Kwestia skomponowania apteczki pierwszej pomocy jest wyzwaniem, przed którym prędzej czy później stanie chyba każdy. Niewątpliwie jej wyposażenie powinno różnić się w zależności od przeznaczenia, dlatego kupowanie gotowej apteczki, np. w markecie, nie zawsze będzie optymalnym rozwiązaniem. Wkład do apteczki powinien być dostosowany do potrzeb, a także liczby osób, które potencjalnie mogą z niej korzystać. Apteczka musi być odporna na działanie czynników zewnętrznych, także mechanicznych i chemicznych, oraz wygodna w obsłudze. Nie ma czegoś takiego jak uniwersalna apteczka, która nadawałaby się do każdego miejsca i mogła być wykorzystana w każdej sytuacji.
Charakterystyka apteczek i regulacje prawne
W Polsce nie ma norm prawnych określających dokładny skład poszczególnych apteczek. Istnieje jedynie nakaz ich posiadania w niektórych miejscach, jak np. apteczka w zakładzie pracy czy w szkole. Odnośnie apteczek, ustawodawca w Polsce nakazuje jedynie, by miejsce ich znajdowania było odpowiednio oznakowane, wsad pozwalał na udzielenie pierwszej pomocy oraz aby zawierały instrukcję obsługi wyszczególniającą ich skład. Istotne jest także wyposażenie każdej apteczki w informacje dotyczące udzielania pierwszej pomocy. W praktyce, w celu skomponowania apteczki, producenci najczęściej wzorują się na niemieckich normach DIN, które bardzo dokładnie definiują skład ilościowy i jakościowy wyposażenia. Oznaczenie normy informuje, że wsad apteczki został dobrany na podstawie tych wytycznych. Czasem przy oznaczeniu normy istnieje jeszcze określenie „PLUS”, co oznacza, że apteczka zawiera dodatkowe elementy niż te regulowane normą.
Oznakowanie i dostępność apteczek
Miejsca usytuowania apteczek powinny być odpowiednio oznakowane. Zgodnie z Europejską Normą PN-EN ISO 7010, obowiązującą dla znaków BHP, znakiem informacyjnym dla apteczki jest biały krzyżyk na zielonym tle. Ten ogólny piktogram stosowany jest do oznaczenia punktów, w których znajdują się środki niezbędne do udzielenia pierwszej pomocy medycznej. Kluczowe jest, by apteczki były widoczne i łatwo dostępne, nie powinny więc znajdować się np. w gabinecie zamykanym na klucz, do którego dostęp jest ograniczony. Często umieszcza się je w pomieszczeniach socjalnych lub na korytarzach. W dużych zakładach pracy dobrym rozwiązaniem jest oznaczenie kierunku, w którym należy się udać, by szybko dotrzeć do najbliższego punktu pierwszej pomocy.
Apteczka samochodowa
Według obecnych przepisów, nie ma obowiązku wożenia apteczki w samochodzie osobowym w Polsce, jednak istnieje nakaz udzielania pierwszej pomocy w razie wypadku. Dlatego apteczkę samochodową zawsze warto mieć w pojeździe, aby mogła uratować życie, a nie tylko stanowić zbędne pudełko. Apteczka samochodowa jest jednak konieczna w taksówkach, autobusach i innych pojazdach służących do przewożenia osób, a także w samochodach przeznaczonych do nauki jazdy. W przypadku podróży zagranicznych, kierowcę obowiązują normy prawne z kraju, do którego się udaje. W krajach, gdzie obowiązuje nakaz posiadania apteczki samochodowej (np. Niemcy, Francja, Słowacja, Chorwacja), jej brak oznacza mandat.
Wyposażenie apteczki samochodowej według normy DIN 13164
Na terenie Europy wkład do apteczki samochodowej powinien być zgodny z niemiecką normą DIN 13164. Zawsze wyposażenie apteczki można uzupełnić o dodatkową ilość materiałów opatrunkowych, ustnik do sztucznego oddychania, czy latarkę i race świetlne. W tego typu apteczce powinno się unikać elementów, które mogłyby zostać użyte w niewłaściwy sposób i zaszkodzić poszkodowanym, dlatego nie zaleca się umieszczania leków, ligniny, waty, agrafek, innych ostrych przedmiotów ani środków dezynfekcyjnych. Nożyczki do apteczki nie mogą mieć ostrych zakończeń.
Standardowe wyposażenie apteczki samochodowej (DIN 13164) obejmuje:
- 1 szt. chusta opatrunkowa 60 x 80 cm (sterylna)
- 2 szt. chusta opatrunkowa 40 x 60 cm (sterylna)
- 2 szt. chusta trójkątna
- 3 opak. kompres 10x10 cm (pakowane po 2 szt. - łącznie 6 kompresów sterylnych)
- 1 szt. nożyczki 14,5 cm (z zaokrąglonymi końcami)
- 4 szt. rękawice lateksowe
- 1 szt. koc ratunkowy (folia termiczna) 160 x 210 cm
- 1 szt. instrukcja udzielania pierwszej pomocy
- 1 szt. opatrunek indywidualny G (sterylny)
- 3 szt. opatrunek indywidualny M (sterylny)
- 1 opak. plastry 10 x 6 cm (8 szt.)
- 1 szt. plaster 5 m x 2,5 cm (rolka)
- 2 szt. opaska elastyczna 4 m x 6 cm
- 3 szt. opaska elastyczna 4 m x 8 cm
Apteczka w zakładzie pracy
Zarówno Kodeks pracy, jak i rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia niezbędnych środków do udzielenia pierwszej pomocy. Pracodawca jest zobowiązany zagwarantować sprawnie funkcjonujący system pierwszej pomocy, wyznaczyć i przeszkolić osoby do jej udzielania. Liczba przygotowanych osób oraz ich wyposażenie powinno być dostosowane do liczby zatrudnionych i rodzaju prowadzonej działalności. Rozmieszczenie oraz wyposażenie apteczek powinno być skonsultowane z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę nad pracownikami. Punkty pierwszej pomocy powinny być zorganizowane w oddziałach, w których wykonywane są prace powodujące duże zagrożenia wypadkowe, a także w miejscach narażenia na działanie szkodliwych par, gazów lub pyłów. Obsługa punktów i apteczek na każdej zmianie powinna być powierzana wyznaczonym i przeszkolonym pracownikom. Apteczki muszą być widoczne i łatwo dostępne, a ich opakowanie powinno być odporne na czynniki mechaniczne (np. walizki metalowe, sztywne torby nylonowe).
Wyposażenie apteczki zakładowej (normy DIN 13157 i DIN 13169)
Polskie prawo nie określa szczegółowo wsadu apteczki w zakładzie pracy. Zatem, podobnie jak w przypadku apteczek samochodowych, można posłużyć się niemieckimi normami. Norma DIN 13157 stanowi bazę dla apteczek w zakładach zatrudniających do 50 pracowników, natomiast dla większych miejsc pracy dobrym rozwiązaniem jest wyposażenie zgodne z normą DIN 13169. Wyposażenie apteczki musi być dostosowane do charakteru i specyfiki firmy, a także do rodzaju zagrożeń i wypadków, które mogą mieć miejsce w przedsiębiorstwie.
Standardowe wyposażenie apteczki w zakładzie pracy według DIN 13157:
- 1 szt. kompres zimny
- 2 szt. kompres na oko
- 3 szt. kompres 10 x 10 cm
- 2 szt. opaska elastyczna 4 m x 6 cm
- 2 szt. opaska elastyczna 4 m x 8 cm
- 1 opak. plaster 10 x 6 cm (8 szt.)
- 1 opak. plaster (14 szt.)
- 1 szt. plaster 5 m x 2,5 cm
- 3 szt. opatrunek indywidualny M (sterylny)
- 1 szt. opatrunek indywidualny G (sterylny)
- 1 szt. opatrunek indywidualny K (sterylny)
- 1 szt. chusta opatrunkowa 60 x 80 cm
- 2 szt. chusta trójkątna
- 1 opak. chusta z flizeliny (5 szt.)
- 1 szt. koc ratunkowy 160 x 210 cm (koc NRC)
- 1 szt. nożyczki 19 cm
- 4 szt. rękawice latex
- 6 szt. chusteczka dezynfekująca (lub sól fizjologiczna - roztwór NaCl 0,9%)
- 1 szt. ustnik do sztucznego oddychania
- 1 szt. instrukcja udzielania pierwszej pomocy wraz z wykazem telefonów alarmowych
Kwestia uzupełniania apteczki zakładowej o leki budzi kontrowersje, ponieważ polskie prawo tego nie zabrania, ale należy zachować szczególną ostrożność. Podanie niewłaściwego leku może wyrządzić więcej szkód niż pożytku. Apteczka zakładowa nie jest tym samym co apteczka domowa i zazwyczaj nie może zawierać leków ani środków dezynfekcyjnych, choć norma DIN 13157 dopuszcza chusteczki dezynfekujące lub sól fizjologiczną. Warto rozważyć uzupełnienie wsadu o środek zawierający kwas acetylosalicylowy w dawce kardiologicznej (np. Acard 75 mg) dla osób z podejrzeniem zawału mięśnia sercowego, zgodnie z wytycznymi Polskiej Rady Resuscytacji.
Apteczka domowa
Apteczka domowa to inny rodzaj apteczki, która nie jest obowiązkowa i nie jest obwarowana precyzyjnymi przepisami prawa w Polsce. Powinny znaleźć się w niej, oprócz materiałów opatrunkowych, także niezbędne środki farmakologiczne dostosowane do potrzeb członków rodziny. Wszystko musi być przechowywane w suchym miejscu, tam, gdzie dzieci nie będą miały dostępu. Warto co 6 miesięcy robić przegląd zawartości takiej apteczki, żeby sprawdzić daty ważności poszczególnych preparatów. Środki opatrunkowe i inne elementy wyposażenia warto przechowywać w jednym miejscu, np. przeznaczonej na to szufladzie, szafce lub specjalnym kuferku, zabezpieczone przed kurzem, wilgocią i zabrudzeniami.
Wyposażenie apteczki domowej
Środki farmakologiczne:
- Leki o działaniu przeciwbólowym i przeciwgorączkowym (np. na bazie kwasu acetylosalicylowego, ibuprofenu, paracetamolu)
- Aspiryna w dawce kardiologicznej
- Leki przeciwbiegunkowe (np. węgiel medyczny)
- Środki uzupełniające elektrolity
- Wapno rozpuszczalne lub w formie syropu dla dzieci
- Leki i maści przeciwalergiczne, na ukąszenia owadów
- Leki na wzdęcia i zaparcia
- Leki na przeziębienie i kaszel
- Sól fizjologiczna
- Leki przeciw zaburzeniom snu, stresowi, nerwowości
- Środki do dezynfekcji ran (woda utleniona, octenisept)
- Maści na rany, stłuczenia, oparzenia i przeciwbólowe
- Probiotyki (wzmocnienie układu pokarmowego podczas antybiotykoterapii)
Środki opatrunkowe:
- Gaza opatrunkowa sterylna i bandaże (dziane, elastyczne)
- Plastry (różnej wielkości, z opatrunkiem, bez opatrunku, w rolce)
- Kompresy jałowe
- Chusta trójkątna
- Jednorazowe rękawiczki
- Żelowe kompresy (grzejące i chłodzące)
Dodatkowe wyposażenie:
- Termometr
- Nożyczki do cięcia bandaży, opatrunków (z zaokrąglonymi końcami)
- Aparat do mierzenia ciśnienia
Apteczka turystyczna
Apteczka turystyczna to odmienny model apteczki, gdyż powinna być łatwa do zabrania i spakowania, np. do plecaka, a poza tym musi być wodoodporna i dostosowana do rodzaju podróży. Apteczka w góry będzie zawierała na pewno więcej materiałów opatrunkowych niż ta na wyjazd do SPA. Gotowa apteczka turystyczna zazwyczaj nie zawiera środków farmakologicznych. Jej wyposażenie zależy od rodzaju aktywności i warunków, w jakich będzie używana. Jadąc na urlop do miejsc o gorszej infrastrukturze, np. na kemping, warto dobrze zaopatrzyć apteczkę, tak by w razie potrzeby niczego nie zabrakło.
Wyposażenie apteczki turystycznej
Środki opatrunkowe:
- Rękawiczki lateksowe
- Koc termiczny (NRC)
- Opatrunki jałowe (indywidualne, kompresy)
- Jednorazowe chusteczki odkażające i ampułki soli fizjologicznej
- Jednorazowa maseczka do sztucznego oddychania (ustnik)
- Nożyczki (z zaokrąglonymi końcami)
- Plastry różnej wielkości i plastry mocujące
- Bandaże (dziane, elastyczne)
- Chusta trójkątna
Środki farmakologiczne:
W przypadku wyposażenia apteczki na wyjazd w środki farmakologiczne, należy pomyśleć o celu podróży i możliwych ewentualnościach. Mała apteczka powinna zawierać leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, a także środki przeciwalergiczne, czy przeciwbiegunkowe, pastylki na ból gardła oraz leki na niestrawność i problemy żołądkowe. Odmienną kwestię stanowi apteczka dla dziecka na wakacje, która wymaga wielu dodatkowych rzeczy.
Apteczka w szkole
Prawo w Polsce nakazuje, aby w szkole, w określonych pomieszczeniach (pokój nauczycielski, pracownia, laboratorium, warsztaty szkolne, świetlica, pokoje kierowników internatu), znajdowała się apteczka. Oprócz tego, że ma być ona w widocznym miejscu i zawierać instrukcję udzielania pierwszej pomocy oraz listę telefonów alarmowych, wyposażenie apteczki w szkole nie jest dokładnie określone. Ze względu na ryzyko możliwych działań niepożądanych, apteczka szkolna powinna być wyposażona jedynie w środki opatrunkowe, nie zaś w leki.
Przykładowe wyposażenie apteczki szkolnej:
- 8 szt. rękawiczki lateksowe
- 2 opak. gaza jałowa 0,25 m2
- 2 opak. gaza jałowa 0,5 m2
- 2 opak. gaza jałowa 1 m2
- 5 szt. gazik jałowy nasączony płynem dezynfekcyjnym
- 1 opak. plaster z opatrunkiem
- 1 opak. plaster z opatrunkiem w rolce do cięcia
- 1 opak. plaster bez opatrunku
- 3 szt. opaska dziana
- 1 szt. bandaż elastyczny
- 1 szt. nożyczki z zaokrąglonymi końcami
- 1 szt. koc termiczny
- 1 szt. chusta trójkątna
- 3 szt. sól fizjologiczna 0,9% w ampułkach
- 1 szt. ustnik do sztucznego oddychania
- 3 szt. agrafka
Kluczowe elementy wyposażenia apteczki i ich znaczenie
W praktyce większość wypadków, które zdarzają się w firmach i domach, to urazy lekkie i średnie. Odpowiednio skomponowana apteczka pozwala na szybką i skuteczną reakcję. Niezależnie od rodzaju zakładu pracy, absolutnym „must-have” są opatrunki, kompresy, różne rodzaje plastrów i bandaży oraz certyfikowane rękawiczki. W nagłych sytuacjach mogą przydać się również akcesoria takie jak aparat do sztucznego oddychania, nożyczki czy koc termiczny.
Środki opatrunkowe
Środki opatrunkowe stanowią podstawę każdego zestawu pierwszej pomocy. Służą do tamowania krwawienia, zabezpieczania ran, stabilizacji uszkodzonych tkanek i ochrony przed dalszymi uszkodzeniami. Gaziki chłoną krew i płyny ustrojowe, tworząc warstwę ochronną. Używa się ich do opatrywania przecięć, ran szarpanych, otarć i skaleczeń. Kompresy o większej powierzchni przydają się w sytuacjach, kiedy rana jest rozległa lub mocno krwawi. Bandaże służą do umocowania opatrunku, zabezpieczenia stawów, unieruchomienia drobnych urazów i stabilizacji kończyn. Bandaże i opaski elastyczne są przydatne także do stabilizacji urazów.
Bezpieczeństwo osoby udzielającej pomocy
W nowoczesnym podejściu do pierwszej pomocy kluczowe znaczenie ma ochrona osoby udzielającej wsparcia. Rękawiczki jednorazowe zabezpieczają przed kontaktem z krwią i innymi płynami ustrojowymi, stanowiąc jedyną barierę oddzielającą udzielającego pomocy od krwi poszkodowanego. Z tego samego powodu coraz częściej spotyka się ustniki, które mogą być niezwykle przydatne podczas prowadzenia resuscytacji. Zarówno rękawiczki, jak i maska do sztucznego oddychania zapewniają bezpieczeństwo, pozwalając efektywnie działać, nie narażając własnego zdrowia.
Dodatkowe akcesoria
Folia termiczna NRC chroni organizm poszkodowanego przed przegrzaniem lub wychłodzeniem. Nożyczki są niezwykle ważnym elementem wyposażenia apteczki, ułatwiając obcinanie bandaży i docinanie innych środków opatrunkowych. Obowiązkowym elementem wyposażenia apteczki powinna być też instrukcja pierwszej pomocy. Proste, graficzne instrukcje to narzędzie, które ratuje zdrowie nie tylko niedoświadczonym osobom, ponieważ w sytuacjach stresowych nawet osoby po szkoleniach potrafią zapomnieć kolejność działań. Nawet kilka ogólnych wskazówek co do pozycji bezpiecznej czy zasad obowiązujących przy resuscytacji może znacząco zwiększyć szanse na uratowanie czyjegoś życia. Najlepiej jednak, aby jak najwięcej osób przeszło Kurs Pierwszej Pomocy lub nawet Kwalifikowany Kurs Pierwszej Pomocy.
Reanimacja - pierwsza pomoc przedmedyczna #reanimacja 🚑
Rola apteczki w systemie BHP i PPOŻ
W każdym miejscu, w którym przebywają ludzie - w biurze, domu, samochodzie, na hali produkcyjnej, w magazynie czy w obiekcie użyteczności publicznej - istnieje potencjał wystąpienia nagłych zdarzeń. Zwykła nieuwaga, niepozorny przedmiot, śliska powierzchnia, przeciążenie organizmu albo awaria urządzenia mogą doprowadzić do skaleczenia, oparzenia, zasłabnięcia lub urazu mechanicznego. W branży PPOŻ i BHP apteczka pełni funkcję elementu, który łączy wszystkie pozostałe części systemu bezpieczeństwa.
Pożar, zadymienie, awaria systemu, upadek z wysokości, kontakt z ostrym narzędziem - to sytuacje, w których pierwsze minuty mają decydujący wpływ na dalszy przebieg zdarzenia. Właśnie dlatego rola apteczki wykracza daleko poza formalny obowiązek jej posiadania. Choć często łączy się apteczki jedynie z działaniami medycznymi, w rzeczywistości są bezpośrednio powiązane z bezpieczeństwem pożarowym. Podczas pożaru ludzie mogą odnieść oparzenia, doznać obrażeń podczas ewakuacji, ulec zatruciu dymem, stracić przytomność lub upaść z powodu paniki. Pożar w magazynie, który doprowadził do lekkiego zatrucia dymem u pracowników, pokazał, jak istotne są nawet najprostsze środki pomocnicze. Podczas oczekiwania na służby ratownicze pracownicy mogli zostać zabezpieczeni folią NRC, a osoby z podrażnionymi oczami skorzystały z zestawu do płukania.
Podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy
W myśl obowiązujących przepisów prawa na terenie Polski, każdy jest zobowiązany do udzielenia pomocy, jeśli jest świadkiem wypadku. Podczas udzielania pomocy ważne jest wykonanie odpowiednich czynności w dobrej kolejności. Pamiętaj o podstawowych zasadach:
- W przypadku krwotoku kluczowe jest zatrzymanie upływu krwi poprzez ucisk. Do krwawiącej rany przykłada się gazik i zakłada opatrunek uciskowy.
- Pierwsza pomoc przy krwotoku z nosa polega na posadzeniu poszkodowanego z głową pochyloną do przodu, ściskając delikatnie skrzydełka nosa.
- Przy złamaniach należy unieruchomić kończynę i dwa sąsiadujące ze złamaniem stawy.
- Oparzenia należy niezwłocznie schłodzić. Oparzone miejsce polewa się czystą, zimną wodą, a następnie zabezpiecza, zakładając jałowy opatrunek.
- Pierwsza pomoc przy porażeniu prądem polega przede wszystkim na uwolnieniu poszkodowanego od działania prądu. Należy więc wyłączyć zasilanie lub odciągnąć porażonego od urządzeń pod napięciem - z zachowaniem zasad bezpieczeństwa, wykorzystując np. przedmiot nieprzewodzący prądu. Czynności ratownicze uzależnione są od stanu poszkodowanego.
Ważne aspekty organizacji apteczek
Apteczka pierwszej pomocy jest jednym z fundamentów bezpieczeństwa w każdym obiekcie - od domu, przez samochód, aż po zakład przemysłowy. To element, którego nie należy traktować jako formalnego obowiązku. Właściwie wyposażona apteczka może wpłynąć na szybkość i skuteczność udzielanej pomocy. Dziś potrafimy już wyposażyć apteczkę pierwszej pomocy w taki sposób, aby sprawdziła się ona przy zacięciu nożem, poparzeniu czy wyziębieniu organizmu.
Apteczki muszą być traktowane jako element krytyczny systemu bezpieczeństwa. W nowoczesnym podejściu do bezpieczeństwa apteczka nie jest „osobnym” elementem, ale częścią procedur kryzysowych. Podczas ewakuacji dostęp do apteczki jest często równie ważny jak dostęp do gaśnicy. Ta sama apteczka w biurze i na hali spawalniczej jest błędem. Apteczki modułowe i kompletowane samodzielnie są lepsze w obiektach, gdzie ryzyko jest podwyższone, a charakter zagrożeń specyficzny. Trzeba dokładnie przeanalizować wszystkie okoliczności, a przede wszystkim rodzaj zagrożeń oraz wypadków, które mogą mieć miejsce w przedsiębiorstwie i na które narażone są osoby zatrudnione. Takie zadanie należy wykonać w ścisłej współpracy ze specjalistą w zakresie BHP, który powinien dokonać właściwej oceny sytuacji.
Ostrzeżenie
Uwaga, artykuł nie stanowi porady medycznej, ani opinii farmaceuty lub dietetyka dostosowanej do indywidualnej sytuacji pytającego. Uzyskane informacje stanowią jedynie generalne zalecenia, które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do stosowania określonej terapii, zmiany nawyków, dawkowania produktów leczniczych, itp. Przed podjęciem jakichkolwiek działań mających wpływ na życie, zdrowie lub samopoczucie należy skontaktować się z lekarzem lub innym specjalistą, w celu otrzymania zindywidualizowanej porady.