Zbiorniki przeciwpożarowe: wymagania prawne i minimalna głębokość

Niezależnie od tego, czy chodzi o budynek mieszkalny, obiekt przemysłowy, czy też gospodarstwo rolne, jego właściciel powinien zadbać o niezawodną ochronę na wypadek pożaru. Jest to ważne nie tylko z punktu widzenia bezpieczeństwa mienia i jego użytkowników, ale też przepisów, które ściśle regulują kwestie związane z zabezpieczeniem obiektów na wypadek pojawienia się ognia. Jednym z najważniejszych aspektów ochrony przeciwpożarowej jest zapewnienie wystarczającej ilości wody do gaszenia ognia.

Jeśli w danym miejscu nie ma dostępu do sieci wodociągowej lub jej efektywność jest zbyt niska do opanowania ewentualnego pożaru, konieczne jest wykonanie zbiornika przeciwpożarowego. Jakie wymagania powinien on spełniać w świetle przepisów prawa? Które akty prawne regulują ich budowę i specyfikację? W tym artykule przedstawiamy wszystko, co należy wiedzieć na temat lokalizacji zbiorników przeciwpożarowych oraz wymagań prawnych dotyczących ich instalacji, w tym kluczową kwestię minimalnej głębokości.

Polskie przepisy a zbiornik przeciwpożarowy

Zbiorniki przeciwpożarowe podlegają ścisłej regulacji prawnej. W Polsce tego zagadnienia dotyczą przede wszystkim dwa akty:

• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.
• Norma PN-B-02857:2017-04 regulująca wymagania ogólne dotyczące przeciwpożarowych zbiorników wodnych, która zastąpiła normę PN-B-02857:1982.

Dodatkowo, dla polskich inwestorów niewiążące, ale przydatne przy projektowaniu mogą być też akty wydane przez zagraniczne organy, takie jak:

• NFPA 22: opracowany przez amerykański National Fire Protection Association standard opisujący kwestie projektowania, montażu i serwisowania zbiorników ppoż.
• FM Approvals: standardy przyznawania międzynarodowego certyfikatu wydawany przez FM Global produktom zapobiegającym powstawaniu szkód różnego typu (w tym w wyniku pożarów).

Wymagania prawne dla zbiornika ppoż - Rozporządzenie MSWiA

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów to obszerny akt regulujący różne aspekty ochrony przeciwpożarowej. Wspomina ono również o zbiornikach wody gaśniczej. Według rozporządzenia każdy zbiornik powinien umożliwiać dostęp dla motopompy i mieć maksymalnie 50 metrów długości oraz co najmniej 1,5 metra szerokości.

Akt ten określa także sytuacje, w których konieczne jest wykonanie zbiornika. Konstrukcja tego typu wymagana jest, jeśli:

• dana lokalizacja jest pozbawiona dostępu do sieci wodociągowej;
• hydranty zasilane wodą z sieci nie zapewniają wystarczającej efektywności;
• na terenie obiektu występuje zwiększone ryzyko pożarowe (np. przez składowanie materiałów łatwopalnych i wybuchowych);
• specyfika danej lokalizacji utrudnia dojazd służb ratunkowych;
• ugaszenie ewentualnego pożaru wiązałoby się z koniecznością dostępu do stałego rezerwuaru wody.

PN-B-02857:2017-04 - Norma dla zbiorników przeciwpożarowych

O ile Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. tylko miejscami odnosi się do kwestii zbiorników, to norma PN-B-02857:2017-04 skupia się wyłącznie na nich. Obowiązująca od 2017 roku norma określa wymagania dla wszystkich typów zbiorników przeciwpożarowych: naziemnych, półpodziemnych, podziemnych, krytych i otwartych. Konstruktorzy i inwestorzy mogą znaleźć w niej informacje dotyczące wymaganej konstrukcji zbiorników ppoż, ich pojemności oraz specyfikacji technicznej. Jej autorzy odnoszą się również do lokalizacji zbiorników oraz ich odległości od poszczególnych obiektów.

Standard NFPA 22 - amerykańskie regulacje

Standard NFPA 22 obowiązuje w Stanach Zjednoczonych, więc nie musi być punktem odniesienia dla polskich inwestorów. Warto jednak o nim pamiętać jako o źródle zasad bezpiecznego projektowania i eksploatacji zbiorników. Dotyczą one m.in. wskazanego czasu napełnienia zbiornika (powinien on wynosić maksymalnie 8 godzin) oraz budowy przewodu napełniającego (rekomendowana lokalizacja to połowa przeciwna do punktu czerpania wody) i przewodu przelewowego (jego średnica powinna być co najmniej równa średnicy przewodu napełniającego).

Kiedy zbiornik przeciwpożarowy jest wymagany?

Obowiązek zastosowania zbiornika przeciwpożarowego wynika z oceny dostępności wody do celów gaśniczych oraz z charakterystyki zagrożenia obiektu. W sytuacjach, gdy zewnętrzne źródła wody - sieć wodociągowa lub hydranty - nie zapewniają wymaganej wydajności, niezbędne staje się zaprojektowanie i wykonanie zbiornika ppoż.

Zgodnie z normą PN-B-02857:2017-04 i przepisami Ustawy o ochronie przeciwpożarowej, zbiornik przeciwpożarowy jest wymagany m.in. dla obiektów o zwiększonym ryzyku pożaru, takich jak hale produkcyjne, magazyny, centra logistyczne, zakłady przetwórstwa chemicznego czy obiekty infrastruktury krytycznej. W tych przypadkach zapas wody musi być stale dostępny w ilości umożliwiającej prowadzenie działań ratowniczych przez określony czas, aż do momentu uruchomienia alternatywnych źródeł zasilania. Wymagania dla zbiorników ppoż. obejmują również budynki, w których przewidywana ilość wody do gaszenia przekracza możliwości lokalnej sieci, a także kompleksy położone poza zasięgiem infrastruktury wodociągowej. W praktyce oznacza to, że są one nie tylko elementem zabezpieczenia technicznego, lecz także warunkiem formalnym dopuszczenia obiektu do użytkowania w określonych kategoriach zagrożenia pożarowego.

W przypadku budynków mieszkalnych jednorodzinnych zbiornik ppoż. powinien mieć pojemność co najmniej 5 m³.

Pozwolenie na budowę zbiornika przeciwpożarowego

Przepisy budowlane różnią się w zależności od rodzaju, konstrukcji oraz sposobu posadowienia pojemnika. W świetle przepisów Prawa budowlanego i Ustawy o ochronie przeciwpożarowej, zbiorniki o trwałej konstrukcji - zwłaszcza żelbetowe, stalowe lub podziemne - traktowane są jako obiekty budowlane, a więc ich realizacja wymaga uzyskania zezwolenia.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku zbiorników tymczasowych lub elastycznych, stosowanych jako rozwiązania mobilne, np. w czasie rozbudowy obiektów lub na terenach bez stałej infrastruktury. Jeżeli taki zbiornik nie jest trwale związany z gruntem, może być wykonany na podstawie zgłoszenia robót budowlanych. Decyzja o sposobie kwalifikacji inwestycji zależy od lokalnych warunków, sposobu montażu oraz opinii rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych.

Zgodnie z art. 29 ust. 2 pkt 32 Prawa budowlanego, jeśli zbiornik przeciwpożarowy będzie położony na gruntach rolnych, jego powierzchnia nie będzie przekraczać 1000 m², a głębokość 3 m, wówczas budowa takiego obiektu nie będzie wymagać ani decyzji o pozwoleniu na budowę, ani też zgłoszenia robót budowlanych. Jeżeli zbiornik będzie również położony na gruntach rolnych, jego powierzchnia będzie mniejsza od 5000 m², a głębokość nie większa niż 3 m (art. 29 ust. 1 pkt 31), wówczas do legalnego wybudowania takiego obiektu potrzebne będzie jedynie zgłoszenie robót budowlanych. W pozostałych przypadkach, kiedy powierzchnia zbiornika będzie większa od 5000 m² lub głębokość będzie przekraczać 3 m, wymagane jest pozwolenie na budowę.

Wymagania ogólne dla przeciwpożarowych zbiorników wodnych

Zasady projektowania, budowy i utrzymania zbiorników przeciwpożarowych określa norma PN-B-02857:2017-04 zatytułowana „Ochrona przeciwpożarowa budynków. Przeciwpożarowe zbiorniki wodne. Wymagania ogólne”. Dokument ten definiuje zbiornik przeciwpożarowy jako pojemnik dowolnego kształtu lub zespół połączonych ze sobą pojemników, przeznaczonych do magazynowania wody dla celów gaśniczych. Norma obejmuje wszystkie typy zbiorników: naziemne, półpodziemne, podziemne, kryte i otwarte, a także określa zasady ich pojemności, głębokości i konstrukcji.

Wymagania dotyczące przeciwpożarowych zbiorników wodnych obejmują zarówno kwestie techniczne, jak i organizacyjne. Zbiornik musi zapewniać odpowiedni zapas wody w ilości wystarczającej do prowadzenia akcji gaśniczej przez określony czas, a jego lokalizacja i wyposażenie powinny umożliwiać bezpieczny i szybki pobór wody przez jednostki ratownicze.

Rodzaje zbiorników przeciwpożarowych i ich zastosowanie

Zbiorniki przeciwpożarowe różnią się konstrukcją, sposobem posadowienia oraz przeznaczeniem. Dobór typu konstrukcji uzależniony jest od charakteru obiektu, dostępności terenu i wymaganego zapasu wody do celów gaśniczych.

Zbiorniki naziemne, podziemne i półpodziemne

• Zbiorniki naziemne stosuje się tam, gdzie liczy się szybki dostęp do wody i łatwość konserwacji. Wykonuje się je najczęściej ze stali, żelbetu lub w formie elastycznych konstrukcji z tkanin technicznych. Ich montaż nie wymaga głębokich wykopów, a serwisowanie jest proste i mało inwazyjne. Należy zapewnić między zbiornikiem a chronionym budynkiem pas wolnego terenu lub zastosować ścianę oddzielenia przeciwpożarowego.
• Zbiorniki podziemne umieszcza się pod powierzchnią gruntu, co pozwala zachować przestrzeń użytkową na działce i ograniczyć wpływ warunków atmosferycznych. Są powszechnie stosowane w miastach i przy obiektach o ograniczonej powierzchni zabudowy. Jeżeli zbiornik zlokalizowano pod placem, pod którym odbywa się ruch pojazdu, należy zapewnić możliwość ruchu i postoju pojazdu o masie całkowitej co najmniej 20 ton po przekryciu zbiornika.
• Zbiorniki półpodziemne to pośrednie rozwiązanie, gdzie część konstrukcji znajduje się pod ziemią, a część nad nią, co umożliwia lepsze dopasowanie do warunków lokalnych.

Zbiornik ppoż. otwarty - wymagania i zastosowanie

W wielu przypadkach za zbiorniki przeciwpożarowe uznaje się również otwarte zbiorniki wodne, takie jak stawy, zbiorniki retencyjne czy jeziora. Mogą one pełnić funkcję źródła wody do gaszenia pożarów, o ile są zgodne z zasadami zamieszczonymi w normie PN-B-02857:2017-04. Zbiornik ppoż. otwarty musi spełniać wymagania dotyczące minimalnej głębokości 2,0 m, wydzielonego stanowiska czerpania wody oraz utwardzonego dojazdu dla pojazdów pożarniczych. Takie rozwiązania są często wykorzystywane na terenach przemysłowych i wiejskich, gdzie brak jest infrastruktury wodociągowej.

Każdy otwarty zbiornik przeciwpożarowy powinien być bezwzględnie zabezpieczony przed dostępem osób trzecich oraz zwierząt, ponieważ może stanowić zagrożenie. Ponadto powinien być wyposażony w schodki lub drabinkę, umożliwiającą zejście na jego dno. W przypadku obiektów o pojemności nie większej niż 100 m³, zejście takie powinno znajdować się przy stanowisku czerpalnym.

Wymagania techniczne i konstrukcyjne

Zbiorniki przeciwpożarowe muszą być zgodne z wymaganiami technicznymi, które zapewniają ich niezawodne działanie w sytuacjach awaryjnych. Norma PN-B-02857:2017-04 precyzuje kryteria dotyczące pojemności, głębokości, konstrukcji oraz materiałów, z jakich mogą być one wykonane.

Pojemność zbiornika przeciwpożarowego

Minimalna pojemność przeciwpożarowego zbiornika wodnego powinna wynosić co najmniej 50 m³. Ze względu na możliwość niepełnego opróżnienia zbiornika, należy zwiększyć każdorazowo jego pojemność o 2,5%. W praktyce projektanci przyjmują dolną granicę 100 m³, jeśli obiekt ma niewielkie wymagania hydrantowe i znajduje się w obszarze o dobrej dostępności wody.

Rzeczywista wartość zależy od rodzaju obiektu i poziomu zagrożenia pożarowego. Dla budynków użyteczności publicznej typowa pojemność wynosi 100-200 m³, natomiast dla zakładów produkcyjnych i magazynów jest obliczana indywidualnie, z uwzględnieniem gęstości obciążenia ogniowego oraz czasu trwania pożaru.

W przypadku wykorzystania wód opadowych do napełniania zbiornika, należy uwzględnić konieczność alternatywnego zasilania lub zapewnienia szybkiego uzupełnienia wody, ponieważ sama woda opadowa może nie zapewnić wymaganego czasu napełnienia (do 72 godzin dla źródeł innych niż sieć wodociągowa).

Głębokość i konstrukcja zbiornika

Głębokość zbiorników ppoż., zgodnie z wymaganiami normy PN-B-02857:2017-04, nie może być mniejsza niż 2,0 m, a różnica wysokości między poziomem czerpania wody a najniższym użytecznym poziomem cieczy nie powinna przekraczać 5,0 m.

Konstrukcja musi gwarantować szczelność i odporność na oddziaływanie czynników atmosferycznych, zmian temperatury oraz obciążeń mechanicznych. Przeciwpożarowe zbiorniki wodne powinny być wykonane z przegród, membran wodoszczelnych (lub uszczelnionych membraną hydroizolacyjną), w sposób zapewniający ochronę projektowanego zapasu wody przed zamarzaniem. Niezbędne jest także zabezpieczenie przed zamarzaniem, co uzyskuje się poprzez zastosowanie systemów grzewczych lub izolacji termicznej.

W przypadku zbiorników elastycznych (np. Exflo) jako głębokość należy traktować głębokość poboru wody ze studni ssawnej, która powinna wynosić 2,0 m. W przypadku utrudnień terenowych i braku możliwości posadowienia studzienki poniżej poziomu terenu, zbiornik należy posadowić na nasypie tak, aby zapewnić głębokość poboru wody minimum 2m. Dopuszcza się zastosowanie kilku połączonych pojemników o średnicy przewodów łączących co najmniej 300 mm, co umożliwia równomierny przepływ wody.

Dodatkowo, projektując zbiornik przeciwpożarowy, należy pomyśleć o systemie odprowadzania osadu i zanieczyszczeń. Odpływ wody do studzienki ssawnej powinien być umieszczony tak, aby jego dolna krawędź znajdowała się około 15 cm wyżej od samego dna obiektu, co zabezpiecza instalację przeciwpożarową przed zalegającym osadem.

Materiały konstrukcyjne i trwałość

Zbiorniki ppoż. wykonuje się z betonu, stali nierdzewnej, polietylenu lub tkanin technicznych o wysokiej odporności mechanicznej. Wymagane jest, aby użyte materiały charakteryzowały się odpornością na korozję, rozciąganie i rozerwanie, a ich żywotność była potwierdzona przez producenta. W przypadku konstrukcji elastycznych istotne znaczenie ma gramatura tkaniny, jej odporność na starzenie oraz sposób łączenia poszczególnych elementów. Zbiorniki wykonane z takich materiałów muszą utrzymywać zapas wody przez cały okres użytkowania bez ryzyka utraty szczelności lub deformacji.

Lokalizacja i dostępność przeciwpożarowego zbiornika wodnego

Prawidłowa lokalizacja zbiornika przeciwpożarowego ma decydujące znaczenie dla skuteczności działań ratowniczych. Wymagania dotyczące jego usytuowania określa norma PN-B-02857:2017-04, która wskazuje zarówno maksymalne odległości od chronionych obiektów, jak i warunki umożliwiające swobodny dostęp jednostek straży pożarnej.

Zbiornik ppoż. powinien być usytuowany możliwie centralnie w stosunku do obiektów chronionych, w odległości od nich do 250 m, przy zapewnieniu pojazdom pożarniczym dojazdu o długości nie przekraczającej 350 m (od stanowiska czerpania wody do punktu przewidywanego przyjęcia jednostek ochrony przeciwpożarowej, zlokalizowanego nie dalej niż 30 m od chronionego obiektu). Minimalna odległość stanowiska czerpania wody od obiektu powinna wynosić 8 m, a w przypadku budynków, których ściana zewnętrzna nie spełnia wymagań klasy odporności ogniowej E15, odległość ta wzrasta do 16 m. Stanowisko to musi znajdować się nie dalej niż 2 m od punktu poboru wody i zapewniać możliwość ustawienia pojazdu pożarniczego o długości do 12 m. Stanowisko czerpania wody powinno posiadać szerokość min. 4 m i długość min. 16 m.

Dojazd do zbiornika przeciwpożarowego powinien spełniać wymagania przewidziane dla dróg pożarowych - posiadać utwardzoną nawierzchnię, odpowiedni promień skrętu i nośność dostosowaną do ciężaru pojazdów gaśniczych. Jeżeli bezpośredni dojazd nie jest możliwy, dopuszcza się wykonanie utwardzonego dojścia o długości nieprzekraczającej 50 m i szerokości minimum 1,5 m.

Wyposażenie zbiornika przeciwpożarowego

Aby przeciwpożarowy zbiornik wodny spełniał wymagania określone w PN-B-02857:2017-04, musi być wyposażony w komplet elementów umożliwiających bezpieczny i efektywny pobór wody przez jednostki ratownicze. Każdy z tych komponentów ma ściśle określone parametry techniczne i sposób montażu, którego celem jest utrzymanie stałej gotowości systemu.

Podstawowym elementem instalacyjnym są przyłącza ssawne, umożliwiające podłączenie pomp pożarniczych. Ich średnica nie może być mniejsza niż 100 mm, a w przypadku pojedynczego przewodu w zbiorniku naziemnym - 150 mm. Przewody te powinny być wykonane z materiałów odpornych na korozję i szczelnych przy podciśnieniu co najmniej 0,07 MPa, z dopuszczalnym spadkiem ciśnienia nieprzekraczającym 0,01 MPa w ciągu 60 sekund. Na wlocie przewodu ssawnego montuje się zawór zwrotny, a jego zakończenie wyposażone jest w nasady strażackie typu 110 zgodne z normą PN-M-51038. Dla zbiorników o większej pojemności zaleca się zastosowanie dwóch lub trzech przewodów ssawnych, co umożliwia jednoczesne pobieranie wody przez kilka pojazdów gaśniczych.

Kolejnym ważnym elementem jest studzienka ssawna, która stanowi połączenie pomiędzy zbiornikiem a stanowiskiem czerpania wody. Musi mieć średnicę minimum 1 m i głębokość co najmniej 2 m, a także zapewniać wydajność przepływu nie mniejszą niż 1200 dm³/min. Studzienka powinna być szczelna, zabezpieczona przed zamarzaniem oraz wyposażona w pokrywę o średnicy minimum 60 cm, umożliwiającą dostęp serwisowy. Studzienka osadnikowa powinna być zlokalizowana między zbiornikiem a kanałem doprowadzającym wodę.

Nieodzownym elementem wyposażenia jest także system zabezpieczenia przeciw zamarzaniu, obejmujący kable i maty grzewcze, izolację termiczną oraz rozwiązania pozwalające utrzymać temperaturę wody na poziomie bezpiecznym dla pracy urządzeń. Zbiornik przeciwpożarowy powinien być również wyposażony w czytelne oznakowanie, główny wyłącznik instalacji elektrycznej oraz utwardzone stanowisko czerpania wody.

Czas napełniania i eksploatacja zbiorników ppoż.

Utrzymanie zbiorników przeciwpożarowych w pełnej sprawności wymaga nie tylko odpowiedniego projektu, lecz także przestrzegania zasad ich eksploatacji i kontrolowanego napełniania. Czas uzupełniania wody po opróżnieniu zbiornika został określony w normie PN-B-02857:2017-04 i jest jednym z podstawowych parametrów podlegających weryfikacji podczas odbioru technicznego.

• Dla zbiorników o pojemności do 100 m³ proces napełniania powinien zakończyć się w ciągu 48 godzin.
• W przypadku konstrukcji o pojemności powyżej 100 m³ wymaga się, by w tym samym czasie osiągnięto minimum 50% objętości, a pełne napełnienie nastąpiło nie później niż po 72 godzinach.

Przekroczenie tych wartości może świadczyć o niewystarczającej przepustowości instalacji doprowadzającej wodę lub o błędach projektowych w systemie zasilania. W przypadku zasilania zbiornika z innych źródeł niż sieć wodociągowa (np. woda deszczowa), konieczne jest zapewnienie alternatywnego sposobu szybkiego uzupełniania wody, np. poprzez umowę z firmą transportującą wodę.

Zbiornik ppoż. zgodnie z wymaganiami powinien być regularnie kontrolowany pod względem szczelności, czystości i drożności przewodów. Okresowe przeglądy techniczne obejmują ocenę stanu konstrukcji, pomiar poziomu wody, weryfikację systemów grzewczych i urządzeń zabezpieczających przed przepełnieniem. Należy również pamiętać o odprowadzaniu nadmiaru wód opadowych w przypadku dużych opadów.

Różnice między starą a nową normą PN-B-02857

W dniu 28.04.2017 r. opublikowano normę PN-B-02857:2017-04, zastępującą normę PN-B-02857:1982. Tym samym projekty zbiorników przeciwpożarowych opracowane po 28.04.2017 r. muszą zawierać rozwiązania projektowe określone w nowej normie. Zbiornik przeciwpożarowy zaprojektowany w trakcie obowiązywania starej normy, nie podlega obowiązkowemu dostosowaniu do wymagań określonych w aktualnej normie. Tym samym właściciel zbiornika przeciwpożarowego zobligowany jest do spełnienia wymagań określonych w normie, obowiązującej na etapie sporządzania jego projektu.

Poniższa tabela przedstawia część występujących różnic w zakresie projektowania zbiorników przeciwpożarowych według starej i nowej normy.

tags: #zbiornik #przeciwpozarowy #minimalna #glebokosc