W obliczu rosnących wyzwań, takich jak zdarzenia masowe (tzw. MASCAL - Mass Casualty Incident) czy konieczność zapewnienia specjalistycznego transportu i wsparcia operacyjnego, służby ratowniczo-medyczne, zarówno cywilne, jak i wojskowe, a także inne formacje mundurowe, polegają na pojazdach o nietypowych zastosowaniach. Standardowe środki transportu często okazują się niewystarczające, co wymusza adaptację i tworzenie specjalistycznych rozwiązań. Jednym z nich są autobusy, które dzięki swojej pojemności i elastyczności zabudowy, stały się bazą dla szerokiej gamy pojazdów specjalnych.
Rola autobusów specjalnych w służbach ratowniczych i medycznych
Wyzwania zdarzeń masowych (MASCAL)
Duża liczba poszkodowanych w zdarzeniach masowych oznacza nie tylko konieczność zaangażowania odpowiednich sił i środków, ale także organizacji transportu, czyli środków ewakuacji zdolnych do przetransportowania osób wymagających dalszej opieki lub hospitalizacji. W sytuacjach katastrof komunikacyjnych czy naturalnych, tradycyjne karetki mogą okazać się niewystarczające. Stąd w wielu państwach służby ratowniczo-medyczne, w tym te w siłach zbrojnych, posiadają ambulanse ewakuacyjne zbudowane na bazie autobusów.
Są wśród nich konstrukcje bazujące na autobusach miejskich, niskopodłogowych, przystosowane głównie do transportu lżej poszkodowanych osób w pozycji siedzącej oraz kilku na noszach. Powstają też bardziej zaawansowane rozwiązania, na bazie wysokopodłogowych autokarów, które swoim wyposażeniem stanowią mobilny odpowiednik szpitalnych oddziałów ratunkowych (SOR).
Firma Zeszuta i jej specjalistyczne rozwiązania
Firma Zeszuta, założona w 1997 roku, od lat specjalizuje się w produkcji ambulansów sanitarnych i innych zabudów specjalnych dla służb medycznych w kraju i za granicą. Jest akredytowanym Partnerem by Mercedes-Benz, co potwierdza spełnianie najwyższych standardów technicznych i technologicznych. Spółka współpracuje również z ośrodkami naukowo-badawczymi, zarówno cywilnymi, jak i wojskowymi, takimi jak Przemysłowy Instytut Motoryzacji czy Wojskowa Akademia Techniczna, co pozwala na rozwój innowacyjnych konstrukcji i badanie prototypów.
Ambulanse sanitarne i opancerzone
Karetki z logo Zeszuta, bazujące na podwoziach marki Mercedes-Benz, służą również w Siłach Zbrojnych RP. Spółka wykonała też zabudowę medyczną pojazdu SandCat w wersji wozu ewakuacji medycznej (opancerzonej karetki) dostarczonego Żandarmerii Wojskowej. Współpraca z izraelską firmą Plasan zaowocowała projektem skrycie opancerzonego Sprintera, który został użyty jako platforma do zabudowy ambulansu sanitarnego. Opancerzone karetki bazujące na Sprinterze dostarczane są Megan David Adom (narodowej służbie ratowniczej Izraela), Ministerstwu Obrony Izraela oraz innym użytkownikom. Opancerzony sanitarny Sprinter był również prezentowany z sukcesem podczas salonu Eurosatory w Paryżu w 2022 roku.
Mobilne centra poboru krwi
Firma Zeszuta realizowała również medyczne zabudowy na bazie autokarów marki Mercedes-Benz i Setra. Od 2009 roku dostarcza ponad 60 mobilnych centrów poboru krwi do Regionalnych Centrów Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa, w tym 21 pojazdów w ramach programu „Zapewnienie samowystarczalności Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie krwi, jej składników i produktów krwiopochodnych”. Takie ambulanse do poboru krwi trafiły także do Wojskowego Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa, a najnowszy, na bazie autokaru Setra, został odebrany pod koniec 2022 roku.
Ambulans ewakuacyjny firmy Zeszuta - mobilny SOR
Cel i zastosowanie
Doświadczenia firmy Zeszuta w realizacji projektów medycznych, a także analiza rynku i potrzeb ratunkowych, doprowadziły do powstania projektu ambulansu ewakuacyjnego, czyli mobilnego oddziału ratunkowego na bazie autokaru. Głównym celem było stworzenie wielofunkcyjnego pojazdu wielonoszowego przeznaczonego do wsparcia działań służb ratowniczo-medycznych w sytuacjach kryzysowych, w tym zdarzeniach masowych. Dzięki zamontowanemu wyposażeniu, ambulans Zeszuty może być wykorzystywany zarówno do transportu większej liczby osób poszkodowanych pomiędzy miejscem zdarzenia a szpitalem, jak i jako punkt medyczny (mobilny SOR) zabezpieczający miejsce katastrofy, np. do stabilizacji rannych przed dalszym transportem do szpitala, czy też różnego rodzaju imprezy masowe.
Lekarz z Brukseli przekształca autobus w mobilne centrum testowe | AFP
Specyfikacja techniczna pojazdu bazowego
Bazę dla ambulansu ewakuacyjnego stanowi trzyosiowy autokar marki Mercedes-Benz Tourismo lub Setra (model S 517HD). Jego układ napędowy składa się z silnika wysokoprężnego Mercedes-Benz OM 471 o mocy 350 kW/475 KM, spełniającego normę emisji EURO VI, oraz 8-biegowej zautomatyzowanej przekładni Mercedes-Benz GO 250-8 PowerShift. Autokar wyposażony jest w zbiornik paliwa o pojemności ok. 480 l i zbiornik AdBlue o pojemności ok. 35 l. Model S 517HD został wybrany ze względu na m.in. bagażniki o łącznej pojemności ok. 12,1 m³, ładownię o obj. 1,5 m³, wysokość w przejściu środkowym wynoszącą 2100 mm (całkowita wysokość pojazdu to 3770 mm) oraz szerokość 2550 mm. Całkowita długość pojazdu to 13935 mm, a dopuszczalna masa całkowita wynosi 24750 kg.
Istotnym aspektem jest również bogate standardowe wyposażenie Setry w systemy bezpieczeństwa, takie jak pneumatyczne hamulce tarczowe na wszystkich osiach, ESP, EBS, ABS, BAS, ASR, ogranicznik prędkości ze zwalniaczem, tempomat aktywny, asystent pasa ruchu. Nadwozia autokarów przechodzą odpowiednie testy w zakresie bezpieczeństwa biernego, w tym badania udarnościowe wahadłem (ECE-R29), i charakteryzują się wytrzymałością zgodną z normą ECE-R 66.02. Każdy ambulans jest również homologowany.
Wyposażenie medyczne i wnętrze
We wnętrzu ambulansu może być transportowanych i poddawanych procedurom ratowniczym siedmiu pacjentów na noszach mocowanych na specjalnych stanowiskach w wersji cywilnej (lub 13 poszkodowanych na noszach w wersji wojskowej), w których zamontowano szuflady na podręczne wyposażenie i materiały medyczne. Stanowiska medyczne są zamontowane wzdłuż burt bocznych pojazdu. Przy każdym z nich, u wezgłowia noszy, zamontowany jest fotel dla ratownika medycznego. Dodatkowo pojazd posiada od 9 do 12 miejsc siedzących dla pacjentów lekko rannych. Konfiguracja zabudowy zależy od konkretnych potrzeb użytkownika, umożliwiając stworzenie pojazdu z większą liczbą miejsc siedzących kosztem redukcji stanowisk dla noszy. Każde ze stanowisk dla noszy dysponuje własnym przyłączem tlenowym oraz defibrylatorem. Pojazd jest wyposażony we własną instalację tlenową (tlen medyczny) z zainstalowanymi dwoma wiązkami butli tlenowych, co daje łącznie 12 butli tlenowych, każda o pojemności 10 litrów.
Zasilanie w energię elektryczną zamontowanego wyposażenia realizowane jest podczas pracy silnika pojazdu bazowego, po podłączeniu do sieci zewnętrznej 230 V AC, lub z banku baterii o pojemności łącznie 660 Ah przy prądzie 24 V DC. W zależności od potrzeb, układ zasilania może być rozbudowany o agregat prądotwórczy zasilany paliwem ze zbiornika autokaru.
Innowacyjny system załadunku
Za przednią osią, po prawej stronie luku bagażowego, zamontowana została specjalna winda o udźwigu do 250 kg, umożliwiająca załadunek noszy z pacjentem na pokład ambulansu. Proces załadunku jest zautomatyzowany i odbywa się bez większego wysiłku ze strony sanitariuszy. Winda jest wyposażona w specjalne czujniki, które wykrywają ruch i są w stanie zatrzymać jej działanie, aby proces załadunku był bezpieczny. Dzięki tym rozwiązaniom, czas potrzebny na wprowadzenie siedmiu pacjentów na pokład jest znacznie skrócony, co ma szczególne znaczenie przy ewakuacji osób wymagających pilnej hospitalizacji. System ten jest autorskim opracowaniem biura konstrukcyjnego firmy Zeszuta.
Innowacyjne projekty i zaawansowanie technologiczne Zeszuty
Historia i filozofia firmy
Firma Zeszuta od początku istnienia, czyli od 1997 roku, jest związana z marką Mercedes-Benz, najpierw jako jej dealer, a później wykonawca zabudów specjalnych. Opracowywane we własnym biurze technologiczno-konstrukcyjnym zabudowy specjalne często stawały się początkiem kontynuowanych do dziś serii pojazdów, takich jak mobilne centra do poboru krwi, różnej kategorii ambulanse sanitarne czy wozy obserwacyjne. Zespół Zeszuty, składający się z wysoko wykwalifikowanych inżynierów, wykorzystuje specjalistyczne oprogramowanie komputerowe, umożliwiające wszechstronną współpracę z kontrahentami i realizację złożonych projektów. Przy projektowaniu zabudów zespół firmy Zeszuta wykorzystuje oryginalną dokumentację producenta pojazdu, co pozwala na najlepszą integrację elementów z konstrukcją i instalacjami pojazdu. Cechą charakterystyczną ich projektów jest indywidualne podejście do każdego z nich, poszukiwanie efektywnych rozwiązań i ciągłe modyfikacje oraz udoskonalenia, wynikające z dialogu z użytkownikami, analiz rynkowych i obserwacji nowych technologii.
Przykładem innowacji jest wprowadzanie do projektów pakietów baterii zastępujących stosowane dotąd spalinowe agregaty prądotwórcze, np. w wozach transmisyjnych czy mobilnych centrach krwiodawstwa, a także wprowadzenie instalacji separatorów osocza w autobusach do poboru krwi.
Standardy i współpraca z ośrodkami naukowo-badawczymi
Spółka Zeszuta, jako akredytowany zabudowujący Partner by Mercedes-Benz, oraz opracowywane przez nią konstrukcje, muszą spełniać najwyższe standardy techniczne i technologiczne wymagane podczas produkcji zabudów specjalnych na bazie pojazdów marki Mercedes-Benz (i innych należących do koncernu Daimler AG). Status Partnera jest także potwierdzeniem zachowania najwyższej jakości, sprzedaży i obsługi posprzedażowej pojazdów. Kwalifikacje firmy potwierdzają wdrożone systemy zarządzania jakością ISO PN-EN 9001-2001 oraz AQAP 2110:2006. Ponadto, posiada ona NATO-wski Kod Podmiotu Gospodarki Narodowej NCAGE 1360H, a także Koncesję nr B-009/2008 na wytwarzanie i obrót wyrobami o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym.
Firma ściśle współpracuje z ośrodkami naukowo-badawczymi, zarówno cywilnymi, jak i wojskowymi, takimi jak:
- Przemysłowy Instytut Motoryzacji
- Instytut Transportu Samochodowego
- Wojskowy Instytut Techniczny Uzbrojenia
- Wojskowy Instytut Techniki Pancernej i Samochodowej
- Wojskowa Akademia Techniczna
Współpraca ta obejmuje rozwój nowych konstrukcji, projekty celowe dofinansowywane przez KBN, badania prototypów (w tym: próby balistyczne i zniszczeniowe, testy drogowe, klimatyczne) oraz homologacje nowych typów pojazdów (w tym: certyfikacje zgodności wyrobów przeznaczonych na potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa).
Szeroka oferta pojazdów specjalnych
Firma Zeszuta to nie tylko producent ambulansów sanitarnych. W jej ofercie znajduje się 35 grup produktowych, wśród których są pojazdy dla służby zdrowia, dla służb mundurowych, mobilne skanery RTG, mobilne punkty nadzoru i kontroli, a także opancerzone pojazdy (skrycie opancerzone samochody Mercedes-Benz serii Guard, jak i taktyczne) oraz rozwiązania przeznaczone na rynek cywilny (np. wozy transmisyjne). Wśród odbiorców znajdują się służby mundurowe podległe Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwu Zdrowia, a także jednostki wojskowe (np. JW GROM) oraz organizacyjne podległe Ministerstwu Obrony Narodowej. Produkty spółki trafiają również do zagranicznych odbiorców.
Ważnym elementem oferty są usługi oferowane klientom, w tym serwis pojazdów, szkolenia produktowe oraz stała współpraca z użytkownikiem, pozwalająca na bieżące modyfikacje i udoskonalenia pojazdów, np. podczas okresowych przeglądów.
Historyczne i współczesne adaptacje autobusów dla służb
Autobusy, pierwotnie służące do przewozu dużej liczby osób, z czasem doczekały się odmian przeznaczonych do innych celów. Niektóre z nich powstawały na specjalne zamówienie już w fabrykach, inne stanowiły "drugie życie" wysłużonych pojazdów wycofanych z liniowej eksploatacji.
Autobusy jako pojazdy zaplecza technicznego
Najpopularniejszą rolą przyznawaną autobusom wycofanym z liniowej eksploatacji, ale nie zezłomowanym, były pojazdy zaplecza technicznego. W dobie PRL, proste autobusy bazujące na ramach ciężarowych (np. Ikarusy 60, 601 i 620, Jelcze-ogórki) były łatwo adaptowalne. Można było przebudować je w prosty sposób, zmieniając jedynie wyposażenie wnętrza i zabudowując część okien i drzwi. W niektórych przypadkach skracano ramę, docinano nadwozie i stosowano zabudowy typowe dla ciężarówek - ciągnik siodłowy, cysterna, wywrotka, skrzynia czy najpopularniejszy holownik-dźwig. Tak przebudowane pojazdy z trudem można było zidentyfikować jako dawne autobusy.
Po odejściu do lamusa przedniosilnikowych autobusów, zaczęto adaptować nowocześniejsze konstrukcje. Idealny okazał się przegubowy Ikarus 280 z silnikiem umieszczonym pod podłogą między osiami. Po odłączeniu naczepy i doposażeniu wnętrza stawał się praktycznym mobilnym warsztatem. Podobne rozwiązania stosowano dla solowych Ikarusów 260, Jelczy M11 oraz jugosłowiańskich Ikarusów-Zemun IK160P. Niektórzy przewoźnicy wykorzystywali kompletne Ikarusy 260 lub Jelcze M11 do holowania.
Wprowadzenie autobusów niskopodłogowych i tylnosilnikowych autobusów międzymiastowych i turystycznych oznacza zmierzch ery tak szerokich przeróbek do celów warsztatowych, ze względu na trudniejszą konstrukcję.
Autobusy medyczne i rentgenobusy w historii
Autobusy sprawdzały się również w roli mobilnych gabinetów do celów medycznych. Były one uzupełnieniem niewystarczającej sieci stacjonarnych placówek służby zdrowia lub służyły do upowszechniania badań specjalistycznych. Przykładem są mammobusy, choć dziś głównie bazują na podwoziach ciężarowych, z wyjątkiem jednego Jelcza L120 Zachodniopomorskiego Centrum Onkologii, oraz rentgenobusy (najpopularniejsze to fabryczne Autosany H9-28).
W okresie PRL autobusy medyczne były istotne dla zabezpieczenia kraju w przypadku zagrożenia militarnego. Już na etapie projektowania autobusów, np. Jelczy 043 i Autosanów H9, przewidziano możliwość szybkiej adaptacji na potrzeby przewozu dużej ilości rannych, co było możliwe dzięki specjalnym klapom umożliwiającym umieszczenie noszy w pozycji horyzontalnej. Wojsko posiadało w swojej flocie różnie wyposażone pojazdy medyczne na bazie autobusów. San H100A z 1972 roku był przebudowany na obwoźny gabinet dentystyczny dla Ludowego Wojska Polskiego. Zielony Jelcz 272MEX służył niegdyś jako rentgenobus.
Współczesne mobilne stacje pobierania krwi
Obecnie najpopularniejsze autobusy specjalne związane z celami medycznymi to mobilne stacje pobierania krwi, często nazywane "wampirobusami". Pod koniec lat 90. Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Kielcach otrzymało nowocześnie wyposażony ambulans do pobierania krwi zabudowany w Autosan H9. Większość dostarczonych później współczesnych ambulansów do poboru krwi jest zabudowana w nowoczesnych autokarach turystycznych. Specjalizuje się w tym Solaris (dawniej Neoplan Polska) oraz radomska firma Zeszuta, oferująca ambulansy na bazie autobusu Mercedes Travego 15RHD.
Autobusy dla Służby Więziennej
Zamówienie i wymagania
Służba Więzienna również inwestuje w specjalistyczne autobusy. Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej w Suchej prowadzi postępowanie dotyczące zakupu jednego autobusu przeznaczonego do transportu funkcjonariuszy i uczestników szkoleń. Zamówienie dotyczy dostawy autobusu klasy M3, o długości co najmniej 12 metrów, zdolnego do przewozu minimum 44 pasażerów plus kierowca i pilot. W praktyce oznacza to pojazd zbliżony do autokaru turystycznego, a nie typowego autobusu miejskiego.
Kryteria oceny i wyposażenie
W procesie oceny, oprócz ceny, dużą wagę (aż 40%) ma jakość, a konkretnie długość gwarancji na kluczowe elementy pojazdu, co premiuje trwałość i jakość wykonania. Specyfikacja techniczna wymaga wysokiego standardu wyposażenia. W zakresie komfortu pasażera autobus ma posiadać klimatyzację o mocy minimum 30 kW, indywidualne nawiewy, oświetlenie, gniazda USB oraz system audio-wideo z monitorami. Z punktu widzenia bezpieczeństwa, autobus musi być wyposażony w zaawansowane systemy wspomagania kierowcy, w tym kontrolę trakcji, system stabilizacji toru jazdy, asystenta pasa ruchu czy monitoring ciśnienia w oponach.
Pojazdy uprzywilejowane w ruchu drogowym
Zgodnie z przepisami ruchu drogowego, pojazdami uprzywilejowanymi są te, służące w oddziałach ratownictwa życia, zdrowia lub mienia ludzkiego, a także te, z których korzystają organy bezpieczeństwa oraz porządku publicznego. Do pojazdów uprzywilejowanych zaliczamy na przykład karetki pogotowia ratunkowego, pojazdy policji, straży miejskiej czy straży pożarnej.
Pojazdy uprzywilejowane mają swoje prawa, które mogą zastosować tylko w określonych przypadkach. W normalnych sytuacjach drogowych są zobowiązane do przestrzegania przepisów i zasad, tak jak inni kierowcy. Tylko w sytuacjach, kiedy pojazd uprzywilejowany ma za zadanie zapewnić bezpieczeństwo lub uczestniczy w akcji ratowania życia, zdrowia, mienia ludzkiego, albo jest częścią przejeżdżającej kolumny pojazdów uprzywilejowanych, może skorzystać ze swoich praw. Prawem tym jest możliwość nieprzestrzegania przepisów ruchu czy pionowych i poziomych znaków drogowych. Wymogiem jest sygnalizowanie obecności sygnałem dźwiękowym oraz świetlnym, przy włączonych światłach drogowych czy światłach mijania. Sygnał dźwiękowy nie jest konieczny po zatrzymaniu się pojazdu, jednak konieczne jest zachowanie szczególnej ostrożności. Kierowca pojazdu uprzywilejowanego musi bezwzględnie stosować się do poleceń osoby upoważnionej do kontroli i kierownictwa ruchu drogowego, niezależnie od sytuacji.