Zmiany w ustawie o odpadach oraz nowe regulacje dotyczące ochrony przeciwpożarowej wprowadziły istotne wytyczne dla podmiotów zajmujących się zbieraniem, magazynowaniem i przetwarzaniem odpadów. Głównym celem tych regulacji jest zwiększenie bezpieczeństwa pożarowego w sektorze gospodarki odpadami. Podstawę prawną stanowi ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy o odpadach oraz niektórych innych ustaw, a także rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 19 lutego 2020 r. w sprawie wymagań w zakresie ochrony przeciwpożarowej, jakie mają spełniać obiekty budowlane lub ich części oraz inne miejsca przeznaczone do zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów.
Rozporządzenie to, którego podstawę prawną stanowi przepis art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, weszło w życie dnia 4 marca 2020 r. Jest ono niezwykle istotne dla wszystkich podmiotów zbierających, magazynujących lub przetwarzających odpady, w tym również dla przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych. Jednocześnie, do dnia 5 marca 2020 r., podmioty posiadające decyzje zezwalające na zbieranie lub przetwarzanie odpadów komunalnych były zobligowane do złożenia wniosków o zmianę tych decyzji pod rygorem wygaśnięcia posiadanych zezwoleń, co wynikało z nowelizacji ustawy z dnia 20 lipca 2018 r.
Kluczowe wymagania przeciwpożarowe
Zaopatrzenie w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru
Zapisy w rozporządzeniu dotyczące zaopatrzenia w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru są przedstawione dość klarownie. Zapewnienie wody do celów przeciwpożarowych do zewnętrznego gaszenia pożaru nie jest wymagane dla strefy pożarowej z odpadami stałymi o powierzchni nieprzekraczającej 500 m2, która znajduje się poza budynkiem. Warunkiem jest, że strefa ta jest zlokalizowana poza granicami jednostki osadniczej o liczbie mieszkańców przekraczającej 100 osób i niestanowiącej zabudowy kolonijnej.
W przypadku gdy wydajność wodociągu stanowiącego źródło wody do celów przeciwpożarowych nie zapewnia wymaganej ilości wody, konieczne jest spełnienie dodatkowych warunków. Wymagana ilość wody nie może być mniejsza niż:
- 10 dm3/s - w przypadku gdy źródło wody stanowi przeciwpożarowa sieć wodociągowa;
- 50 m3 - w przypadku gdy źródło wody stanowi przeciwpożarowy zbiornik wodny;
- wynikająca z przepisów wydanych na podstawie art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
W kwestii zaopatrzenia w wodę strefy pożarowej o powierzchni poniżej 200 m2, zakłada się jej ugaszenie za pomocą sił i środków jednostek ochrony przeciwpożarowej, co oznacza, że nie wymaga się zapewnienia minimalnej ilości wody do zewnętrznego gaszenia pożaru.
Drogi pożarowe
Do budynku ze strefą pożarową z odpadami stałymi lub magazynem ciekłych odpadów palnych, a także do miejsca magazynowania ciekłych odpadów palnych lub strefy pożarowej z odpadami stałymi, która znajduje się poza budynkiem, doprowadza się drogę pożarową o utwardzonej nawierzchni, umożliwiającą dojazd pojazdów jednostek ochrony przeciwpożarowej, jeżeli:
- gęstość obciążenia ogniowego w strefie pożarowej przekracza 500 MJ/m2 i powierzchnia strefy pożarowej przekracza 1000 m2, lub
- gęstość obciążenia ogniowego na przynajmniej jednej dowolnie wybranej jednostce 500 m2 powierzchni strefy pożarowej przekracza 2000 MJ/m2, lub
- ilość magazynowanych ciekłych odpadów palnych w strefie pożarowej jest większa niż 15 m3, lub
- występuje pomieszczenie zagrożone wybuchem.
W przypadku budynków ze strefą pożarową z odpadami stałymi lub magazynem ciekłych odpadów palnych, nie stosuje się przepisów § 12 ust. 6 i 7 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 r. w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych. Sposób doprowadzenia drogi pożarowej do strefy pożarowej z odpadami stałymi lub miejsca magazynowania ciekłych odpadów palnych, znajdujących się poza budynkiem, określa się w uzgodnieniu z komendantem powiatowym (miejskim) Państwowej Straży Pożarnej, w trybie art. 42 ust. 4c i 4d ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Budynki, w których zlokalizowano strefy pożarowe z odpadami stałymi lub magazynem ciekłych odpadów palnych, zostały wyłączone z przepisów dotyczących doprowadzenia drogi pożarowej dla budynków PM - stosuje się wyłącznie przepisy nowego rozporządzenia.
Odległości sekcji magazynowych
Odległości sekcji magazynowych od budynków lub sąsiednich stref pożarowych z odpadami znajdujących się poza budynkami ustala się, stosując odpowiednio tabele zawarte w rozporządzeniu. Wymaganą odległość ustala się na podstawie rozpiętości sekcji magazynowej L, mierzonej od strony analizowanego oddziaływania pożaru, oraz maksymalnej wysokości składowania odpadów H.
Wyłączenia stosowania nowych wymagań
Nowe rozporządzenie nie ma zastosowania, a stosuje się jedynie obowiązujące do tej pory przepisy przeciwpożarowe, w odniesieniu do:
- magazynowania odpadów:
- komunalnych przez wytwórcę odpadów komunalnych lub przez właściciela nieruchomości, który zbiera odpady komunalne wytwarzane na terenie tej nieruchomości;
- przez wytwórcę odpadów, o których mowa w art. 66 ust. 4 pkt 4 oraz w art. 71 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach;
- przez podmiot prowadzący działalność inną niż działalność gospodarcza w zakresie gospodarowania odpadami (tzw. nieprofesjonalna działalność), który ma zawartą umowę, o której mowa w art. 45 ust. 2 ustawy o odpadach;
- w zamkniętych silosach lub zasobnikach wykonanych z materiałów niepalnych;
- palnych obejmujących wyłącznie materiały o cieple spalania nie większym niż 3 MJ/kg.
- wstępnego magazynowania odpadów przez ich wytwórcę w miejscu ich wytworzenia, które powstają w wyniku budowy, rozbiórki, remontu obiektów, czyszczenia zbiorników lub urządzeń oraz sprzątania, konserwacji i napraw;
- zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów w zakładach stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej, o których mowa w art. 3 pkt 48a ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska;
- składowania odpadów na składowiskach odpadów;
- instalacji, w których w ramach ich zautomatyzowanego ciągu technologicznego są magazynowane i przetwarzane odpady przeznaczone do przetwarzania w tych instalacjach, w szczególności bunkrów, zasobników, silosów lub innych pojemników tych instalacji;
- odpadów wydobywczych, o których mowa w ustawie z dnia 10 lipca 2008 r. o odpadach wydobywczych.
W wymienionych przypadkach stosuje się wymagania wynikające z § 3 rozporządzenia, a w zakresie nieuregulowanym - rozwiązania techniczne i organizacyjne z zakresu ochrony przeciwpożarowej, odpowiednie do występującego zagrożenia pożarowego i związanego z nim ryzyka, zapewniające spełnienie wymagań, o których mowa w art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r.
Operat przeciwpożarowy
Definicja i cel
Operat przeciwpożarowy (ppoż.) jest dokumentem wymaganym na podstawie ustawy o odpadach, dołączanym do wniosku o wydanie zezwolenia na zbieranie lub przetwarzanie odpadów. Obowiązek jego opracowania wynika z ustawy o odpadach z dnia 14 grudnia 2012 r. Zgodnie z literą prawa operat przeciwpożarowy to dokument, który zawiera warunki ochrony przeciwpożarowej instalacji, obiektu, jego części lub innego miejsca magazynowania odpadów uzgodnione z właściwym miejscowo Komendantem Państwowej Straży Pożarnej.
Kto może sporządzić operat?
Przepisy jednoznacznie precyzują kryteria, informujące o tym, kto posiada uprawnienia do opracowania operatu przeciwpożarowego. Może go sporządzić rzeczoznawca do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, o którym mowa w rozdziale 2a ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
Rzeczowy charakter operatu przeciwpożarowego
Operat ppoż. ma charakter „rzeczowy”, co oznacza, że odnosi się do konkretnego obiektu, a nie do podmiotu. Konsekwencją tego jest to, że nie ma przepisów regulujących przepisywanie czy przenoszenie operatu na nowego właściciela. Jest to typowy akt o charakterze rzeczowym („bez adresata”). Administracyjny charakter rzeczowy oznacza, że przedmiotem regulacji są właściwości rzeczy, a nie prawa czy obowiązki podmiotu. Zatem zmiana podmiotu władającego rzeczą pociąga za sobą jego przejście na nowy podmiot, co jest ugruntowane w orzecznictwie administracyjnym.
Obowiązek posiadania i przypadki wyłączeń
Zasadność dołączenia do wniosku operatu przeciwpożarowego jest związana z trybem wydawania (zmiany) zezwolenia na zbieranie i zezwolenia na przetwarzanie odpadów. Zezwolenie na zbieranie odpadów, zezwolenie na przetwarzanie odpadów oraz pozwolenie na wytwarzanie odpadów uwzględniające zbieranie lub przetwarzanie odpadów są wydawane po przeprowadzeniu przez komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej kontroli instalacji, obiektu budowlanego lub jego części lub miejsc magazynowania odpadów. Kontrola ta dotyczy spełniania wymagań określonych w przepisach dotyczących ochrony przeciwpożarowej oraz zgodności z warunkami ochrony przeciwpożarowej, o których mowa w operacie przeciwpożarowym.
Co istotne, przepisu nakładającego obowiązek kontroli przeciwpożarowej nie stosuje się w przypadku, gdy zezwolenie na przetwarzanie odpadów dotyczy odzysku poza instalacjami i urządzeniami lub przygotowania do ponownego użycia (art. 41a ust. 5a ustawy o odpadach). Odstępstwo to jest niezależne od rodzaju przetwarzanych odpadów. Brak obowiązku kontroli przeciwpożarowej w sposób oczywisty znosi obowiązek przedłożenia organowi operatu przeciwpożarowego jako załącznika do wniosku o zmianę zezwolenia.
Przepisy przejściowe i terminy dostosowawcze
Złożone wnioski i uzgodnienia przed wejściem w życie rozporządzenia
W stosunku do obiektów budowlanych lub ich części oraz innych miejsc przeznaczonych do zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów, dla których przed dniem wejścia w życie rozporządzenia uzgodniono warunki ochrony przeciwpożarowej instalacji, obiektu budowlanego lub wszczęto i nie zakończono postępowania w sprawie uzgodnienia warunków, lub sporządzono operat przeciwpożarowy i złożono wniosek o uzgodnienie warunków - zastosowanie mają przepisy przejściowe. Podmioty, które składają wniosek o wydanie stosownego zezwolenia odpadowego (lub o zmianę posiadanych zezwoleń, np. w terminie do dnia 5 marca 2020 r.), aby móc korzystać z okresów przejściowych, muszą mieć co najmniej sporządzony operat przeciwpożarowy oraz złożony wniosek do komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej w sprawie uzgodnienia warunków ochrony przeciwpożarowej zawartych w tym operacie, w terminie 2 miesięcy od dnia wejścia w życie rozporządzenia, czyli do dnia 4 maja 2020 r. Dotyczy to również podmiotów, które złożyły wniosek z brakami formalnymi - niezbędne jest uzupełnienie tych braków do dnia 4 maja 2020 r.
Terminy dla obiektów w budowie lub przebudowie (dotychczasowe przepisy)
W stosunku do obiektów budowlanych lub ich części, przeznaczonych do zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów, dla których przed dniem wejścia w życie rozporządzenia został złożony wniosek o pozwolenie na budowę lub o zatwierdzenie projektu budowlanego i wnioski te zostały opracowane na podstawie dotychczasowych przepisów z zakresu ochrony przeciwpożarowej albo zostało dokonane zgłoszenie budowy lub wykonanie robót budowlanych, dopuszcza się spełnianie wymagań ochrony przeciwpożarowej na podstawie przepisów dotychczasowych, jednak nie dłużej niż do określonych dat:
- dla § 5, § 6, § 8-16, § 19 i § 34 - do dnia 1 września 2021 r.;
- dla § 7, § 26, § 29 i § 33 - do dnia 1 marca 2023 r.;
- dla § 35 - do dnia 1 marca 2026 r.;
- dla § 36 i § 37 - do dnia 1 września 2022 r.;
- dla § 17, § 18 i § 39 ust. 1 pkt 1 - do dnia 1 września 2020 r.;
- dla § 20-25, § 28, § 32 i § 41-43 - do dnia 1 marca 2022 r.
Terminy dla istniejących obiektów (dostosowanie do nowych przepisów)
Paragrafy 45-47 rozporządzenia przedstawiają graniczne daty, do których w przedsiębiorstwach, dla których wykonano operaty przeciwpożarowe przed wejściem w życie rozporządzenia, należy wprowadzić właściwe zmiany tak, aby spełnić wymagania zawarte w nowym rozporządzeniu. Drugim niezwykle istotnym przepisem przejściowym jest przepis § 47 rozporządzenia, który określa terminy, w jakich należy dostosować obiekty budowlane lub ich części oraz inne miejsca, w obrębie których w dniu wejścia w życie rozporządzenia (tj. 4 marca 2020 r.) jest prowadzone zbieranie, magazynowanie lub przetwarzanie odpadów. Terminy te są analogiczne do tych dla obiektów w budowie:
- dla § 5, § 6, § 8-16, § 19 i § 34 - do dnia 1 września 2021 r.;
- dla § 7, § 26, § 29 i § 33 - do dnia 1 marca 2023 r.;
- dla § 35 - do dnia 1 marca 2026 r.;
- dla § 36 i § 37 - do dnia 1 września 2022 r.;
- dla § 17, § 18 i § 39 ust. 1 pkt 1 - do dnia 1 września 2020 r.;
- dla § 20-25, § 28, § 32 i § 41-43 - do dnia 1 marca 2022 r.
Większość obowiązków w zakresie ochrony przeciwpożarowej w odniesieniu do istniejących miejsc zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów jest odłożona w czasie, dając przedsiębiorcom od około 1,5 roku do 6 lat na dostosowanie. Jednak część obowiązków należało spełnić już do dnia 1 września 2020 r.