17 grudnia 2024 roku prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podpisał długo oczekiwaną przez społeczeństwo ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej, która weszła w życie 1 stycznia 2025 roku. Ochrona ludności, stanowiąca jeden z podstawowych obowiązków państw europejskich, ma na celu ochronę życia i zdrowia ludzkiego, mienia, dziedzictwa kulturowego oraz środowiska w sytuacjach zagrożeń naturalnych lub spowodowanych przez człowieka. Zakres zadań ochrony ludności wykracza poza sferę ratownictwa i pomocy humanitarnej, obejmując również inne obszary życia społecznego, gospodarczego oraz edukację.
Projektowana ustawa kompleksowo reguluje te zagadnienia, przypisując organom i podmiotom odpowiedzialnym konkretne zadania i obowiązki. Prace nad nią nabrały szczególnego znaczenia po wybuchu konfliktu zbrojnego w Ukrainie, w związku z sytuacją na wschodniej granicy Polski, a także podczas niedawnych powodzi w kraju. Obszar ochrony ludności i obrony cywilnej od dłuższego czasu wymagał gruntownej regulacji.
Kluczowe Aspekty Nowej Ustawy
Ustawa określa zadania dotyczące ochrony ludności i obrony cywilnej, wskazując organy i podmioty odpowiedzialne za ich realizację oraz sposób planowania. Obejmuje ona zagadnienia związane z ewakuacją ludności z miejsc zagrożonych i jej przyjęciem w miejscach bezpiecznych, zarówno w czasie wojny, jak i w przypadku klęsk żywiołowych. Opisuje również zasady funkcjonowania systemów wykrywania zagrożeń, powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności.
Szczególną uwagę poświęcono zasadom użytkowania i ewidencjonowania zasobów oraz standaryzacji warunków technicznych obiektów zbiorowej ochrony. Jest to istotne, ponieważ funkcjonowanie budowli ochronnych nie było kompleksowo regulowane w polskim prawie przez ponad 30 lat. Ustawa ujmuje także zasady funkcjonowania i organizację obrony cywilnej oraz sposób powoływania personelu do jej służby.
Opracowanie aktu prawnego było wynikiem współpracy organów administracji rządowej, środowisk samorządowych i akademickich. Konstrukcja systemu ochrony ludności opiera się na istniejących strukturach, z głównym filarem w postaci potencjału Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), w szczególności Państwowej Straży Pożarnej (PSP) i ochotniczych straży pożarnych (OSP). Wykorzystanie KSRG wynika z jego potencjału, sprawności dysponowania i gotowości do natychmiastowego użycia.
Potencjał KSRG w Systemie Ochrony Ludności
Do dyspozycji systemu pozostaje 504 jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP zatrudniających blisko 30 000 zawodowych strażaków. Ponadto, do KSRG włączonych jest 5155 jednostek OSP skupiających prawie 250 000 druhów uprawnionych do udziału w działaniach ratowniczych. System dysponuje również 195 specjalistycznymi grupami ratowniczymi (m.in. chemiczno-ekologicznymi, technicznymi, wodno-nurkowymi, wysokościowymi, poszukiwawczo-ratowniczymi), a także siłami przygotowanymi do użycia w ramach odwodów operacyjnych komendanta głównego PSP i komendantów wojewódzkich PSP.
Rządowy projekt ustawy, przygotowany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, był jednym z najważniejszych w tej kadencji. Kluczową rolę odegrali w nim podsekretarz stanu Wiesław Leśniakiewicz i jego zespół, a także Komenda Główna PSP. Prace w PSP prowadzone były pod kierownictwem Komendanta Głównego PSP nadbryg. dr. inż. Mariusza Feltynowskiego i pod nadzorem jego zastępcy nadbryg. mgr. inż. Józefa Galicy. Całość koordynowało Biuro Ochrony Ludności KG PSP pod przewodnictwem st. bryg. mgr. inż. Mariusza Lenartowicza.
Podczas przygotowywania projektu przyjęto założenie, że w przypadku wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny ochrona ludności przekształci się w obronę cywilną, której celem będzie ochrona ludności cywilnej przed zagrożeniami wynikającymi z działań zbrojnych i ich konsekwencjami. Nowe regulacje przewidują powstanie korpusu ochrony cywilnej, który w razie konfliktu zbrojnego przekształci się w korpus obrony cywilnej. Warto zauważyć, że większość zadań realizowanych przez jednostki ochrony przeciwpożarowej pokrywa się z zadaniami obrony cywilnej wynikającymi z protokołu dodatkowego pierwszego do konwencji genewskich.
Nowe Systemy i Rozwiązania
Ustawa zakłada utworzenie Systemu Bezpiecznej Łączności Państwowej, mającego na celu zapewnienie ciągłości funkcjonowania administracji państwowej, sprawnego i nowoczesnego działania systemów łączności oraz współpracy administracji publicznej i służb podległych MSWiA z systemami MON.
Szczególne uregulowanie dotyczy kwestii obiektów zbiorowej ochrony. Wydane zostanie rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie warunków technicznych dla budowli ochronnych i ich użytkowania, obejmujące schrony, ukrycia oraz miejsca doraźnego schronienia. Umożliwi to precyzyjne ustalenie liczby budowli i stworzenie aplikacji wskazującej lokalizację najbliższego miejsca schronienia w sytuacji zagrożenia.
Centralną ewidencję obiektów zbiorowej ochrony będzie prowadził komendant główny PSP. Głównymi organami ochrony ludności będą: wójt, starosta, wojewoda, minister właściwy do spraw wewnętrznych oraz inni ministrowie. Komendantowi głównemu PSP przypadną ważne zadania w zakresie organizacji reagowania i współdziałania w procesie udzielania pomocy humanitarnej i doraźnej.
System Ostrzegania i Alarmowania Ludności
Obecnie w Komendzie Głównej PSP realizowany jest projekt „Rozbudowa systemu ostrzegania i alarmowania”, ujęty w ramach programu „Odporność na kryzys - optymalizacja infrastruktury służb państwowych odpowiedzialnych za bezpieczeństwo”. Jest to najbardziej innowacyjne i złożone przedsięwzięcie na rzecz budowania nowoczesnego, powszechnego systemu ochrony ludności w 30-letniej historii PSP.
Projekt ma na celu zmodernizowanie i zintegrowanie istniejących elementów ostrzegania i alarmowania ludności w wybranych 4060 lokalizacjach na terenie kraju, tworząc pierwszy w Polsce jednolity i skuteczny system dostosowany do funkcjonowania w pokoju, stanach nadzwyczajnych i w czasie konfliktu zbrojnego. Gotowość PSP do realizacji zadań będzie osiągana etapowo, w miarę otrzymywania nowych etatów, a pełna nastąpi po zakończeniu wzmocnienia kadrowego.
Podstawą finansowania realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej będzie Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, opracowywany na okres 4 lat. W ramach projektu systemu alarmowania, ostrzegania i powiadamiania ludności przewidziano również edukację społeczeństwa w zakresie umiejętności przetrwania w warunkach kryzysu i bezpiecznych zachowań. Proces kształcenia obejmie około 450 tys. uczniów rocznie. Planowane jest także przeszkolenie personelu w zakresie rozwiązań organizacyjno-prawnych ochrony ludności.
Wyposażenie i Infrastruktura
W ramach programu przewidziano zakup specjalistycznego sprzętu, w tym:
- Pojazdów specjalnych: dźwigów, podnośników, drabin, samochodów transportowych, pojazdów UTV, maszyn inżynieryjnych.
- Wymianę samochodów ratowniczo-gaśniczych, samochodów zaopatrzeniowych, cystern, samochodów dowodzenia i łączności, łodzi ratowniczych, pomp, agregatów prądotwórczych.
- Samochodów, naczep i przyczep na potrzeby transportu pomocy humanitarnej oraz pojazdów ewakuacji medycznej.
- Sprzętu do działań w warunkach zagrożeń hybrydowych (CBRN) oraz militarnych lub terrorystycznych, do likwidacji skażeń i dekontaminacji.
- Przyczep lub kontenerów ze sprzętem do dekontaminacji, a także materiałów pomocniczych (np. folie NRC, ręczniki papierowe, sorbenty).
- Dodatkowych środków ochrony indywidualnej dla ratowników i personelu, adekwatnych do zadań obrony cywilnej, w tym prowadzenia działań ratowniczych w czasie wojny.
Przewidziano wyposażenie każdego strażaka PSP i OSP w hełmy ochronne, kamizelki, gogle, maski przeciwgazowe z filtropochłaniaczami, ubrania ochronne, umundurowanie specjalne oraz wyposażenie osobiste (np. dawkomierze).
Środki ochrony indywidualnej (PPE)
Utrzymanie nowego sprzętu i wyposażenia, a także oznakowanie personelu, obiektów i pojazdów PSP i OSP związanych z obroną cywilną, będzie realizowane z wykorzystaniem międzynarodowego znaku graficznego obrony cywilnej (niebieski trójkąt równoboczny na pomarańczowym tle).
Alarmowanie Jednostek OSP i Ludności
Kwestie alarmowania ludności i używania syren reguluje szereg aktów prawnych. Najważniejsze z nich to przepisy dotyczące obrony cywilnej i systemu ostrzegania ludności. W 2024 roku zaktualizowano regulacje, wydając nowe rozporządzenia Rady Ministrów i Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Zgodnie z przepisami, za zorganizowanie systemu alarmowania na swoim terenie odpowiadają wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast. W Polsce obowiązuje ujednolicony system alarmowych sygnałów dźwiękowych, przekazywanych za pomocą syren. Trzy podstawowe rodzaje alarmów dla ludności cywilnej to:
- Alarm powietrzny (np. atak z powietrza)
- Alarm o skażeniach (chemicznych, radiacyjnych, biologicznych)
- Alarm o zagrożeniu powodziowym
Wszystkie te alarmy odwoływane są poprzez jednolity sygnał ciągły trwający 3 minuty.
Sygnały Alarmowe dla Jednostek OSP
Osobnym rodzajem sygnału jest alarm dla jednostek ochrony przeciwpożarowej, sygnalizujący potrzebę natychmiastowego stawienia się strażaków w jednostce i wyjazdu do akcji. Jest to trzykrotnie powtarzany modulowany dźwięk syreny, emitowany z przerwami, trwający łącznie do 3 minut. W praktyce wiele OSP stosuje tradycyjnie trzy następujące po sobie sygnały trwające po kilkanaście sekund każdy (np. 3x15 sek. wycia z krótkimi przerwami) jako oznaczenie alarmu bojowego.
Włączenie syreny alarmowej wiąże się z obowiązkiem zachowania określonych procedur. Gdy syrena jest uruchamiana w ramach treningu lub ćwiczeń obrony cywilnej, władze zobowiązane są poinformować o tym mieszkańców z wyprzedzeniem. Jednostki OSP włączone do KSRG mają obowiązek utrzymywać sprawny system alarmowania swojej jednostki. Przepisy nie narzucają formy tego systemu, istotne jest skuteczne powiadomienie strażaków.
W praktyce większość jednostek OSP w KSRG dysponuje syrenami alarmowymi uruchamianymi zdalnie przez PSP, a dodatkowo często korzysta z powiadomień SMS lub aplikacji. Komenda Powiatowa PSP podkreśla, że sygnał syreny jest najskuteczniejszy i najpewniejszy, a alternatywne systemy powinny być traktowane pomocniczo.
Uruchamianie Syren Alarmowych
W jednostkach Ochotniczej Straży Pożarnej syrena alarmowa uruchamiana jest zazwyczaj przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej pełniących dyżur na stanowisku kierowania. Dyżurny, za pomocą radiowego systemu selektywnego, zdalnie włącza syrenę w remizie danej OSP. Dzieje się to równolegle z wysyłaniem informacji o zdarzeniu poprzez system teleinformatyczny.
W niektórych sytuacjach syrenę może uruchomić także lokalnie upoważniona osoba, np. świadek zdarzenia, który przybiegnie do remizy. Taki ręczny alarm powinien być jednak używany tylko w skrajnej konieczności, aby uniknąć niepotrzebnego zamieszania. Włączenie syreny OC powinno odbywać się według procedur przewidzianych dla alarmowania ludności, wraz z nadaniem odpowiedniego sygnału i komunikatu.
Jednostka OSP w KSRG musi posiadać sprawny system alarmowania. Pozostałe jednostki nie mają takiego wymogu. Na rynku dostępne są różne systemy powiadamiania, dlatego selektywne alarmowanie i syrena na remizie nie zawsze są już niezbędne. Warto jednak pamiętać, że wiele gmin wykorzystuje syreny na remizach OSP jako środek powiadamiania o zagrożeniach, często będąc ich właścicielami.
Zgodnie z przepisami, jeśli remiza jest własnością OSP, organizacja może decydować o sposobie alarmowania. Jeśli jednak remiza jest własnością gminy, a OSP jedynie ją użytkuje, decyzje dotyczące syreny mogą być podejmowane wspólnie lub przez gminę.
tags: #alarmowanie #osp #przepisy