Aparaty ochrony dróg oddechowych (AODO) są kluczowym elementem wyposażenia strażaków, zapewniającym bezpieczeństwo podczas działań w środowiskach zadymionych, toksycznych lub o niedoborze tlenu. Ich prawidłowe użytkowanie, konserwacja i serwisowanie są niezbędne dla skuteczności i bezpieczeństwa akcji ratowniczo-gaśniczych.
Rodzaje Aparatów Ochrony Dróg Oddechowych w Straży Pożarnej
W Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) powszechnie stosowane są aparaty ochrony dróg oddechowych na sprężone powietrze. Historycznie i w pewnych specjalistycznych zastosowaniach używane są również aparaty tlenowe, zwłaszcza te o obiegu zamkniętym (izolujące).
- Aparaty powietrzne: Standardowe wyposażenie, wykorzystujące sprężone powietrze. Są to aparaty o otwartym obiegu, gdzie wydychane powietrze jest uwalniane do atmosfery.
- Aparaty tlenowe izolujące (o obiegu zamkniętym): Charakteryzują się znacznie dłuższym czasem pracy niż aparaty powietrzne, co jest ich główną zaletą. Wykorzystuje się je głównie w działaniach pod powierzchnią ziemi, gdzie czas dostępu lub ewakuacji jest wydłużony. Przykładem są akcje w tunelach, np. w jednostkach straży pożarnej w Niemczech (Werkfeuerwehr), które mają je na wyposażeniu. W Polsce aparaty tlenowe izolujące są używane m.in. w Warszawie, ze względu na obecność metra. W PSP istnieje przynajmniej jedna Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza (JRG) w Warszawie wyposażona w takie aparaty. Zgodnie z pewnymi doniesieniami, z pochłaniacza w tych aparatach odzyskiwany jest azot, mieszany z tlenem w worku i z powrotem dostarczany do organizmu, a reszta gazów jest wydalana na zewnątrz.
Eksploatacja i Serwisowanie AODO
Prawidłowa eksploatacja i regularne serwisowanie aparatów oddechowych są absolutnie kluczowe dla bezpieczeństwa strażaków. W Polsce najczęściej używane marki aparatów to AUER, FENZY i DRAGER.
Przeglądy i Kontrole
Procedury kontroli i przeglądów AODO są wieloetapowe i zależą od częstotliwości użytkowania oraz wymagań producenta i norm.W książce badań wyrobu dla aparatów MSA-AUER BD 96 zamieszczono następujące zalecenia eksploatacyjne:
- KONSERWACJA: Po każdym użyciu lub co 6 miesięcy.
- LEGALIZACJA REDUKTORA: co 72 miesiące.
- LEGALIZACJA AUTOMATU ODDECHOWEGO: co 36 miesięcy.
- LEGALIZACJA ZBIORNIKÓW CIŚNIENIOWYCH: według zaleceń UDT.
- KONTROLA ŁĄCZNIKA MASKI: co 72 miesiące.
- KONTROLA PRZYŁĄCZA AUTOMATU ODDECHOWEGO: co 72 miesiące.
Kontrola przed Użyciem
Przed każdym użyciem aparatu strażak jest zobowiązany do przeprowadzenia kontroli we własnym zakresie. Procedura ta obejmuje:
- Kontrola wizualna: Sprawdzenie ogólnego stanu aparatu.
- Sprawdzenie ilości powietrza w butli: Ciśnienie powinno wynosić 300 +/- 10%.
- Test szczelności: Polega na odkręceniu butli przy zamkniętym drugim stopniu reduktora (co pozwala wykryć brak uszczelki/oringu), sprawdzeniu ciśnienia, zakręceniu butli, odczekaniu (nie mniej niż minuta) i ponownym sprawdzeniu ciśnienia. Spadek ciśnienia wskazuje na nieszczelność.
- Test gwizdka alarmowego: Zakrywa się dłonią wylot powietrza drugiego stopnia (przyłącze do maski), otwiera drugi stopień i powoli spuszcza powietrze, przytrzymując dłonią. Alarm powinien uruchomić się przy około 50 bar.
Dawniej taka procedura była standardem w instrukcjach obsługi; obecnie, od pewnego czasu, wymagane jest sprawdzanie po użyciu przez przeszkolone osoby.
Przeglądy Okresowe i Serwisowe
Przeglądy okresowe wykonuje się zazwyczaj co 6 miesięcy i są one przeprowadzane przez uprawnione osoby, co jest dokumentowane. Wiele jednostek OSP oddaje aparaty do PSP po akcji, gdzie napełniają butle, a maski są sprawdzane na urządzeniu LABTEST 240 i pakowane, z odpowiednimi wpisami w paszportach sprzętu.
Aparat wprowadzany na polski rynek musi być zgodny z normą PN. Norma PN EN 136 dotyczy masek, natomiast PN EN 137 dotyczy butlowych aparatów powietrznych. Instrukcja producenta określa terminy przeglądów oraz osoby uprawnione do ich przeprowadzania. Co pół roku należy również wydawać odpowiedni dokument potwierdzający spełnienie kryteriów składu powietrza. Jest to istotne, aby "fachowiec" sprawdził sprzęt ochrony dróg oddechowych (SODO), wymienił obowiązkowe elementy i aby wszystko było zgodne z literą prawa. Niezależnie od tego, co pół roku oprócz wielu czynności należy wykonać test "dynamiczny", do wykonania którego upoważnione są uprawnione osoby, które podpisują się pod takim badaniem.
Napełnianie Butli
Kwestia napełniania butli po akcji gaśniczej budzi wiele dyskusji. Z reguły butle są napełniane w JRG PSP, gdzie na każdej zmianie powinny być co najmniej dwie osoby przeszkolone do obsługi sprężarki. W większości przypadków napełnianie odbywa się bezpłatnie.
Niektóre jednostki OSP mają własne sprężarki, co eliminuje problem dojazdu do JRG. W przypadku braku takiej możliwości, konieczność transportu aparatów do odległych JRG (nawet ponad 20 km) skutkuje kilkugodzinnym wyłączeniem sprzętu z podziału bojowego. Pojawiają się jednak sytuacje, gdzie PSP wymaga od gmin pokrycia kosztów napełniania butli, co jest źródłem kontrowersji, zwłaszcza gdy OSP prowadzi działania poza swoją gminą na wezwanie PSP.
Koszty Serwisowania AODO
Koszty przeglądów i napraw są zróżnicowane i zależą od firmy serwisującej oraz zakresu prac. Przeglądy są często połączone z wymianą lub naprawą zużytych elementów. Przykładowe koszty usług serwisowych:
- Przegląd techniczny maski przeciwgazowej: 30 PLN netto.
- Dezynfekcja maski: 20 PLN netto.
- Kontrola aparatu powietrznego: 140 PLN netto.
- Kontrola automatu oddechowego: 60 PLN netto.
- Kontrola reduktora I stopnia: 80 PLN netto.
- Remont główny reduktora I stopnia: 240 PLN netto.
Główny przegląd aparatu AUER wykonuje się co 6 lat u przedstawiciela producenta, a jego koszt to około 800 zł dla najniższej klasy kompaktowej. Inne przeglądy, głównie sprawdzenie szczelności masek i reduktorów, można wykonać w komendach posiadających odpowiedni sprzęt. Koszty przeglądów Fenzy są ponoszone przez OSP, często w ramach zorganizowanych akcji, gdzie serwisant przyjeżdża do PSP, a wszystkie jednostki z powiatu mogą jednocześnie przeprowadzić przegląd. Długie terminy realizacji usług przez niektóre serwisy (np. Auer, który potrafi zabierać aparaty na trzy tygodnie) skłaniają jednostki do wyboru innych producentów.
Butle do Aparatów Powietrznych
W aparatach oddechowych stosuje się butle stalowe lub kompozytowe. Butle kompozytowe są lżejsze i coraz popularniejsze. Ich koszt waha się od 1600 do 2000 zł (np. MSA, Drager, Fenzy), choć pojawiają się oferty poniżej 1000 zł netto za butle 6.8 litra bez zaworów. Okres używalności butli kompozytowych produkowanych obecnie wynosi 20-25 lat, podczas gdy starsze modele miały atest na 15 lat. Po upływie tego okresu butla kompozytowa nie może być dalej legalizowana. Butle stalowe można natomiast legalizować wielokrotnie, aż do momentu odrzucenia przez kontrolującego.
Bezpieczeństwo i Kompatybilność Butli
Kategorycznie zabronione jest pompowanie czystego tlenu do butli przeznaczonych na sprężone powietrze. Butle na sprężone powietrze mają inne gwinty niż butle tlenowe, a materiały użyte do ich produkcji nie spełniają wymagań dla czystego tlenu. Do butli tlenowej, po wymianie zaworu, można pompować tlen, ale nie odwrotnie.
Awarie i Bezpieczeństwo Użytkownika
Mimo coraz doskonalszej technologii, awarie aparatów oddechowych mogą się zdarzyć i stanowią poważne zagrożenie dla życia strażaka. Prawidłowy przegląd i serwis powinny minimalizować ryzyko awarii, jednak w praktyce zdarzają się przypadki, gdy sprzęt wraca z serwisu nie tknięty mimo otrzymania pieczątki "sprawny".
Najczęstsze Awarie i Ich Przyczyny
- Nieszczelności: Uszkodzone uszczelki (oringi) lub wadliwa regulacja mogą prowadzić do spadków ciśnienia. Problem z brakiem oringu między reduktorem a zaworem butli bywa zgłaszany.
- Problemy z gwizdkiem alarmowym: Niewłaściwe działanie alarmu niskiego ciśnienia.
- Zamarzanie zaworów: W aparatach nadciśnieniowych może dojść do zamarznięcia zaworów, często z powodu nieprawidłowego podłączenia lub założenia maski, co prowadzi do nadmiernego przepływu powietrza przez reduktor. Główną przyczyną jest często zbyt duża zawartość wody w sprężonym powietrzu w butli, co w połączeniu z rozprężaniem gazu i obniżeniem temperatury w automacie (posiadającym bardzo małe średnice przelotowe) prowadzi do zamarzania.
- Trudności z odkręceniem butli: Zdarza się, że butli nie można odkręcić od plecaka. W takiej sytuacji sugeruje się odkręcenie butli z całym zaworem od noszaka, a następnie umieszczenie zaworu w imadle w celu odkręcenia butli.
Procedury w Sytuacji Awarii
Procedury postępowania w przypadku awarii aparatu w strefie zadymienia są nauczane w szkołach pożarniczych od co najmniej dziesięciu lat. Podstawowe zasady to:
- Powiadomienie kolegów o zagrożeniu.
- Próba samodzielnej pomocy: W zależności od wyobraźni i doświadczenia, np. w przypadku awarii reduktora i braku powietrza, można spróbować odkręcić reduktor, założyć na głowę część nomexu i dotleniać się, co jakiś czas odkręcając zawór główny butli. Jest to jedna z szans na samoratowanie.
Ważne jest, aby nie oczekiwać bezczynnie na pomoc, gdy istnieje jeszcze możliwość samoratowania. Należy pamiętać o przestrzeganiu instrukcji producenta odnośnie konserwacji i przeglądu sprzętu, a także o dbałości o parametry powietrza wtłaczanego do butli.
Kontrowersje i Wyzwania
Wiele jednostek OSP i PSP boryka się z problemami dotyczącymi interpretacji przepisów i procedur serwisowania. Często pojawia się pytanie o sens płatnych, półrocznych przeglądów przez autoryzowany serwis, jeśli zakres tych czynności jest identyczny z tymi wykonywanymi przez pracowników PSP po każdej akcji. Problem nasila się, gdy autoryzacja do przeglądów dla strażaków PSP jest ograniczona tylko do sprzętu należącego do PSP, mimo że aparaty (np. BD 96) są identyczne w PSP i OSP.
Niski poziom szkolenia w niektórych miejscach w Polsce, zwłaszcza w zakresie szczegółowych procedur sprawdzania sprzętu (np. brak świadomości istnienia oringów i testów szczelności), prowadzi do sytuacji, w których brakująca uszczelka może spowodować wypuszczenie całego powietrza z butli. Brak formalnych porozumień i jasnych wytycznych dotyczących napełniania i serwisowania sprzętu stwarza nieporozumienia, gdzie gminy są zmuszane do pokrywania kosztów, mimo że OSP działają na rzecz ogółu społeczeństwa.