Służba w straży pożarnej, zarówno Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), wiąże się z poświęceniem i ciężką pracą na rzecz ratowania życia, zdrowia i mienia. W uznaniu tych zasług ustanowiono rozbudowany system odznaczeń i wyróżnień, który ma na celu docenienie wkładu strażaków oraz jednostek w ochronę przeciwpożarową i działalność społeczną.
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej”
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” została ustanowiona w 1997 roku rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 października 1997 roku. Powstała ona jako prawny następca odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej”, ustanowionej w 1984 roku, po zniesieniu tej ostatniej w 1992 roku. Jest to polskie odznaczenie resortowe, nadawane za ratowanie życia i ochronę mienia, a także za inne zasługi dla ochrony przeciwpożarowej. Pierwotne rozporządzenie utraciło moc z dniem 11 grudnia 2008 roku, a obecnie wszelkie kwestie prawne reguluje rozporządzenie z dnia 13 listopada 2008 roku.
Odznakę nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych, obecnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, który kieruje działem administracji rządowej „sprawy wewnętrzne”. Nadanie odbywa się na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej. Wniosek ten może być złożony z inicjatywy własnej Komendanta Głównego PSP lub komendantów wojewódzkich PSP, komendantów szkół PSP, dyrektorów jednostek badawczo-rozwojowych oraz dyrektora Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Ponadto z inicjatywą nadania odznaki mogą występować kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz organy samorządu terytorialnego.
Kryteria i stopnie nadawania
Odznaka jest trzystopniowa: złota, srebrna i brązowa. Zasadniczo odznaka w każdym stopniu może być nadana tylko jeden raz. Przy nadawaniu odznaki zachowuje się kolejność w stopniach, a rozporządzenie określa okres, który należy zachować pomiędzy przyznaniem wyższych stopni:
- Z wnioskiem o nadanie odznaki brązowej można wystąpić nie wcześniej niż po 10 latach służby w PSP lub działalności na rzecz ochrony przeciwpożarowej.
- O nadanie odznaki srebrnej - nie wcześniej niż po 4 latach od dnia nadania odznaki brązowej.
- O nadanie odznaki złotej - nie wcześniej niż po 6 latach od dnia nadania odznaki srebrnej.
Wyjątek stanowi nadanie odznaki osobom, które wykazały ofiarność i odwagę w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. W takich przypadkach odznaka może zostać nadana bez zachowania wymogów czasowych, a nawet pośmiertnie, co jest praktykowane. Prawną formą woli przyznania odznaki jest postanowienie ministra publikowane w Dzienniku Urzędowym.
Osoba wyróżniona otrzymuje Odznakę i legitymację potwierdzającą jej nadanie. Ewidencję osób wyróżnionych odznaką prowadzi Komenda Główna PSP. Przyjętą praktyką jest nadawanie odznaki z okazji Dnia Strażaka lub innych ważnych świąt, np. Narodowego Święta Niepodległości.
Wygląd i symbolika odznaki
Odznaka ma kształt krzyża równoramiennego o wymiarach 44 x 44 mm, z ramionami pokrytymi na awersie czerwoną emalią. Ramiona krzyża spoczywają na tarczy z wieńcem dębowym. W każdym stopniu odznaki na krzyż nałożony jest srebrzony orzeł (dawniej nazywany orłem strażackim) z atrybutami strażackimi: hełmem, dwoma bosakami, dwoma toporkami i dwiema prądownicami. Ten element stanowi centralny akcent awersu odznaki.
Na rewersie odznaki znajduje się obrys krzyża na tle tarczy z wieńcem dębowym. W krzyżu widnieje poziomy napis: „ZA RATOWANIE ŻYCIA I OCHRONĘ MIENIA”. Materiałem użytym do wykonania odznaki jest metal, który w zależności od stopnia jest złocony (złota), srebrzony (srebrna) albo oksydowany lub patynowany na brąz (brązowa). Twórcą projektu odznaczenia był artysta medalier Piotr Gorol. Geneza motywu orła w koronie wykorzystanego w projekcie odznaki nie jest do końca czytelna, jednak atrybuty są silnie powiązane z symboliką pożarniczą.
Odznaka jest zawieszona na wstążce o szerokości 39 mm, której kolory od 2008 roku to: po obu brzegach czerwień, pośrodku pionowy ciemnogranatowy pas o szerokości 10 mm, a po jego bokach - w kolejności ku brzegom wstążki - pas niebieski o szerokości 5 mm i pas biały o szerokości 2 mm. Przed 2008 rokiem stosowano wstęgę o kolorach: po obu brzegach czerwień, w środku błękit rozjaśniający się do bieli ku brzegom czerwonym. Baretka jest w kolorach wstążki.
System odznaczeń w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)
Ochotniczy ruch strażacki chlubnie zaznaczył swoje istnienie na kartach historii narodu i państwa polskiego. Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej to lata poświęceń, a odznaczenia OSP są formalnym wyrazem wdzięczności za ten trud. System wyróżnień jest rozbudowany i ma swoją hierarchię, odzwierciedlającą wagę i charakter dokonanych czynów lub długość służby. Głównym celem systemu jest wyróżnienie osób i jednostek za długoletnią, aktywną działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej, a także docenienie pracy organizacyjnej, szkoleniowej i społecznej.
Złoty Znak Związku OSP RP
Złoty Znak Związku OSP RP to najwyższe i najbardziej prestiżowe odznaczenie w strukturach OSP. Jest ukoronowaniem wieloletniej, ofiarnej służby i symbolem najwyższego uznania za wybitne zasługi na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Przyznaje się je za długoletnią, aktywną działalność w OSP lub Związku OSP RP, choć mogą je otrzymać także osoby i instytucje spoza struktur pożarniczych, które w wyjątkowy sposób przyczyniły się do rozwoju Związku. Złotym Znakiem Związku może zostać uhonorowana również cała jednostka OSP, o ile posiada co najmniej 100-letnią tradycję.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
W hierarchii odznaczeń Ochotniczej Straży Pożarnej Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza zajmuje drugie miejsce, zaraz po Złotym Znaku Związku. To zaszczytne wyróżnienie przyznawane jest za wybitne zasługi w umacnianiu i rozwijaniu Związku OSP RP oraz samych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Wyjątkowość medalu polega na szerokim gronie potencjalnych laureatów. Mogą nim zostać uhonorowani nie tylko członkowie OSP i działacze Związku, ale również całe jednostki straży pożarnej. Co więcej, odznaczenie to może trafić także w ręce osób, instytucji i organizacji społecznych spoza OSP, które swoją działalnością w znaczący sposób wsparły ochotnicze pożarnictwo. Warunkiem otrzymania medalu jest posiadanie Złotego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” od co najmniej pięciu lat.
Od 1 stycznia 2019 roku Medal im. B. Chomicza stanowi formę wyróżnienia jako medal pamiątkowy i nadawany jest głównie z okazji obchodów jubileuszy OSP i Związku OSP RP.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” nadawany jest za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Medal dzieli się na trzy klasy, przyznawane w kolejności: brązową, srebrną i złotą. Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 5 lat (lub 4 lata w niektórych przypadkach). Warunkiem nadania Brązowego Medalu „Za Zasługi Dla Pożarnictwa” członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych jest posiadanie odznaki „Strażak Wzorowy” od co najmniej 3 lat. Pozostali członkowie OSP mogą otrzymać medal po co najmniej 10 latach działalności od osiągnięcia pełnoletności. Ochotnicze Straże Pożarne charakteryzujące się aktywną działalnością mogą być również uhonorowane tym medalem.
Odznaka „Strażak Wzorowy”
Odznaka „Strażak Wzorowy” to jedno z podstawowych wyróżnień w hierarchii OSP, przeznaczone dla najbardziej zaangażowanych członków. Jest odznaczeniem jednostopniowym. Może być nadawana tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną. Od 1 stycznia 2019 roku odznaka ta nadawana jest członkowi OSP, który powinien mieć złożone ślubowanie, posiadać wyszkolenie odpowiednie do pełnionej funkcji i mieć co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletności (wcześniej było to 3 lata).
Odznaka „Za Wysługę Lat”
Odznaka „Za Wysługę Lat” jest wyrazem uznania za staż, wierność i systematyczność w służbie. Pierwszy raz odznakę można otrzymać po 10 latach aktywnej działalności. Począwszy od 25 lat służby, jest ona co 5 lat uzupełniana o metalową nakładkę z liczbą oznaczającą kolejne jubileusze (np. X, 15, XX, 25, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75). Od 1 stycznia 2019 roku odznaka ta jest odpłatna.
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP)
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP) została stworzona z myślą o najmłodszych adeptach pożarnictwa. System odznaki MDP jest trzystopniowy: brązowa, srebrna i złota, co odzwierciedla rosnące umiejętności i wiedzę jej członków. Odznaka MDP pierwszego stopnia „Brązowa” może być nadana po 2 latach od momentu złożenia ślubowania (wcześniej po roku). Pozostałe odznaki „Srebrna” i „Złota” mogą być nadane po 2 latach od posiadania niższej odznaki. Członkom MDP w wieku 17-18 lat można przyznać po złożeniu ślubowania srebrną odznakę MDP z pominięciem brązowej. Złotą odznakę można nadać po półrocznym okresie posiadania odznaki srebrnej i wykonywaniu funkcji instruktorskich w szkoleniu drużyny. Złota odznaka MDP może być również przyznawana działaczom Związku OSP RP pracującym z młodzieżą pożarniczą. Nowy regulamin od 2019 roku nie uwzględnia już wyróżnienia odznaką Opiekuna lub działacza Związku będącego członkiem Komisji Młodzieży.
Zmiany w Regulaminie Odznaczeń od 2019 Roku
Z dniem 1 stycznia 2019 roku weszły w życie istotne zmiany w Regulaminie odznaczeń, odznak i wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polski. Nowy Regulamin, zatwierdzony przez Zarząd Główny ZOSP RP Uchwałą Nr 16/V/2018, wprowadził nowe zasady nadawania medali i odznak, uwzględniając również ochronę danych osobowych zgodnie z zasadami RODO. Wnioski na odznaczenia są przyjmowane wyłącznie na nowych drukach.
Kluczowe zmiany obejmują:
- Zmianę czasookresu przy nadawaniu Złotego Znaku Związku.
- Medal im. B. Chomicza stanowi formę wyróżnienia jako medal pamiątkowy, nadawany głównie z okazji jubileuszy OSP i Związku OSP RP.
- Złoty Znak Związku oraz Medal Honorowy im. B. Chomicza nadal są limitowane.
- Odznakę „Strażak Wzorowy” nadaje się tylko członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, z wymaganym stażem minimum 5 lat od pełnoletności.
- Osoby, instytucje, przedstawiciele służb mundurowych mogą otrzymać wyróżnienia po okresie co najmniej 10-letniej współpracy z OSP lub Związkiem OSP RP (wcześniej było 5 lat).
- Odznakę „Za Wysługę Lat” można uzyskać po 10 latach działalności, następną po 20 latach, a kolejne w 5-letnich cyklach. Od 1 stycznia 2019 roku jest ona odpłatna.
- Odznakę MDP pierwszego stopnia „Brązowa” można nadać po 2 latach od złożenia ślubowania (wcześniej po roku).
Zasady noszenia odznaczeń i odznak
Prawidłowe noszenie odznaczeń i odznak jest ważnym elementem umundurowania strażackiego, świadczącym o szacunku dla tradycji i symboli. Zasady te regulują m.in. Regulamin Umundurowania ZOSP RP oraz przepisy dotyczące umundurowania Państwowej Straży Pożarnej.
Umundurowanie wyjściowe
Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach długości 6-6,5 cm każda. Wstążki zakłada się na sznurkach koloru ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej. W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń, medali, nosi się ich baretki wykonane ze wstążki barwy przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Szerokość baretki równa się szerokości wstążki stosowanej w najniższej klasie danego orderu lub odznaczenia, a wysokość baretki wynosi 8 mm. Baretki nakłada się na podkładkę sukienną koloru czarnego.
Wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku niej rozetki w kolorach wstążki orderowej. Wyższe stopnie odznaczeń oznacza się przez nałożenie pośrodku baretki, pionowo, wąskiego galonika złotego lub srebrnego. Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego nad lewą kieszenią munduru, z prawa na lewo, w linii poziomej. W jednym rzędzie nosi się nie więcej niż trzy baretki. Powyżej trzech baretek - w dwóch lub więcej rzędach bezpośrednio jeden pod drugim.
Odznakę „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” nosi się na lewej stronie piersi, po orderach, odznaczeniach państwowych i wojskowych, mając na względzie przepisy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej.
Odznaki OSP a mundur PSP
Kwestia noszenia odznak OSP na mundurach Państwowej Straży Pożarnej budzi dyskusje. Zgodnie z Regulaminem Umundurowania ZOSP RP, odznaka „Strażak Wzorowy” powinna być noszona na środku między guzikiem klapy a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki. Jednakże, w przypadku munduru PSP, w tym miejscu często znajduje się znak absolwenta Szkoły Państwowej Straży Pożarnej. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie umundurowania Strażaków Państwowej Straży Pożarnej z 2005 roku nie określa już precyzyjnie miejsca noszenia odznak OSP, odsyłając do przepisów ustanawiających te odznaki. Ogólna zasada mówi, że odznaki OSP na mundurze PSP należy traktować jak pozostałe odznaki i nosić je na prawej klapie munduru, nie więcej niż dwie w równych odległościach od guzika.
Przyjęcie medalu lub odznaki z OSP na mundur PSP jest traktowane jako indywidualna decyzja. Choć można przyjąć odznaczenie na mundurze PSP, nie oznacza to obowiązku jego noszenia na co dzień. Zwyczajowo, w dniu nadania medalu, dopina się go do munduru, lecz nie jest to regułą na kolejne lata. W przypadku braku munduru OSP, niektórzy sugerują rezygnację z noszenia odznaczeń OSP na mundurze PSP, inni dopuszczają noszenie ich jako dodatkowych odznak na prawej klapie munduru.