przy: ZFM (od 1945), "Spomaszu" (1950), PKS (1954), Chłodni (1961), Zakładach Mięsnych (1963), PZGS (1964), "Delii" (1971) i "Metalplaście" (1979) oraz Zakładzie Energetycznym i ZJD. W 1972 roku było 10 jednostek zakładowych. W 1985 roku, oprócz jednostki zakładowej w Lokomotywowni (na zmianie służbę pełniło 15 osób), istniało 8 zakładowych OSP.
Ogólnopolski kontekst Ochotniczych Straży Pożarnych
Historia OSP w Polsce
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), powstały w drugiej połowie XIX wieku równolegle we wszystkich trzech zaborach. Z chwilą odzyskania niepodległości, na fali ogromnego entuzjazmu społeczeństwa, nastąpił żywy rozwój ruchu strażackiego. Pojawił się problem zjednoczenia organizacji strażackich, które ze względu na odrębne powstawanie w trzech zaborach, cechowały się rozbiciem organizacyjnym. Na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego funkcjonował Związek Floriański, powstały jeszcze w 1915 roku. Na terenie zaboru austriackiego działały Cieszyński Związek Straży Pożarnych i Pomorski Związek Straży Pożarnych. Straże zrzeszone w wymienionych związkach różniły się między sobą pod względem organizacyjnym, szkoleniowym, wyposażeniem i umundurowaniem, a także działały na podstawie różnego ustawodawstwa wydanego przez władze zaborcze.
„100 lat historii napisanej przez życie” - OSP Łabowa
Ujednolicenie i rozwój związków OSP
Ostatecznie we wrześniu 1921 roku udało się doprowadzić do pierwszego ogólnopaństwowego zjazdu delegatów straży pożarnych. Na zjeździe tym uchwalono statut Głównego Związku Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Ochotnicze straże pożarne jako jedne z pierwszych organizacji w niepodległej Polsce zdołały skutecznie zlikwidować różnice dzielnicowe oraz stworzyć jednolity związek straży dla całego kraju. W 1949 roku związek ten został przez ówczesne władze rozwiązany. Zmiany nastąpiły dopiero po ożywieniu publicznym w roku 1956, kiedy to zmalały represje aparatu państwowego. Zamknięciem tego procesu było powołanie 28 grudnia 1956 roku Związku Ochotniczych Straży Pożarnych. Uznano go za stowarzyszenie wyższej użyteczności publicznej. Powołanie Związku Ochotniczych Straży Pożarnych zostało przyjęte pozytywnie przez ochotnicze straże pożarne oraz aktyw strażacki; wiele straży od razu przystąpiło do organizowania walnych zebrań i wyboru nowych zarządów. Wraz z rokiem 1989 rozpoczął się proces transformacji systemowej w Polsce. W tym czasie nastąpiło także wyraźne ożywienie w szeregach ochotniczych straży pożarnych, które znowu stały się wielkim ruchem społecznym. Na IX Krajowym Zjeździe Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, który obradował w dniach 4-5 kwietnia 1992 roku, podjęto decyzję o zmianie nazwy na Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej.
Współczesne podstawy prawne i finansowanie
Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku - Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 2009 r. Nr 178, poz. 1380 z późn. zm.). Możliwe źródła finansowania ochotniczych straży pożarnych wynikają z zapisu w prawie o stowarzyszeniach. Zgodnie z ustawą, majątek i fundusze ochotniczej straży pożarnej powstają ze składek członkowskich, dotacji, darowizn, spadków i zapisów dochodów z majątku i innych imprez, ofiarności publicznej oraz z wpływów z działalności gospodarczej.
Święty Florian - patron strażaków
Historia kultu
Patronem Ochotniczej Straży Pożarnej jest święty Florian - Patron Strażaków. Był żołnierzem i męczennikiem, który poniósł śmierć za wiarę w Chrystusa, prawdopodobnie 4 maja 304 roku. Kult świętego Floriana, jako obrońcy od ognia, rozszerzył się w Polsce na większą skalę dopiero w XVI wieku. W 1184 roku Kraków otrzymał relikwię świętego Floriana, którą umieszczono we wspaniałej świątyni na Kleparzu. W 1528 roku pożar strawił całą dzielnicę, a ocalał jedynie Kościół. Ludzie wierzyli, że stało się tak dlatego, iż święty Florian opiekował się tym kościołem i ochronił go od ognia.
Tradycje związane z patronem
Święty Florian jest patronem ludzi, którzy w trosce o życie bliźniego, ludzkie mienie i środowisko walczą z kataklizmami, żywiołami, zagrożeniami i nieszczęściami. Strażaków często nazywa się rycerzami świętego Floriana lub Florianami. Swoje święto obchodzą 4 maja, w dzień męczeńskiej śmierci patrona. W tym dniu odprawiane są msze intencyjne, poświęcane strażnice, wręczane sztandary i odznaczenia. Figurki świętego Floriana można spotkać przed remizami strażackimi i na placach przy świątyniach. Godnym naśladowania jest fakt fundowania figurek świętego jako wotum wdzięczności.