Stopnie, Świadczenia i Zasady Funkcjonowania w Ochotniczych Strażach Pożarnych

Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) stają się coraz bardziej popularne w całym kraju, kontynuując tradycję przekazywaną z pokolenia na pokolenie, zarówno w mniejszych, jak i większych miejscowościach. W akcjach, ćwiczeniach oraz zawodach biorą udział zarówno młodzież, jak i dorośli, co świadczy o rosnącym zaangażowaniu społeczeństwa w działalność ochotniczą. Popularność jednostek ochotników doprowadziła do uchwalenia specjalnej ustawy w 2021 roku, która przewiduje dla nich dodatek emerytalny, czyli tzw. świadczenie ratownicze.

Jak Wstąpić w Szeregi OSP?

Aby uzyskać jakikolwiek stopień w jednostce Ochotniczej Straży Pożarnej, najpierw należy do niej wstąpić. W tym celu trzeba spełnić kilka warunków:

• Być osobą pełnoletnią.
• Posiadać zameldowanie na terenie Polski.

Gdy spełniamy te warunki, musimy odbyć szkolenie BHP oraz przejść badania lekarskie. Następnie czeka nas podstawowe szkolenie dla strażaków-ochotników. Po jego ukończeniu, do czynienia mamy z egzaminem teoretycznym oraz praktycznym, który często obejmuje przejście przez komorę dymową. Gdy spełnimy wszystkie powyższe warunki oraz zdamy egzaminy, możemy śmiało wstąpić w szeregi OSP. Wtedy czeka na nas mundur i gotowość do udziału w działaniach ratowniczych. Przez następne lata członkowie OSP mogą pogłębiać swoją wiedzę i umiejętności poprzez specjalistyczne szkolenia, np. z zakresu ratownictwa medycznego czy technicznego.

Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza

Jeśli marzy nam się wstąpienie w szeregi OSP, lecz nie mamy ukończonych 18 lat, możemy dołączyć do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej (MDP). Jest to gałąź zarządzana również przez OSP. Osoby należące do tej grupy biorą udział w zawodach oraz uroczystościach organizowanych przez strażaków OSP. Aby dołączyć, niezbędna będzie zgoda rodziców na wypełnionym wniosku. Udział w Młodzieżowej Drużynie Pożarniczej to pierwszy krok, aby bezproblemowo wstąpić do jednostki OSP po ukończeniu 18 roku życia.

System Stopni Służbowych w OSP

Struktura stopni w Ochotniczych Strażach Pożarnych jest hierarchiczna i wymaga od członków spełnienia określonych kryteriów, w tym wieku, zaangażowania, ukończonych kursów oraz aktywnego udziału w życiu jednostki i działaniach ratowniczo-gaśniczych.

1. Stopień „Strażak” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.

2. Stopień „Starszy Strażak” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO) oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.

3. Stopień „Dowódca roty” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.

4. Stopień „Pomocnik Dowódcy Sekcji” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP (Kwalifikowana Pierwsza Pomoc) lub ukończyła Szkolenie podstawowe strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.

5. Stopień „Dowódca Sekcji” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP oraz kurs dowódców OSP i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.

6. Stopień „Pomocnik Dowódcy Plutonu” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP oraz kurs naczelników OSP i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.

7. Stopień „Dowódca Plutonu” - otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP lub (szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców, kurs naczelników, kurs Komendantów Gminnych, lub ukończyła Kurs uzupełniający dla Podoficerów Państwowej Straży Pożarnej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.

8. Stopnie Członków Zarządu oraz Członków Komisji Rewizyjnej nadawane są według zajmowanej funkcji.

Nadawanie Dystynkcji

Wiedza na temat wymagań do uzyskania stopni w OSP jest konkretna i sprecyzowana, jednak znalezienie informacji na temat tego, kto nadaje te stopnie, nie jest już takie łatwe. Według informacji Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP), nadawanie dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej jednostki. W tym przypadku to dana jednostka wyznacza takie osoby w swoim statucie, określając procedury i organy odpowiedzialne za akty nadania stopni.

Świadczenie Ratownicze dla Strażaków OSP

Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła świadczenie ratownicze, przysługujące zasłużonym strażakom ochotnikom.

Kryteria Przyznania Świadczenia

Prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który:

• Czynnie uczestniczył w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych:
  • w przypadku mężczyzn - przez co najmniej 25 lat,
  • w przypadku kobiet - przez co najmniej 20 lat,
• oraz osiągnął:
  • w przypadku mężczyzn - 65. rok życia,
  • w przypadku kobiet - 60. rok życia.

Przez czynne uczestnictwo należy rozumieć bezpośredni udział co najmniej raz w roku w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych. Przy naliczaniu okresu czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat w OSP.

Świadczenie ratownicze, w formie decyzji, przyznaje komendant powiatowy (miejski) PSP właściwy dla siedziby OSP strażaka ratownika OSP na wniosek tego strażaka ratownika OSP lub jego przedstawiciela ustawowego, pełnomocnika albo opiekuna prawnego.

Potwierdzenie Czynnego Uczestnictwa

Osoba ubiegająca się o świadczenie ratownicze musi wykazać stosowny okres bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych. Potwierdzeniem bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych jest:

• od 1 stycznia 2022 r. - dokumentacja prowadzona przez PSP,
• od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2021 r. - dokumentacja prowadzona przez PSP lub pisemne oświadczenie 3 świadków,
• do 31 grudnia 2011 r. - pisemne oświadczenie 3 świadków.

Ewidencję udziału strażaków ratowników OSP w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych, obejmującą datę, numer i miejsce podjętych działań ratowniczych lub akcji ratowniczych oraz imienny wykaz ich uczestników, prowadzi właściwy komendant powiatowy (miejski) PSP.

Do dokumentów wymaganych przy ubieganiu się o świadczenie ratownicze należą:

• Wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego,
• Oświadczenie świadka (jeśli wymagane),
• Klauzula RODO.

Wnioski i dokumenty mogą być dostarczone poprzez wizytę w urzędzie, np. w Urzędzie Gminy, w referacie organizacyjnym.

Zasady Dotyczące Świadków

W przypadku, gdy konieczne jest złożenie pisemnego oświadczenia świadków, należy przestrzegać ściśle określonych zasad:

• Co najmniej jednym ze świadków musi być osoba, która pełniła funkcje publiczne lub była zatrudniona w urzędzie obsługującym organ administracji samorządowej w okresie, który ma potwierdzić bezpośredni udział wnioskodawcy w działaniach ratowniczych.

Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych nie określa definicji „osoby pełniącej funkcję publiczną”, w związku z czym w tej kwestii należy posiłkować się innymi regulacjami oraz dorobkiem doktryny i orzecznictwa:

• Zgodnie z art. 115 § 19 Kodeksu karnego, osobą pełniącą funkcję publiczną jest funkcjonariusz publiczny, członek organu samorządowego, osoba zatrudniona w jednostce organizacyjnej dysponującej środkami publicznymi (chyba że wykonuje wyłącznie czynności usługowe), a także inna osoba, której uprawnienia i obowiązki w zakresie działalności publicznej są określone lub uznane przez ustawę lub wiążącą Rzeczpospolitą Polską umowę międzynarodową.
• Na łamach ustawy z dnia 6 września 2002 r. o dostępie do informacji publicznej, pojęcie osoby pełniącej funkcję publiczną winno być ujmowane szeroko i nie ogranicza się tylko do funkcjonariuszy publicznych, lecz obejmuje każdą osobę mającą związek z realizacją zadań publicznych, a nawet dopiero ubiegającą się o ich wypełnianie.
• Za osobę pełniącą funkcję publiczną należy uznać każdego, kto pełni funkcję w organach władzy publicznej lub też w strukturach osób prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, jeżeli tylko funkcja ta ma związek z dysponowaniem majątkiem państwowym lub samorządowym albo zarządzaniem sprawami związanymi z wykonywaniem swych zadań przez władze publiczne, a także inne podmioty, które tę władzę realizują lub gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa. Nie ma przy tym znaczenia, na jakiej podstawie prawnej osoba wykonuje funkcję publiczną (patrz: wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2018 r., sygn. akt I OSK 169/18).

Ponadto, świadkiem nie może być:

• małżonek, rodzeństwo, wstępny, zstępny lub powinowaty do drugiego stopnia wnioskodawcy,
• osoba związana z wnioskodawcą tytułem przysposobienia, opieki lub kurateli,
• osoba pozostająca wobec wnioskodawcy w stosunku podrzędności służbowej,
• osoba skazana prawomocnym wyrokiem sądu za popełnione umyślnie przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe.

Pisemne oświadczenie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli o następującej treści: “Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.”.

Weryfikacja Oświadczeń Świadków

Pisemne oświadczenie świadków podlega weryfikacji przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta) pod względem jego wiarygodności, a następnie jest przekazywane do właściwego komendanta powiatowego (miejskiego) PSP w celu jego zatwierdzenia. W celu weryfikacji oświadczenia organ może wezwać wnioskodawcę do przekazania dodatkowych dokumentów. Organ może odmówić potwierdzenia, w przypadku gdy uzna, że oświadczenia świadków lub przekazane dodatkowe dokumenty nie są obiektywne lub w nienależyty sposób potwierdzają fakt bezpośredniego udziału wnioskodawcy w działaniach ratowniczych.

Badania Lekarskie Strażaków Ratowników OSP

Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, strażacy ratownicy OSP oraz kandydaci na strażaków ratowników OSP podlegają obowiązkowym, bezpłatnym badaniom lekarskim. Tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres przeprowadzania tych badań określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 841).

Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata, na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej. Skierowanie jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP przeprowadza się również na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej.

Zgodnie z art. 10 ust. 5 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. Tymi przepisami jest rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy.

Lekarze mogący przeprowadzać te badania to m.in. lekarze rejonowi w zakładach opieki zdrowotnej dla szkół wyższych lub jednostek badawczo-rozwojowych, jeżeli sprawowali profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami wykonującymi pracę na stanowiskach pracy, na których stwierdzono występowanie czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych. Lekarze spełniający wymagania kwalifikacyjne umożliwiające wykonywanie badań profilaktycznych są wpisywani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lekarza. Lekarz wpisany do rejestru lekarzy otrzymuje zaświadczenie potwierdzające dokonanie wpisu.

W ramach przeprowadzanych badań lekarskich, lekarz przeprowadzający badanie lekarskie może poszerzyć jego zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, w zależności od wskazań, w szczególności otolaryngologiczne, neurologiczne, okulistyczne, dermatologiczne, alergologiczne lub psychologiczne oraz badania dodatkowe, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP albo kandydata na strażaka ratownika OSP.

Zasady Noszenia Umundurowania i Dystynkcji w OSP

Poszanowanie munduru i dbałość o jego estetykę oraz wygląd stanowią jeden z podstawowych obowiązków członków OSP i funkcyjnych oddziałów ZOSP RP. Użytkując umundurowanie, należy przestrzegać następujących zasad:

Ogólne Zasady Estetyki Munduru

• Do ubioru wyjściowego, galowego, paradnego zakłada się koszulę białą (o gładkiej fakturze tkaniny).
• Krawat powinien mieć jednolity czarny kolor (o gładkiej fakturze tkaniny).
• Skarpetki i obuwie powinny być w jednolitym czarnym kolorze (bez wzorków i ozdób).
• Sznur galowy zawiesza się na prawym ramieniu, przypinając go do guzika przyszytego w tym celu pod pagonem przy wszyciu pagonu w rękaw, natomiast warkocz sznura przypina się do pierwszego górnego guzika kurtki mundurowej.
• Sznur galowy do koszuli letniej przypina się do guzika przyszytego pod jej prawym pagonem, a warkocz z pomponem przypina się do guzika prawej kieszeni.
• Przy koszulach letnich jedną dystynkcję dopina się do lewej kieszeni koszuli.
• Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP mogą nosić przy umundurowaniu symbole żałoby według zasad powszechnie przyjętych w praktykowanym przez nich obrządku religijnym, elementy strojów regionalnych oraz okulary przeciwsłoneczne.

Ordery, Odznaczenia i Medale

Członkowie OSP i funkcyjni ZOSP RP noszą ordery, odznaczenia, medale według następujących zasad:

• Ordery i odznaczenia nosi się na wstążkach na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w kolejności wynikającej z ich znaczenia i godności, a mianowicie: ordery, odznaczenia, medale.
• Złoty Znak Związku OSP RP nosi się na wstędze, którą zakłada się pod kołnierz koszuli tak, aby znak zawieszony był poniżej węzła krawata.
• Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach długości 6-6,5 cm każda, przy czym wstążki zakłada się na sznurkach koloru ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej. Górna krawędź wstążek wszystkich orderów i odznaczeń powinna tworzyć równą linię poziomą.
• Ordery i odznaczenia nosi się na kurtkach munduru rozmieszczone symetrycznie na wysokości 5,5 cm powyżej klapy górnej kieszeni w następujący sposób:
  • jeden order, odznaczenie lub medal - nad środkiem kieszeni;
  • 2-4 orderów, odznaczeń, medali w jednym rzędzie bez przerw między wstążkami, z tym że przy ilości trzech i więcej wstążek - wstążkę pierwszego orderu, odznaczenia, medalu, podkłada się na wstążkę następnego odznaczenia, do odpowiedniej szerokości niezbędnej do zachowania symetrii względem klapy kurtki;
  • 5-8 orderów, odznaczeń, medali - w jednym rzędzie tak, aby zajęły szerokość czterech wstążek umieszczonych obok siebie, przy czym wstążkę drugiego i kolejnych orderów, odznaczeń, medali podkłada się częściowo pod wstążkę poprzedniego orderu, odznaczenia, medalu;
  • większą ilość orderów, odznaczeń, medali - w dwóch lub więcej rzędach tak, aby w pierwszym rzędzie nie było mniej niż pięć i więcej niż osiem, a w ostatnim rzędzie nie mniej niż cztery ordery, odznaczenia, medale rozmieszczone na szerokości czterech wstążek;
  • rzędy orderów, odznaczeń, medali umieszcza się w ten sposób, aby górny rząd krył wstążki dolnego rzędu w całości, a odznaczenia, medale dolnego rzędu do połowy;
  • w razie nadania tego samego orderu, odznaczenia lub medalu po raz kolejny, nosi się najwyższą jego klasę.

Baretki

W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń, medali, nosi się ich baretki wykonane ze wstążki barwy przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Szerokość baretki równa się szerokości wstążki stosowanej w najniższej klasie danego orderu lub odznaczenia. Wysokość baretki równa się 8 mm. Baretki nakłada się na podkładkę sukienną koloru czarnego. Podkładka powinna być o 2 mm szersza i wyższa od baretki. Dopuszcza się również baretki o jednolitej szerokości 35 mm.

Baretki nosi się na lewej stronie piersi z prawa na lewo w kolejności przewidzianej dla orderów, odznaczeń, medali, przy czym:

• wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku niej rozetki w kolorach wstążki orderowej (średnica rozetki wynosi 6-8 mm);
• wyższe stopnie odznaczeń oznacza się przez nałożenie pośrodku baretki, pionowo, wąskiego galonika złotego lub srebrnego, zależnie od stopnia odznaczenia (szerokość galonika wynosi 5 mm);
• w razie nadania tych samych orderów i odznaczeń po raz kolejny - nosi się odpowiednią ilość baretek tych orderów i odznaczeń.

Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego (ze sznurem galowym i bez sznura galowego) na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w linii poziomej. W jednym rzędzie nosi się nie więcej niż trzy baretki umieszczone obok siebie bez przerw między nimi. Dolny rząd baretek powinien być umieszczony bezpośrednio nad klapą górnej kieszeni kurtki, przy czym:

• pojedynczą baretkę umieszcza się symetrycznie nad środkiem kieszeni;
• powyżej trzech baretek - w dwóch lub więcej rzędach bezpośrednio jeden pod drugim, w każdym rzędzie po trzy baretki, w rzędzie dolnym mniej niż trzy baretki nosi się w ten sposób, aby znajdowały się one pod środkiem bezpośredniego rzędu górnego. Gdy klapa kurtki zakrywa całkowicie pierwszą baretkę najwyższego orderu lub odznaczenia górnego rzędu, wówczas nosi się w tym rzędzie tylko dwie baretki umieszczone w taki sposób, aby były one widoczne.

Niedozwolone jest noszenie baretek sporządzonych z innych materiałów niż wstążki orderów i odznaczeń. Ordery i odznaczenia państw obcych oraz ich baretki nosi się po orderach i odznaczeniach polskich. Odznaki państw obcych nosi się w sposób ustalony dla odznak polskich.

Odznaki

Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP mogą nosić przy ubiorach wyjściowych odznaki pożarnicze, policyjne, wojskowe i cywilne. Przypina się je bezpośrednio do kurtki munduru bez podkładek. Nie nosi się odznak przy koszulach letnich, bluzach itp.

Niżej wymienione odznaki nosi się na kurtkach mundurowych w następujący sposób:

• odznakę „Wzorowy Strażak” - na środku między guzikiem klapy, a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki;
• odznakę „Za wysługę lat” - na klapie prawej, górnej kieszeni kurtki na wysokości guzika, na środku lewej połowy klapy.

Na kieszeniach kurtek mundurowych można nosić najwyżej dwie odznaki na prawej stronie kurtki i jedną odznakę na lewej stronie. Oprócz odznak „Za wysługę lat” przykładowo można nosić: odznakę Honorowego Dawcy Krwi, Krzyż Harcerski, Odznakę PCK i inne.

Podstawa Prawna

• Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 98)
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 grudnia 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 841)
• Ustawa z dnia 6 września 2002 r. o dostępie do informacji publicznej
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1516)

tags: #akt #nadania #stopnia #osp