Zbiorniki przeciwpożarowe – warunki zabudowy i przepisy

System ochrony przeciwpożarowej stanowi nieodzowny element infrastruktury budynków o podwyższonym zagrożeniu pożarem. W jego strukturze istotną rolę pełni zbiornik przeciwpożarowy, przeznaczony do magazynowania wody wykorzystywanej podczas akcji gaśniczych. Obowiązujące przepisy precyzują jego pojemność, konstrukcję, sposób lokalizacji i zasady eksploatacji. Przestrzeganie obowiązujących regulacji decyduje o skuteczności systemu przeciwpożarowego.

Zbiorniki przeciwpożarowe to kluczowy element ochrony przeciwpożarowej w wielu typach budynków i obiektów. Ich obecność może decydować o skuteczności systemów gaśniczych, a w niektórych przypadkach jest wręcz wymagana przepisami prawa. Projektowanie, budowa i eksploatacja zbiorników muszą spełniać określone przepisy oraz wymagania techniczne, które zapewniają bezpieczeństwo i niezawodność.

Obowiązujące przepisy i normy prawne

Zbiorniki przeciwpożarowe podlegają ścisłej regulacji prawnej. W Polsce, projektowanie zbiornika przeciwpożarowego odbywa się w oparciu o rozporządzenia Ministra Infrastruktury i Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, oraz o krajowe normy.

Polskie akty prawne

Wymagania prawne dla zbiorników przeciwpożarowych w Polsce regulowane są przede wszystkim przez dwa polskie akty:

• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 r. w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (Dz.U.2009.124.1030).
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.
• Ustawa o ochronie przeciwpożarowej - definiuje obowiązki w zakresie ochrony przeciwpożarowej i wymagania dotyczące infrastruktury.
• Polska Norma PN-B-02857:2017-04 "Ochrona przeciwpożarowa budynków. Przeciwpożarowe zbiorniki wodne. Wymagania ogólne". Obowiązująca od 2017 roku norma określa wymagania dla wszystkich typów zbiorników przeciwpożarowych: naziemnych, półpodziemnych, podziemnych, krytych i otwartych.

Standardy międzynarodowe

Uzupełnieniem krajowych przepisów są również standardy międzynarodowe, takie jak:

• NFPA 22 (opracowany przez amerykański National Fire Protection Association standard opisujący kwestie projektowania, montażu i serwisowania zbiorników ppoż). Standard ten dotyczy m.in. wskazanego czasu napełnienia zbiornika (powinien on wynosić maksymalnie 8 godzin) oraz budowy przewodu napełniającego (rekomendowana lokalizacja to połowa przeciwna do punktu czerpania wody) i przewodu przelewowego (jego średnica powinna być co najmniej równa średnicy przewodu napełniającego).
• FM Approvals (standardy przyznawania międzynarodowego certyfikatu wydawany przez FM Global produktom zapobiegającym powstawaniu szkód różnego typu, w tym w wyniku pożarów).

Kiedy wymagany jest zbiornik przeciwpożarowy?

Obowiązek zastosowania zbiornika przeciwpożarowego wynika z oceny dostępności wody do celów gaśniczych oraz z charakterystyki zagrożenia obiektu. W sytuacjach, gdy zewnętrzne źródła wody - sieć wodociągowa lub hydranty - nie zapewniają wymaganej wydajności, niezbędne staje się zaprojektowanie i wykonanie zbiornika ppoż.

Zgodnie z normą PN-B-02857:2017-04 i przepisami Ustawy o ochronie przeciwpożarowej, zbiornik przeciwpożarowy jest wymagany m.in. w następujących sytuacjach:

• Dla obiektów o zwiększonym ryzyku pożaru, takich jak hale produkcyjne, magazyny, centra logistyczne, zakłady przetwórstwa chemicznego czy obiekty infrastruktury krytycznej. W tych przypadkach zapas wody musi być stale dostępny w ilości umożliwiającej prowadzenie działań ratowniczych przez określony czas, aż do momentu uruchomienia alternatywnych źródeł zasilania.
• Gdy dana lokalizacja jest pozbawiona dostępu do sieci wodociągowej lub jej efektywność jest zbyt niska do opanowania ewentualnego pożaru.
• W budynkach, w których przewidywana ilość wody do gaszenia przekracza możliwości lokalnej sieci, a także kompleksy położone poza zasięgiem infrastruktury wodociągowej.
• Gdy specyfika danej lokalizacji utrudnia dojazd służb ratunkowych.
• W przypadku, gdy ugaszenie ewentualnego pożaru wiązałoby się z koniecznością dostępu do stałego rezerwuaru wody.

W praktyce oznacza to, że zbiorniki są nie tylko elementem zabezpieczenia technicznego, lecz także warunkiem formalnym dopuszczenia obiektu do użytkowania w określonych kategoriach zagrożenia pożarowego.

Rodzaje zbiorników przeciwpożarowych

Zbiorniki przeciwpożarowe różnią się konstrukcją, sposobem posadowienia oraz przeznaczeniem. Dobór typu konstrukcji uzależniony jest od charakteru obiektu, dostępności terenu i wymaganego zapasu wody do celów gaśniczych. Norma PN-B-02857:2017-04 obejmuje wszystkie typy zbiorników: naziemne, półpodziemne, podziemne, kryte i otwarte.

Zbiorniki naziemne, podziemne i półpodziemne

• Zbiorniki naziemne stosuje się tam, gdzie liczy się szybki dostęp do wody i łatwość konserwacji. Wykonuje się je najczęściej ze stali, żelbetu lub w formie elastycznych konstrukcji z tkanin technicznych. Ich montaż nie wymaga głębokich wykopów, a serwisowanie jest proste i mało inwazyjne.
• Zbiorniki podziemne umieszcza się pod powierzchnią gruntu, co pozwala zachować przestrzeń użytkową na działce i ograniczyć wpływ warunków atmosferycznych. Są powszechnie stosowane w miastach i przy obiektach o ograniczonej powierzchni zabudowy.
• Zbiorniki półpodziemne stanowią pośrednie rozwiązanie - część konstrukcji znajduje się w nich pod ziemią, a część nad nią, co umożliwia lepsze dopasowanie do warunków lokalnych.

Zbiornik ppoż. otwarty - wymagania i zastosowanie

W wielu przypadkach za zbiorniki przeciwpożarowe uznaje się również otwarte zbiorniki wodne, takie jak stawy, zbiorniki retencyjne czy jeziora. Mogą one pełnić funkcję źródła wody do gaszenia pożarów, o ile są zgodne z zasadami zamieszczonymi w normie PN-B-02857:2017-04. Taki zbiornik musi spełniać wymagania dotyczące minimalnej głębokości 2,0 m, wydzielonego stanowiska czerpania wody oraz utwardzonego dojazdu dla pojazdów pożarniczych. Takie rozwiązania są często wykorzystywane na terenach przemysłowych i wiejskich, gdzie brak jest infrastruktury wodociągowej.

Wymagania techniczne i konstrukcyjne

Zbiorniki przeciwpożarowe muszą być zgodne z wymaganiami technicznymi, które zapewniają ich niezawodne działanie w sytuacjach awaryjnych. Norma PN-B-02857:2017-04 precyzuje kryteria dotyczące pojemności, głębokości, konstrukcji oraz materiałów, z jakich mogą być one wykonane.

Pojemność zbiornika przeciwpożarowego

• Minimalna pojemność zbiornika wodnego przeznaczonego do celów przeciwpożarowych wynosi 50 m³.
• Rzeczywista wartość pojemności zależy od rodzaju obiektu i poziomu zagrożenia pożarowego. Dla budynków użyteczności publicznej typowa pojemność wynosi 100-200 m³, natomiast dla zakładów produkcyjnych i magazynów jest obliczana indywidualnie, z uwzględnieniem gęstości obciążenia ogniowego i czasu trwania pożaru.
• W celu zrekompensowania ewentualnych strat wody przy niepełnym opróżnieniu, pojemność zbiornika powinna być zwiększona o 2,5%.
• Niezbędne jest także zabezpieczenie przed zamarzaniem, co uzyskuje się poprzez zastosowanie systemów grzewczych lub izolacji termicznej.

Głębokość i konstrukcja zbiornika

• Głębokość zbiorników ppoż. nie może być mniejsza niż 2,0 m.
• Różnica wysokości między poziomem czerpania wody a najniższym użytecznym poziomem cieczy nie powinna przekraczać 5,0 m.
• Konstrukcja musi gwarantować szczelność i odporność na oddziaływanie czynników atmosferycznych, zmian temperatury oraz obciążeń mechanicznych.
• W przypadku zbiorników elastycznych dopuszcza się zastosowanie kilku połączonych pojemników o średnicy przewodów łączących co najmniej 300 mm, co umożliwia równomierny przepływ wody.

Materiały konstrukcyjne i trwałość

Zbiorniki ppoż. wykonuje się z betonu, stali nierdzewnej, polietylenu lub tkanin technicznych o wysokiej odporności mechanicznej. Wymagane jest, aby użyte materiały charakteryzowały się odpornością na korozję, rozciąganie i rozerwanie, a ich żywotność była potwierdzona przez producenta. W przypadku konstrukcji elastycznych istotne znaczenie ma gramatura tkaniny, jej odporność na starzenie oraz sposób łączenia poszczególnych elementów. Zbiorniki wykonane z takich materiałów muszą utrzymywać zapas wody przez cały okres użytkowania bez ryzyka utraty szczelności lub deformacji.

Lokalizacja i dostępność zbiornika

Prawidłowa lokalizacja zbiornika przeciwpożarowego ma decydujące znaczenie dla skuteczności działań ratowniczych. Wymagania dotyczące jego usytuowania określa norma PN-B-02857:2017-04, która wskazuje zarówno maksymalne odległości od chronionych obiektów, jak i warunki umożliwiające swobodny dostęp jednostek straży pożarnej.

• Zbiornik ppoż. powinien być usytuowany w odległości nieprzekraczającej 250 m od budynku lub instalacji, które ma zabezpieczać. Zaleca się jego lokalizację w punkcie centralnym względem chronionych obiektów, co pozwala skrócić czas dojazdu i poboru wody.
• Dopuszcza się usytuowanie zbiornika w odległości do 150 metrów od obiektu, który ma być chroniony.
• Między zbiornikiem a budynkiem należy zachować strefę pożarową oddzielenia, realizowaną w postaci pasa wolnego terenu lub ściany o odpowiedniej odporności ogniowej.
• Minimalna odległość stanowiska czerpania wody od obiektu powinna wynosić 8 m, a w przypadku budynków, których ściana zewnętrzna nie spełnia wymagań klasy odporności ogniowej E15, odległość ta wzrasta do 16 m.
• Stanowisko czerpania wody musi znajdować się nie dalej niż 2 m od punktu poboru wody i zapewniać możliwość ustawienia pojazdu pożarniczego o długości do 12 m. Powinno posiadać szerokość min. 4 m i długość min. 16 m (jeśli obiektem jest budynek ze ścianą zewnętrzną, która w pasie terenu o szer. 6m nie spełnia wymagań klasy odporności ogniowej E15).
• Dojazd do zbiornika przeciwpożarowego powinien spełniać wymagania przewidziane dla dróg pożarowych - posiadać utwardzoną nawierzchnię, odpowiedni promień skrętu i nośność dostosowaną do ciężaru pojazdów gaśniczych. Jeżeli bezpośredni dojazd nie jest możliwy, dopuszcza się wykonanie utwardzonego dojścia o długości nieprzekraczającej 50 m i szerokości minimum 1,5 m.
• Dla pojazdów o nacisku osi na nawierzchnię jezdni co najmniej 100 kN (kiloniutonów) w obrębie miasta oraz na terenie działki, na której jest usytuowany obiekt budowlany, minimalna szerokość drogi pożarowej to 5 m w miejscach innych niż wjazd.
• Droga pożarowa powinna zapewniać przejazd bez cofania lub powinna być zakończona placem manewrowym o wymiarach 20 m x 20 m.

Wyposażenie zbiornika przeciwpożarowego

Aby przeciwpożarowy zbiornik wodny spełniał wymagania określone w PN-B-02857:2017-04, musi być wyposażony w komplet elementów umożliwiających bezpieczny i efektywny pobór wody przez jednostki ratownicze.

• Przyłącza ssawne: Umożliwiają podłączenie pomp pożarniczych. Ich średnica nie może być mniejsza niż 100 mm, a w przypadku pojedynczego przewodu w zbiorniku naziemnym - 150 mm. Przewody te powinny być wykonane z materiałów odpornych na korozję i szczelnych przy podciśnieniu co najmniej 0,07 MPa.
• Studzienka ssawna: Stanowi połączenie pomiędzy zbiornikiem a stanowiskiem czerpania wody. Musi mieć średnicę minimum 1 m i głębokość co najmniej 2 m, a także zapewniać wydajność przepływu nie mniejszą niż 1200 dm³/min. Powinna być szczelna, zabezpieczona przed zamarzaniem oraz wyposażona w pokrywę o średnicy minimum 60 cm. Studzienka osadnikowa powinna być zlokalizowana między zbiornikiem a kanałem doprowadzającym wodę.
• Zawór zwrotny i nasady strażackie: Na wlocie przewodu ssawnego montuje się zawór zwrotny, a jego zakończenie wyposażone jest w nasady strażackie typu 110 zgodne z normą PN-M-51038.
• Liczba przewodów ssawnych: Dla zbiorników o większej pojemności zaleca się zastosowanie dwóch lub trzech przewodów ssawnych, co umożliwia jednoczesne pobieranie wody przez kilka pojazdów gaśniczych.
• System zabezpieczenia przed zamarzaniem: Obejmuje kable i maty grzewcze, izolację termiczną oraz rozwiązania pozwalające utrzymać temperaturę wody na poziomie bezpiecznym dla pracy urządzeń.
• Przyłącze do napełniania: W przypadku zbiorników zasilanych z sieci konieczne jest przyłącze umożliwiające ich napełnianie w wymaganym czasie.
• Oznakowanie i wyłącznik elektryczny: Zbiornik powinien być wyposażony w czytelne oznakowanie, główny wyłącznik instalacji elektrycznej oraz utwardzone stanowisko czerpania wody.
• Odpływ wody do studzienki ssawnej: Odpływ ten powinien być umieszczony tak, aby jego dolna krawędź znajdowała się 15 cm wyżej od dna, zabezpieczając instalację przed zalegającym osadem.
• Zabezpieczenie przed dostępem osób trzecich i zwierząt: Każdy otwarty zbiornik przeciwpożarowy powinien być zabezpieczony, aby nikt nieupoważniony nie miał do niego dostępu, a także by zapobiec przypadkowemu wpadnięciu.
• Schodki lub drabinka: Każdy otwarty zbiornik przeciwpożarowy powinien być wyposażony w schodki lub drabinkę, umożliwiającą zejście na jego dno. W przypadku obiektów o pojemności nie większej niż 100 m³, zejście takie powinno znajdować się przy stanowisku czerpalnym.

Czas napełniania i eksploatacja zbiorników ppoż.

Utrzymanie zbiorników przeciwpożarowych w pełnej sprawności wymaga nie tylko odpowiedniego projektu, lecz także przestrzegania zasad ich eksploatacji i kontrolowanego napełniania. Czas uzupełniania wody po opróżnieniu zbiornika został określony w normie PN-B-02857:2017-04.

• Dla zbiorników o pojemności do 100 m³ proces napełniania powinien zakończyć się w ciągu 48 godzin.
• W przypadku konstrukcji o pojemności powyżej 100 m³ wymaga się, by w tym samym czasie osiągnięto minimum 50% objętości, a pełne napełnienie nastąpiło nie później niż po 72 godzinach.

Zbiornik ppoż. zgodnie z wymaganiami powinien być regularnie kontrolowany pod względem szczelności, czystości i drożności przewodów. Okresowe przeglądy techniczne obejmują ocenę stanu konstrukcji, pomiar poziomu wody, weryfikację systemów grzewczych i urządzeń zabezpieczających przed przepełnieniem. Dla obiektów narażonych na korozję lub ekspozycję na zmienne warunki atmosferyczne zaleca się prowadzenie dokumentacji eksploatacyjnej, zawierającej daty i wyniki kontroli.

Pozwolenie na budowę dla zbiornika przeciwpożarowego

Przepisy budowlane różnią się w zależności od rodzaju, konstrukcji oraz sposobu posadowienia pojemnika. W świetle przepisów Prawa budowlanego i Ustawy o ochronie przeciwpożarowej, zbiorniki o trwałej konstrukcji - zwłaszcza żelbetowe, stalowe lub podziemne - traktowane są jako obiekty budowlane, a więc ich realizacja wymaga uzyskania zezwolenia.

• Zbiorniki trwałe: Wymagają pozwolenia na budowę.
• Zbiorniki tymczasowe lub elastyczne: Stosowane jako rozwiązania mobilne, np. w czasie rozbudowy obiektów lub na terenach bez stałej infrastruktury. Jeżeli taki zbiornik nie jest trwale związany z gruntem, może być wykonany na podstawie zgłoszenia robót budowlanych.

Zgodnie z art. 29, ust. 2, pkt 32 Prawa budowlanego, jeśli zbiornik przeciwpożarowy będzie położony na gruntach rolnych, jego powierzchnia nie będzie przekraczać 1000 m², a głębokość 3 m, wówczas budowa takiego obiektu nie będzie wymagać ani decyzji o pozwoleniu na budowę, ani też zgłoszenia robót budowlanych. Natomiast zgodnie z art. 29, ust. 1, pkt 31, jeśli zbiornik przeciwpożarowy będzie również położony na gruntach rolnych, jego powierzchnia będzie mniejsza od 5000 m², a głębokość nie większa niż 3 m, wówczas do legalnego wybudowania takiego obiektu potrzebne będzie jedynie zgłoszenie robót budowlanych.

Decyzja o sposobie kwalifikacji inwestycji zależy od lokalnych warunków, sposobu montażu oraz opinii rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. W każdym przypadku projektowanie zbiornika ppoż. powinno odbywać się z uwzględnieniem normy PN-B-02857:2017-04.

tags: #zbiornik #przeciwpozarowy #warunki #zabudowy