Katedra Notre Dame w Paryżu, majestatyczna budowla będąca świadkiem wielu historycznych wydarzeń i „szufladą pamięci francuskiego gotyku”, ponownie otworzy swoje podwoje w najbliższy weekend, pięć lat po niszczycielskim pożarze. Jest to „gotyk katedralny, czyli najważniejsze wybrzmienie sztuki francuskiego średniowiecza” oraz „jedna z pierwszych katedr stworzonych w stylu królewskim”. Od momentu powstania w XII wieku, Notre Dame niezmiennie działała na ludzką wyobraźnię, inspirując artystów, pisarzy i filmowców, a jej niedawna tragedia wzbudziła skojarzenia z uniwersalnymi symbolami cywilizacji i wiary.
Majestat i Historia Paryskiej Świątyni
Początki i Rozwój
Budowa świątyni rozpoczęła się w 1163 roku, za rządów Ludwika VII, z inicjatywy biskupa Maurice’a de Sully i trwała 180 lat. Uważa się, że budowlę wzniesiono w miejscu, gdzie stała pogańska świątynia w okresie rzymskim, na co miał wskazywać odnaleziony w 1710 roku tzw. filar wioślarzy. W tym sercu przez 182 lata wieków XII-XIV stawiano najważniejszą świątynię chrześcijańskiej Europy: Naszą Panią. Jak ważna była to świątynia, świadczy fakt, że do niej mierzono odległości, będąc „punktem zero” czternastu najważniejszych dróg we Francji. W 1924 roku na placu przed katedrą wtopiono między kostki brukowe małą „różę wiatrów” - tabliczkę z brązu oznaczającą ten punkt.
Kluczowe Wydarzenia Historyczne
Wiekowa katedra była świadkiem wielu wydarzeń. Z jej dziedzińca wyruszały krucjaty, odbył się w niej proces rehabilitacyjny Joanny d'Arc, a Napoleon Bonaparte koronował się na cesarza Francuzów w 1804 roku. Katedra Marii Panny w Paryżu była jeszcze w XIV wieku w całkiem dobrej kondycji, ale później trzeba było ją parokrotnie naprawiać. Najbardziej ucierpiała podczas Rewolucji Francuskiej, kiedy wybito część witraży i zrzucono królów judzkich znajdujących się w galerii królewskiej na portalu wejściowym. W 1792 roku zniszczono szpicę, czyli wieżę na sygnaturkę, która spłonęła w ostatnim pożarze. Wydarzeniem, które uratowało Notre Dame po rewolucji, była koronacja Napoleona I, wiążąca się z próbą przystosowania wnętrza do tego aktu. Gdyby nie koronacja Napoleona I, katedra Notre Dame mogłaby zniknąć z mapy artystycznej Paryża.
Tragedia Pożaru 15 Kwietnia 2019 Roku
Przebieg Zdarzeń i Zniszczenia
Pożar w paryskiej katedrze Notre Dame wybuchł w poniedziałek przed godziną 19:00, 15 kwietnia 2019 roku, dokładnie 856 lat po prawdopodobnej dacie rozpoczęcia budowy. Ogień objął cały dach, drewniane wnętrze oraz jedną z wież. Płonął dach nad transeptem i długą nawą główną, runęła również sygnaturka, która się na nim znajdowała. Dach katedry, zajmujący powierzchnię 1000 metrów kwadratowych, opierał się na potężnej, drewnianej konstrukcji, do której 850 lat temu zużyto 1300 ogromnych dębów, stąd nazywano ją „lasem”. Pożar, który zniszczył katedrę Notre Dame, prawdopodobnie został wzniecony przypadkowo. Prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie „nieumyślnego spowodowania szkód ogniowych”, a policja przesłuchiwała robotników zatrudnionych przy pracach renowacyjnych.
Pożar w Katedrze Notre Dame! Zawalenie się Iglicy!
Akcja Ratunkowa i Uratowane Skarby
Pomimo dramatycznego przebiegu pożaru, udało się uratować konstrukcję i fasadę katedry, a także dwie charakterystyczne wieże. Według ministra kultury, obrazy z katedry raczej nie uszkodził ogień, a dym. „Obrazy prawdopodobnie będą mogły być wynoszone od piątku i bezpiecznie przenoszone do archiwów Luwru, gdzie zostaną osuszone i odrestaurowane” - powiedział dziennikarzom Riester. Podkreślił również, że słynne rozety francuskiej katedry „prawdopodobnie nie doznały ogromnych zniszczeń”.
Relikwie
Rektor katedry Notre Dame, Patrick Chauvet, poinformował, że skarbiec świątyni wraz z jej najcenniejszymi zabytkami i relikwiami został ocalony. Wśród uratowanych przedmiotów są relikwie, w tym korona cierniowa Chrystusa oraz XIII-wieczne tuniki świętego Ludwika IX, króla Francji. Tradycja mówi, że koronę udało się znaleźć i zachować matce Konstantyna Wielkiego, Helenie. Od 1806 roku korona znajdowała się w skarbcu katedry Notre Dame, a obecnie jest ona pozbawiona cierni, które przez wieki rozdzielano dla innych ważnych ośrodków kościelnych. Kolejną cenną relikwią jest tunika św. Ludwika. Do uratowanych relikwii należą również Gwoździe Krzyża Świętego, którymi Chrystus miał zostać przybity do krzyża.
Dzieła Sztuki i Elementy Architektoniczne
W katedrze znajdowały się 29 kaplic, 76 obrazów z XVII-XVIII wieku o wymiarach 3,5 na 2,5 metra, zabytkowe organy z 7300 piszczałkami, ambona, skarbiec z relikwiami oraz wiele wykwintnych dzieł sztuki średniowiecznej. Udało się uratować około 90% dzieł sztuki. Niektórych dzieł sztuki i obrazów nie udało się jednak w porę zdjąć ze ścian katedry. W świątyni znajduje się także Pieta stworzona w latach 1708-1726, autorstwa Nicolasa Coustou, upamiętniająca ślub króla Ludwika XIII, który obiecał poświęcić swe królestwo Maryi, jeśli wyprosi mu u Boga narodziny następcy tronu. Najnowszym polskim elementem paryskiej świątyni jest kaplica pw. Najświętszej Matki Bożej Częstochowskiej i św. Germana. Los zabytkowych organów z XVIII wieku, jednego z największych instrumentów tego typu na świecie, oraz dzwonu Emmanuel, jedynego, który przetrwał czasy rewolucji, był przez pewien czas nieznany, ale ostatecznie zostały one uratowane. Trzy słynne rozety, które powstały w XIII wieku, przetrwały pożar, choć ich dokładny stan jest nadal oceniany.
Notre Dame w Oczach Artystów i Kultury
Literackie Dziedzictwo: Victor Hugo i "Dzwonnik z Notre Dame"
Paryska świątynia działała na ludzką wyobraźnię na długo jeszcze przed internetem i pożarem. Podobno greckie słowo, oznaczające przeznaczenie, spostrzegł na murach Katedry Notre Dame szukający rozpaczliwie inspiracji Viktor Hugo. W 1831 roku Hugo napisał powieść „Katedra Marii Panny w Paryżu” (znana jako „Dzwonnik z Notre-Dame”), która zapoczątkowała europejską fascynację średniowieczem i uratowała Notre Dame przed zniszczeniem. Garbus ponoć istniał naprawdę; rzeźbiarz Sibson w swoich notatkach wspominał uciekającego przed kontaktem z ludźmi garbusa w tym samym czasie, gdy bywał tam Hugo.
Polskie Ślady: Romantycy i Poeci
Wśród zwiedzających Notre Dame byli również polscy romantycy. 27 września 1841 roku grupa polskich emigrantów zebrała się w katedrze na nabożeństwie, mającym zjednoczyć tę mocno podzieloną społeczność. Po mszy świętej głos zabrał Andrzej Towiański, a jego wystąpienie w Notre Dame jest uznawane za początek kształtowania się mesjanistycznego Koła Sprawy Bożej, do którego należeli m.in. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki. Świątynia została zauważona także przez poetów późniejszych epok, jak Julian Przyboś, przedstawiciel Awangardy Krakowskiej, który opublikował w 1938 roku wiersz „Notre-Dame”. Artysta Tadeusz Makowski, mieszkający w Paryżu, również opisywał swoje wrażenia z katedry w swoim „Pamiętniku” w Wielką Sobotę 1914 roku, wspominając „dziwny głos organu w tej niemej architekturze wieków”.
Wizje Filmowe i Teatralne
Powieść Victora Hugo doczekała się kilkunastu ekranizacji - największą współcześnie popularność zdobyła disnejowska animacja pt. „Dzwonnik z Notre Dame”. Pierwszy francuski film krótkometrażowy według powieści Hugo powstał w 1911 roku, a amerykańskie adaptacje m.in. w 1939 i 1997 roku. We francusko-włoskiej wersji z 1956 roku w roli Quasimodo wystąpił Anthony Quinn, zaś Esmeraldą była Gina Lollobrigida. Paryska świątynia pojawiła się też w wielu innych filmach, m.in. w „Amerykaninie w Paryżu” (1951) z Gene Kelly i Leslie Caron, „Do utraty tchu” (1960) Jean-Luca Godarda z Jean-Paulem Belmondo. W filmie „Przed zachodem słońca” Richarda Linklatera, patrzący na katedrę Jesse (Ethan Hawke) opowiada historię o niemieckim żołnierzu, który podczas okupacji nie zdetonował ładunków wybuchowych w świątyni, porażony jej pięknem.
Ponadto, 16 września 1998 roku w Paryżu odbyła się premiera spektaklu „Notre Dame de Paris”, w którym w roli Quasimodo wystąpił Garou. Polska wersja miała premierę 9 września 2016 roku w Teatrze Muzycznym im. Danuty Baduszkowej w Gdyni.
Pożar w Katedrze Notre Dame! Zawalenie się Iglicy!
Reakcje i Interpretacje Współczesnych Artystów
Pożar 15 kwietnia 2019 roku kolejny raz uruchomił ludzką wyobraźnię, wzbudzając skojarzenia i refleksje. Wiesław Banach, historyk sztuki i emerytowany dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku, odniósł się do popularnych porównań płonącej katedry do prac Zdzisława Beksińskiego. Podkreślił, że „Patrzenie na ten pożar poprzez katedry Beksińskiego byłoby kolejnym nadużyciem wobec artysty, aczkolwiek nie dziwię się, że tego typu skojarzenia się pojawiły”. Banach przypomniał, że Beksiński, z wykształcenia architekt, nie malował Notre Dame ani żadnej innej konkretnej, istniejącej katedry, a w swej twórczości stosował „wieszaki” - motywy będące inspiracją. „W historii spłonęło wiele kościołów, z różnych przyczyn” - dodał, wskazując na przykłady takie jak pożar kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu czy cerkwi w Komańczy. Katedra Notre Dame to „symbol europejskiego chrześcijaństwa, symbol cywilizacji - w momencie jej niesamowitego wzlotu w średniowieczu” oraz „symbol Francji, która do niedawna była najważniejszą córą Kościoła katolickiego”. Prof. Stanisław Barańczak (źródło informacji podaje, że "prof. (...) powiedział") podkreślił, że „Notre Dame jest mostem w stronę gotyku, w stronę zupełnie innej religijności i duchowości czasów średniowiecza, gdzie Bóg stał na pierwszym miejscu, a człowiek na dużo dalszym”.
Architektura i Symbolika Katedry
Gotycka Konstrukcja i jej Znaczenie
Katedra jest opisana na okręgu i kwadracie. Okrąg jest symbolem przestrzeni nieograniczonej, figury doskonałej, bez początku i bez końca, a więc Boga. Kwadrat jest symbolem przestrzeni ograniczonej, przestrzeni stworzonej. Splecenie okręgu i kwadratu oznacza wkroczenie Boga w historię ludzkości, czyli wcielenie się w postać Jezusa Chrystusa. Gotyk miał swoje czasy rozkwitu, ale bywał też pogardzany, zwłaszcza w dobie Oświecenia. Renowacja w XIX wieku została powierzona architektom Eugène’owi Viollet-le-Ducowi i Jeanowi Baptiste’owi Antoine’owi Lassusowi, którzy przywrócili dawne piękno Notre Dame. Nowa iglica została zaprojektowana w stylu neogotyku, a jeden z apostołów w sąsiedztwie iglicy otrzymał twarz le Duca - św. Tomasz, stolarz i budowniczy.
Słynne Rozety i Witraże
W kościele są trzy słynne rozety, uznawane za „clou francuskiego gotyku”. Zachodnia rozeta, nad głównym portalem, jest mniejsza (9,6 m średnicy), natomiast średnica rozet południowej i północnej wynosi ponad 13 m. Przed zachodnią rozetą, nad galerią królów, stoi Maryja z małym Jezusem, między Adamem a Ewą, pośrodku grzechu pierworodnego; jej głowa jest centralnie na środku koła. Rozeta północna przedstawia Matkę Boską centralnie, w otoczeniu postaci ze Starego Testamentu. Południowa rozeta przedstawia postać Jezusa Chrystusa, w asyście panien mądrych i głupich, postaci świętych i dwunastu apostołów. Witraże są oryginalne, choć w przeciągu wieków były wielokrotnie uszkadzane, a renowacja w XIX wieku przywróciła im średniowieczny wygląd.
Portale, Rzeźby i Detale
Całą szerokość dolnej kondygnacji zachodniej fasady stanowią trzy portale. Środkowy portal przedstawia scenę Sądu Ostatecznego i jest to portal najmłodszy z całej trójki, bo z roku 1230. Widać tu umarłych wstających z grobu i Michała Archanioła ważącego ich dusze. Lewy portal to portal Dziewicy, prawy - św. Anny. Na pierwszej kondygnacji znajduje się również galeria królów Judei. Trzecia kondygnacja to kondygnacja wież z chimerami. Wśród oszałamiającej wielości figur można dojrzeć jedną - bez głowy; to św. Dionizy, patron Francji i chorych na migrenę, którego historia o marszu z własną głową pod pachą jest legendarna. Chór z scenami z życia Chrystusa, ukończony w 1177 roku, to najstarsza część katedry. Wnętrze nawy głównej, którą strażacy obserwowali, by stwierdzić jej stabilność, jest wąskie i strzeliste, co miało pomóc ludziom niepiśmiennym doświadczać prawd inaczej: kształtem, obrazem, rzeźbą, sceną na witrażu.
Unikatowe Elementy: Organy, Dzwony i Inne Ciekawostki
Zabytkowe organy z XVIII wieku to jeden z symboli katedry i jeden z największych instrumentów tego typu na świecie. W południowej wieży Notre Dame wisi słynny Emmanuel - dzwon, którego serce powstało ze sreber i złota ofiarowanych przez Paryżanki. Dzwon zawisł w 1400 roku i jest jedynym, który przeżył Rewolucję Francuską; wszystkie inne zostały przetopione na armaty, bagnety i gilotyny. Inną ciekawostką są pszczoły: w 2013 roku na dachu katedry znalazło swój dom w trzech ulach 180 000 pszczół. Katedra wsparła tę inicjatywę, jako że miejskie pszczoły chętnie zbierają nektar z paryskich balkonów, wolnych od pestycydów. Przy głównych drzwiach katedry związana jest legenda o kowalu Biskorne, który podobno współpracował z diabłem, tworząc misternie kute zamki.
Odbudowa i Przyszłość Katedry
Wyzwania i Koszty
Koszt odbudowy katedry może wynieść setki milionów euro; szacuje się, że przekroczył ponad 700 milionów euro. Francuska Fondation du patrimoine poinformowała, że uruchomiła narodową zbiórkę na jej odbudowę. Eksperci, architekci i strażacy obserwowali budynek, zapewniając jego bezpieczeństwo i planując najlepsze kroki w celu zachowania tego, co w katedrze było najbardziej zagrożone. Antropolog kultury Bertrand de Feydeau wieszczył, że dachu nie da się odbudować w poprzednim kształcie. Renee Hagen, rektor prewencji przeciwpożarowej w Holandii, ocenił, że płonącego dachu nie dało się uratować z powodu niemożności dostarczenia wody na taką wysokość.
Powrót do Świetności
Odbudowa katedry po pożarze z 15 kwietnia 2019 roku trwała pięć lat. Ponowne otwarcie Notre Dame nastąpi w najbliższy weekend - 7 i 8 grudnia. Uroczystość w sobotę 7 grudnia będzie miała charakter polityczny, z udziałem przedstawicieli państw, które wsparły finansowo odbudowę. W niedzielę 8 grudnia świątynia znów będzie dostępna dla wszystkich i przez pierwszy tydzień - do 14 grudnia - będzie otwarta do godziny 22:00. Do wejścia będą uprawniać darmowe bilety, które można rezerwować w dniu wizyty bądź dzień albo dwa przed nią. Katedra będzie mogła pomieścić od 1900 do 3000 osób.
Symbol Nadziei
Katedra Notre Dame to „wspaniałe dzieło sztuki”, „jedna z tych pereł, z których ludzkość może być dumna”, „symbol wspaniałego Paryża”, a także „rzeczywiste serce Francji”. Pomimo tragicznych wydarzeń, jej szybka odbudowa i ponowne otwarcie symbolizują niezłomność ducha i przywiązanie do dziedzictwa kulturowego. Jak ujął to Prof. (nieokreślony w tekście) "Kiedyś stał tam zupełnie inny kościół". W pewnym sensie, jest to prawda - dzisiejszy Paryż, jak i sama katedra, wielokrotnie przechodził metamorfozy, co sprawia, że Notre Dame pozostaje żywym symbolem ciągłości historii i kultury.