Definicja i rola zbiornika przeciwpożarowego w systemach bezpieczeństwa

W dzisiejszych czasach zakłady pracy, obiekty użyteczności publicznej oraz inne nieruchomości muszą być wyposażone w sprawnie działające systemy przeciwpożarowe. Kluczowym elementem tych systemów, szczególnie tam, gdzie dostęp do sieci wodociągowej jest ograniczony lub niemożliwy, jest zbiornik przeciwpożarowy. Stanowi on fundament bezpieczeństwa, zapewniając niezawodne źródło wody w sytuacjach awaryjnych.

Czym jest zbiornik przeciwpożarowy? Definicja i zastosowanie

Zbiornik przeciwpożarowy to specjalistyczny rezerwuar, którego podstawowym celem jest magazynowanie określonej ilości wody przeznaczonej wyłącznie do celów gaśniczych. W świetle prawa jest to "pojemnik" o dowolnym kształcie lub grupa połączonych ze sobą pojemników, służących do gromadzenia wody niezbędnej do ugaszenia ognia na wypadek pożaru.

W systemach ochrony przeciwpożarowej zbiornik wody gaśniczej pełni znacznie ważniejszą rolę niż zwykły rezerwuar - jest swoistą „skrzynką ratunkową”, która zapewnia nieprzerwany dostęp do wody dla instalacji gaśniczych, takich jak hydranty, tryskacze, a także nowoczesne systemy mgły wodnej. Zbiorniki te są wykorzystywane do przechowywania wody pitnej lub deszczowej, przy czym do celów gaśniczych często lepiej jest stosować wodę nienadającą się do bezpośredniego spożycia, co pozwala na ograniczenie kosztów eksploatacji budynku.

Ewolucja systemów zaopatrzenia w wodę do celów gaśniczych

Historia zbiorników przeciwpożarowych sięga kilku wieków wstecz. Początkowo ich rolę pełniły sadzawki kopane wśród zabudowy folwarcznej, służące na co dzień do pojenia zwierząt. W razie pożaru zgromadzoną tam wodę czerpano wiadrami. W XIX wieku, wraz z powstaniem oddziałów straży pożarnej, wodę dowożono w beczkach, które trzeba było szybko napełniać. Tam, gdzie brakowało naturalnych źródeł wody, zaczęto budować specjalne zbiorniki przeciwpożarowe.

Początkowo budowa tych zbiorników była dobrowolna, lecz wkrótce stała się przymusowa zgodnie z przepisami państwowymi, często wspierana przez firmy ubezpieczeniowe. Zbiorniki te lokalizowano zwykle w środku zabudowy, blisko remiz strażackich. Były to prostopadłościenne zagłębienia terenu, obmurowane z trzech stron, z czwartą, umożliwiającą dojazd, wyposażoną w schodki do ręcznego napełniania beczek.

Wraz z rozwojem technologii i pojawieniem się pomp napędzanych silnikami spalinowymi lub elektrycznością, do poboru wody z zbiornika wystarczyło wrzucić wąż ssawny. W XX wieku konstrukcje zbiorników zaczęto profilować skośnie, co ułatwiało budowę z betonu. Zbiorniki przeciwpożarowe były głównym źródłem wody aż do lat 80. XX wieku, kiedy to nastąpiła znaczna rozbudowa sieci wodociągów i instalacja hydrantów. Obecnie, w obliczu powszechnego dostępu do wody, zbiorniki przeciwpożarowe pełnią często rolę pomocniczą, choć wciąż są wymagane w konkretnych zastosowaniach, takich jak magazyny, lasy czy budynki użyteczności publicznej z systemami zraszaczy.

W miastach o zabudowie wysokiej, gdzie pompy nie były w stanie zapewnić odpowiedniego ciśnienia, zbiorniki przeciwpożarowe lokalizowano nawet na ostatnich piętrach budynków, jak w zabytkowej przędzalni Poznańskiego w Łodzi. Współcześnie w suchych i odludnych kompleksach leśnych nadal buduje się ziemne zbiorniki przeciwpożarowe, uszczelniane folią, aby zapobiec stratom wody. Lasy Państwowe wykorzystują również śmigłowce wyposażone w podwieszane zbiorniki o pojemności 1500 litrów do gaszenia pożarów w trudno dostępnych miejscach.

Obowiązek budowy i wymagania prawne

Obowiązek zastosowania zbiornika przeciwpożarowego wynika z oceny dostępności wody do celów gaśniczych oraz z charakterystyki zagrożenia obiektu. W sytuacjach, gdy zewnętrzne źródła wody - sieć wodociągowa lub hydranty - nie zapewniają wymaganej wydajności, niezbędne staje się zaprojektowanie i wykonanie zbiornika ppoż. Obowiązek ten dotyczy zarówno obiektów nowo powstających, jak i tych, których charakter użytkowania ma się zmienić (budynki przekształcane, modyfikowane).

Kiedy zbiornik przeciwpożarowy jest wymagany?

Zgodnie z polskim Prawem Budowlanym i Ustawą o ochronie przeciwpożarowej, zbiornik przeciwpożarowy jest wymagany m.in. dla:

• Obiektów o zwiększonym ryzyku pożaru, takich jak hale produkcyjne, magazyny, centra logistyczne, zakłady przetwórstwa chemicznego czy obiekty infrastruktury krytycznej.
• Budynków, w których przewidywana ilość wody do gaszenia przekracza możliwości lokalnej sieci wodociągowej.
• Kompleksów położonych poza zasięgiem infrastruktury wodociągowej lub tam, gdzie infrastruktura ta nie zapewnia parametrów określonych w przepisach i normach przeciwpożarowych.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 r. w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (Dz. U. z 2009 r., nr 124, poz. 1030) określa konkretne typy obiektów, które należy bezwzględnie wyposażyć w zbiornik do magazynowania wody na wypadek pożaru. Są to m.in.:

• Budynki użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego.
• Obiekty budowlane produkcyjne i magazynowe, usytuowane poza granicami jednostek osadniczych wymienionych w Rozporządzeniu, o kubaturze brutto przekraczającej 2 500 m³ lub o powierzchni przekraczającej 500 m².

Pozwolenie na budowę zbiornika ppoż.

Przepisy budowlane dotyczące pozwolenia na budowę zbiornika przeciwpożarowego różnią się w zależności od rodzaju, konstrukcji oraz sposobu posadowienia pojemnika.

• Zbiorniki o trwałej konstrukcji (żelbetowe, stalowe, podziemne) traktowane są jako obiekty budowlane, a ich realizacja wymaga uzyskania pozwolenia na budowę.
• Zbiorniki tymczasowe lub elastyczne, stosowane jako rozwiązania mobilne (np. w czasie rozbudowy obiektów), które nie są trwale związane z gruntem, mogą być wykonane na podstawie zgłoszenia robót budowlanych.

Decyzja o sposobie kwalifikacji inwestycji zależy od lokalnych warunków, sposobu montażu oraz opinii rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. W każdym przypadku projektowanie zbiornika ppoż. powinno odbywać się z uwzględnieniem normy PN-B-02857:2017-04, która określa wymagania techniczne, pojemność i zasady lokalizacji.

Normy i standardy techniczne

Zasady projektowania, budowy i utrzymania zbiorników przeciwpożarowych w Polsce określa norma PN-B-02857:2017-04 zatytułowana „Ochrona przeciwpożarowa budynków. Przeciwpożarowe zbiorniki wodne. Wymagania ogólne”. Dokument ten definiuje zbiornik przeciwpożarowy jako pojemnik dowolnego kształtu lub zespół połączonych ze sobą pojemników, przeznaczonych do magazynowania wody dla celów gaśniczych.

Norma ta obejmuje wszystkie typy zbiorników: naziemne, półpodziemne, podziemne, kryte i otwarte, a także określa zasady ich pojemności, głębokości i konstrukcji. Uzupełnieniem krajowych przepisów są również standardy międzynarodowe, takie jak NFPA 22 czy FM Approvals, stosowane przy projektach o podwyższonych wymaganiach bezpieczeństwa.

Świadectwo dopuszczenia CNBOP-PIB

Zgodnie z polskim Prawem Budowlanym, stałe urządzenia przeciwpożarowe muszą być wykonane z wyrobów dopuszczonych do obrotu. Jedynym, oficjalnym i niepodważalnym potwierdzeniem takiego dopuszczenia dla zbiornika ppoż. jest Krajowy Certyfikat Stałości Właściwości Użytkowych wydany przez CNBOP-PIB (Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej). Posiadanie tego dokumentu jest często warunkiem koniecznym do uzyskania pozwolenia na użytkowanie obiektu i sprawnego odbioru przez Inspektora Państwowej Straży Pożarnej, który wymaga formalnego potwierdzenia dopuszczenia wyrobu do stosowania w Polsce.

Rodzaje zbiorników przeciwpożarowych

Na rynku dostępne są różne technologie i typy konstrukcji, z których wykonuje się zbiorniki przeciwpożarowe, dopasowane do specyfiki obiektu, dostępności terenu i wymaganego zapasu wody.

Materiały konstrukcyjne

• Zbiorniki Stalowe: Najczęściej stosowane przy dużych pojemnościach, często ocynkowane, szczelnie przykryte.
• Zbiorniki Żelbetowe (betonowe): Niezwykle trwałe i odporne na duże obciążenia (np. pod parkingami). Beton jest odporny na nacisk ziemi i pojazdów, nie ulega niszczeniu pod wpływem wody i czynników obecnych w glebie.
• Zbiorniki z Tworzyw Sztucznych (PE, GRP, PP-COPO, HDPE): Idealne rozwiązanie dla małych i średnich instalacji, często modułowe, co ułatwia szybką instalację. Są całkowicie odporne na korozję, co eliminuje koszty przyszłej konserwacji.
• Zbiorniki z Tkanin Technicznych: Elastyczne konstrukcje o wysokiej odporności mechanicznej, stosowane często jako rozwiązania tymczasowe lub mobilne.

Ważne jest, aby materiał, z którego zbudowany jest zbiornik, był w pełni szczelny i odporny na niskie temperatury oraz korozję. W przypadku zbiorników podziemnych musi być również dobrze zabezpieczony przed działaniem wód gruntowych.

Lokalizacja i posadowienie

Zbiorniki ppoż. mogą być zlokalizowane wewnątrz budynku, na zewnątrz, a także pod ziemią.

• Zbiorniki naziemne: Stosuje się tam, gdzie liczy się szybki dostęp do wody i łatwość konserwacji. Ich montaż nie wymaga głębokich wykopów, a serwisowanie jest proste. Mogą być wykonane ze stali, żelbetu lub w formie elastycznych konstrukcji.
• Zbiorniki podziemne: Umieszcza się je pod powierzchnią gruntu, co pozwala zachować przestrzeń użytkową na działce i ograniczyć wpływ warunków atmosferycznych. Są powszechnie stosowane w miastach i przy obiektach o ograniczonej powierzchni zabudowy. Wymagają wzmocnionych konstrukcji, jeśli są narażone na duży nacisk (np. pod placami manewrowymi).
• Zbiorniki półpodziemne: Część konstrukcji znajduje się pod ziemią, a część nad nią, co umożliwia lepsze dopasowanie do warunków lokalnych.
• Otwarte zbiorniki wodne: W wielu przypadkach za zbiorniki przeciwpożarowe uznaje się również otwarte akweny, takie jak stawy, zbiorniki retencyjne czy jeziora. Mogą pełnić funkcję źródła wody do gaszenia pożarów, o ile spełniają wymagania normy PN-B-02857:2017-04, w tym minimalną głębokość 2,0 m, wydzielone stanowisko czerpania wody oraz utwardzony dojazd dla pojazdów pożarniczych.

Wymagania techniczne i konstrukcyjne

Zbiorniki przeciwpożarowe muszą być zgodne z rygorystycznymi wymaganiami technicznymi, aby zapewnić ich niezawodne działanie w sytuacjach awaryjnych.

Pojemność zbiornika

Minimalna pojemność zbiornika wodnego przeznaczonego do celów przeciwpożarowych wynosi 50 m³, jednak rzeczywista wartość zależy od rodzaju obiektu i poziomu zagrożenia pożarowego. Dla budynków użyteczności publicznej typowa pojemność to 100-200 m³, natomiast dla zakładów produkcyjnych i magazynów jest obliczana indywidualnie na podstawie gęstości obciążenia ogniowego i względnego czasu trwania pożaru.

Zgodnie z Rozporządzeniem z 24 lipca 2009 roku, konkretne wartości zaopatrzenia w wodę to:

• Dla budynku o kubaturze brutto do 5 000 m³ i o powierzchni wewnętrznej do 1 000 m² - 10 dm³/s z co najmniej jednego hydrantu o średnicy 80 mm lub 100 m³ zapasu wody w przeciwpożarowym zbiorniku wodnym.
• Dla innych budynków - 20 dm³/s łącznie z co najmniej dwóch hydrantów o średnicy 80 mm lub 200 m³ zapasu wody w przeciwpożarowym zbiorniku wodnym.

W celu zrekompensowania ewentualnych strat wody przy niepełnym opróżnieniu, pojemność zbiornika powinna być zwiększona o 2,5%.

Głębokość i konstrukcja

Głębokość zbiorników ppoż., zgodnie z wymaganiami normy, nie może być mniejsza niż 2,0 m, a różnica wysokości między poziomem czerpania wody a najniższym użytecznym poziomem cieczy nie powinna przekraczać 5,0 m. Konstrukcja musi gwarantować szczelność i odporność na oddziaływanie czynników atmosferycznych, zmian temperatury oraz obciążeń mechanicznych.

Pojemniki na wodę muszą być zbudowane tak, aby podczas ujemnych temperatur zgromadzona woda nie zamarzała. Wymagane jest zabezpieczenie przed zamarzaniem, co uzyskuje się poprzez zastosowanie systemów grzewczych lub izolacji termicznej. W przypadku zbiorników podziemnych konieczne jest też zabezpieczenie przed działaniem wód gruntowych.

Betonowe zbiorniki przeciwpożarowe podziemne mogą być rozbudowywane przez połączenie ze sobą kilku pojemników. W przypadku zbiorników elastycznych dopuszcza się zastosowanie kilku połączonych pojemników o średnicy przewodów łączących co najmniej 300 mm.

Lokalizacja i dostępność

Prawidłowa lokalizacja zbiornika przeciwpożarowego jest kluczowa dla skuteczności działań ratowniczych. Zbiornik ppoż. powinien być usytuowany w odległości nieprzekraczającej 250 m od budynku lub instalacji, które ma zabezpieczać. Zaleca się jego lokalizację w punkcie centralnym względem chronionych obiektów, co skraca czas dojazdu i poboru wody. Między zbiornikiem a budynkiem należy zachować strefę pożarową oddzielenia.

Minimalna odległość stanowiska czerpania wody od obiektu powinna wynosić 8 m, a w przypadku budynków, których ściana zewnętrzna nie spełnia wymagań klasy odporności ogniowej E15, odległość ta wzrasta do 16 m. Stanowisko czerpania wody musi znajdować się nie dalej niż 2 m od punktu poboru wody i zapewniać możliwość ustawienia pojazdu pożarniczego o długości do 12 m. Całkowita długość dojazdu służb pożarniczych od stanowiska czerpania wody do punktu przyjęcia jednostek ochrony nie powinna przekraczać 350 m.

Dojazd do zbiornika przeciwpożarowego musi spełniać wymagania dróg pożarowych - posiadać utwardzoną nawierzchnię, odpowiedni promień skrętu i nośność dostosowaną do ciężaru pojazdów gaśniczych. W przypadku braku bezpośredniego dojazdu dopuszcza się wykonanie utwardzonego dojścia o długości nieprzekraczającej 50 m i szerokości minimum 1,5 m.

Wyposażenie zbiornika

Aby zbiornik spełniał wymagania, musi być wyposażony w komplet elementów umożliwiających bezpieczny i efektywny pobór wody:

• Przyłącza ssawne: Umożliwiają podłączenie pomp pożarniczych. Średnica nie mniejsza niż 100 mm, a w przypadku pojedynczego przewodu w zbiorniku naziemnym - 150 mm. Przewody muszą być odporne na korozję i szczelne. Na wlocie przewodu ssawnego montuje się zawór zwrotny, a jego zakończenie wyposażone jest w nasady strażackie typu 110 zgodne z normą PN-M-51038. Dla większych zbiorników zaleca się dwa lub trzy przewody ssawne.
• Studzienka ssawna: Połączenie między zbiornikiem a stanowiskiem czerpania wody. Musi mieć średnicę minimum 1 m i głębokość co najmniej 2 m, zapewniając wydajność przepływu nie mniejszą niż 1200 dm³/min. Powinna być szczelna, zabezpieczona przed zamarzaniem i wyposażona w pokrywę o średnicy minimum 60 cm.
• Włazy/zejścia i pokrywy: Umożliwiające dostęp do wnętrza zbiornika. Pokrywy o średnicy co najmniej 60 cm.
• System zabezpieczenia przed zamarzaniem: Obejmujący kable i maty grzewcze, izolację termiczną lub automatyczne podgrzewacze, utrzymujące temperaturę wody na bezpiecznym poziomie.
• Wodowskazy lub czujniki poziomu wody: Do monitorowania ilości wody.
• Przyłącze do napełniania: Umożliwiające uzupełnianie wody w wymaganym czasie.
• Oznakowanie i wyłącznik elektryczny: Czytelne oznakowanie zbiornika i główny wyłącznik instalacji elektrycznej.
• Studzienka osadnikowa: Zlokalizowana między zbiornikiem a kanałem doprowadzającym wodę.

Czas napełniania i konserwacja

Utrzymanie zbiorników przeciwpożarowych w pełnej sprawności wymaga nie tylko odpowiedniego projektu, lecz także przestrzegania zasad ich eksploatacji i kontrolowanego napełniania.

• Czas napełniania: Dla zbiorników o pojemności do 100 m³ proces napełniania powinien zakończyć się w ciągu 48 godzin. W przypadku konstrukcji o pojemności powyżej 100 m³ wymaga się, by w tym samym czasie osiągnięto minimum 50% objętości, a pełne napełnienie nastąpiło nie później niż po 72 godzinach.
• Konserwacja: Zbiornik ppoż. powinien być regularnie kontrolowany pod względem szczelności, czystości i drożności przewodów. Okresowe przeglądy techniczne obejmują ocenę stanu konstrukcji, pomiar poziomu wody, weryfikację systemów grzewczych i urządzeń zabezpieczających przed przepełnieniem. Ważna jest również ochrona przed uszkodzeniami mechanicznymi.

tags: #zbiornik #przeciwpozarowy #krzyzowka