Chociaż bezpośrednie doniesienia o konkretnym pożarze pałacu w Rosji w roku 1865 nie są szeroko udokumentowane w dostępnych materiałach, historia Imperium Rosyjskiego i jego ziem kontrolowanych obfituje w dramatyczne wydarzenia związane z pożarami znaczących budowli i miast. Artykuł ten, bazując na obszernym materiale, przybliża historyczne konteksty wielkich pożarów, takich jak tragiczny pożar Moskwy w 1812 roku oraz zniszczenia Pałacu Pawłowskiego, a także rozwój instytucji przeciwpożarowych w zaborze rosyjskim, z szczególnym uwzględnieniem roku 1865.
Pożar Moskwy w 1812 roku - Strategia spalonej ziemi i jej skutki
Jednym z najbardziej katastrofalnych wydarzeń w historii Rosji był Pożar Moskwy (ros. Московский пожар), który trwał od 2 do 6 września (14-18 września) 1812 roku podczas okupacji Moskwy przez wojska francuskie. Armia Imperium Rosyjskiego opuściła miasto po bitwie pod Borodino. W dniach 31 sierpnia / 12 września cofająca się armia rosyjska rozbiła obóz w Filach. 2 września / 14 września armia rosyjska wyruszyła na wschód wraz z tłumami uchodźców. W ślad za nimi do Moskwy wkroczyła awangarda Wielkiej Armii pod dowództwem marszałka Murata, która zajęła Kreml. Wieczorem do miasta wkroczyły główne siły wojsk cesarza Napoleona I. W godzinach porannych 3 września / 15 września Napoleon I na czele gwardii wkroczył na Kreml, a 4 września / 16 września rano opuścił go, zamieszkując w Pałacu Pietrowskim.
Pierwsze pożary wybuchły już wieczorem 14 września. Początkowo nie wiedziano, co było ich przyczyną. Wkrótce wykryto, że to sami Rosjanie podpalają miasto, by jego bogactwa nie dostały się w ręce Francuzów i ich sprzymierzeńców. Wśród tych ostatnich było wielu żołnierzy polskich, którzy z satysfakcją, a czasem i współczuciem, obserwowali los miasta. Relacje polskich żołnierzy, takich jak Konstanty Janta, ukazują płonące ulice i refleksje nad wzajemnym cierpieniem narodów. „Pożar Moskwy był tak wielki i straszny, jakby wulkanu eksplozja; w powietrze buchały kłęby ogniste barw rozmaitych, czerwone, sine, zielonawe, siarczyste.” Miasto paliło się nieprzerwanie przez blisko jedenaście dni i nocy, a jego blask był widoczny na wiele mil.
Skala zniszczeń i odpowiedzialność
6 września / 18 września, po zniszczeniu trzech czwartych miasta, pożar powoli wygasał, choć pojedyncze ogniska wybuchały z nową siłą aż do wyjścia armii napoleońskiej 20 października. W ogniu zginęło około 2 tysiące żołnierzy rosyjskich rannych w bitwie borodińskiej oraz od 4 do 6 tysięcy żołnierzy napoleońskich. Spłonął Uniwersytet Moskiewski, włącznie z archiwami, zbiorami i bibliotekami, biblioteka Buturlina, teatry Pietrowski i Arbacki. Liczba ludności Moskwy zmniejszyła się z 270 do 215 tysięcy. Moskwa straciła znaczną część historycznych budowli, zwłaszcza drewnianych. Z 90 tysięcy domów zniszczeniu uległo 60,5 tysiąca; z 8,5 tysiąca sklepów, magazynów i budynków gospodarczych spaliło się 7,5 tysiąca. Zniszczeniu uległy 122 cerkwie z 325. Bezpowrotnemu zniszczeniu uległ m.in. jedyny wolumin dzieła „Słowo o wyprawie Igora”. Od pożaru Moskwy ledwie 500 pałaców i domów ocalało, nie licząc Kremlu i wielu cerkwi, których płomienie, dla grubych sklepień i odzień żelaznych, pochłonąć nie mogły.
Istnieje wiele wersji powstania pożaru: celowe podpalenie opuszczonego miasta na rozkaz gubernatora Fiodora Rostopczyna, podpalenie przez rosyjskich dywersantów, oraz działania francuskich okupantów. Historycy przypisują strategię spalonej ziemi samemu carowi Aleksandrowi I, który miał powiedzieć francuskiemu ambasadorowi, że jeśli trzeba, to wycofa się na Kamczatkę, ale broni nie złoży. Plan kampanii opracował minister wojny generał Michaił Barclay de Tolly, polegający na ewakuacji i niszczeniu wszystkiego, głównie żywności. Po sierpniowym starciu pod Smoleńskiem Aleksander wyznaczył nowego naczelnego wodza - generała Michaiła Kutuzowa, który kontynuował strategię poprzednika. Pożar Moskwy nie był jedynym w swoim rodzaju aktem wojny; w podobny sposób, przed wejściem korpusów francuskich, spaliły się Smoleńsk, Wiaźma, Dorogobuż i inne miasta na szlaku Wielkiej Armii.
Napoleon, widząc rozprzestrzenianie się ognia, został zmuszony do ewakuacji z Kremla. Pożar zniweczył jego plany przekształcenia Moskwy w komfortowy obóz zimowy. W lutym 1813 roku car Aleksander I powołał „Komisję budownictwa w Moskwie”, która działała do roku 1843, a plan ogólny miasta został zatwierdzony w roku 1817.
Pożar Pałacu Pawłowskiego na początku XIX wieku
Pawłowsk to miasto w zachodniej Rosji, położone na przedmieściach Petersburga, słynące z otoczonego malowniczym parkiem klasycystycznego pałacu. Rezydencja ta, wzniesiona w latach 1777-1786 na polecenie cesarzowej Rosji, Katarzyny II, na cześć narodzin jej wnuka, Pawła I Piotrowicza, została zaprojektowana przez szkockiego architekta Charlesa Camerona. Po zakończeniu budowy Katarzyna przekazała pałac swojemu synowi. Na początku XIX wieku Pałac w Pawłowsku został strawiony przez pożar. Do jego odbudowy zatrudniono znanego rosyjskiego architekta i malarza Andrieja Woronichina, dzięki któremu wnętrza rezydencji uzyskały surowy styl Empire. Do najciekawszych komnat pałacu zalicza się m.in. Westybul, Salę Włoską, monumentalną Salę Tronową, Bibliotekę Marii Fiodorowny oraz Gabinet Gobelinowy. Cały kompleks otacza blisko 600-hektarowy angielski park krajobrazowy z rzeźbami, altanami, pawilonami i świątyniami. Po II wojnie światowej pałac przeszedł gruntowną renowację, która trwała aż do lat siedemdziesiątych XX wieku.
Rozwój Straży Pożarnej w Zaborze Rosyjskim - Kalisz 1865
W kontekście wydarzeń związanych z pożarami i bezpieczeństwem w Imperium Rosyjskim i jego zaborach, rok 1865 jest znaczący dla rozwoju służb przeciwpożarowych w Polsce. 25 listopada 1864 roku w Kaliszu powstała pierwsza w zaborze rosyjskim ochotnicza straż ogniowa. Jej inicjatorem i fundatorem był Karol Pusch. W ciągu pierwszych miesięcy liczba członków wzrosła z 30 do 118, nie licząc honorowych, wśród których znaleźli się właściciele fabryk, urzędnicy, a także robotnicy. 11 marca 1865 roku nadszedł moment próby, co świadczy o wczesnych wyzwaniach, przed jakimi stanęły nowo powstałe jednostki. Następne dekady przyniosły rozwój pożarnictwa. We wszystkich zaborach strażom pomagały finansowo gminy, a także osoby prywatne i towarzystwa ubezpieczeniowe. Katastrofy zdarzały się na ogromną skalę - w Kongresówce w ciągu dekady przed wybuchem I wojny światowej średnio w ciągu roku wybuchało trzydzieści pożarów zbiorowych, w każdym z nich doszczętnemu spaleniu ulegało przeciętnie 130 budynków.
Poza walką z ogniem, wokół straży pożarnych często tworzono inne instytucje, na których działanie władze zaborcze nie zawsze wyrażały zgodę. Były to biblioteki, teatry, koła sportowe, orkiestry i chóry, które pełniły rolę szkół obywatelskich i patriotycznych. W miasteczkach i wsiach często były jedynymi ośrodkami, w których współdziałała ludność o różnym statusie społecznym i różnego wyznania. Z wyjątkiem zaboru pruskiego, w remizach kultywowano polskie stroje, obyczaje i język, a mundury strażackie nawiązywały do polskich tradycji. Wielokrotnie pod pretekstem ćwiczeń pożarniczych odbywały się ćwiczenia Polskiej Organizacji Wojskowej. Od momentu odzyskania niepodległości trwały prace nad zjednoczeniem ruchu pożarniczego z trzech zaborów, co ostatecznie nastąpiło 9 września 1921 roku.