Niniejsza publikacja przedstawia fragmenty wspomnień Andrzeja Antoniego Heppena, znanego pod pseudonimem „Stasiek”, a także jako Stanisław Waligórski. Jego relacja dotyczy okresu przed Powstaniem Warszawskim, jego zaangażowania w działania konspiracyjne oraz doświadczeń wojennych. Andrzej Antoni Heppen urodził się w 1926 roku na warszawskim Powiślu.
Rodzina i pochodzenie
Andrzej Antoni Heppen pochodzi z rodziny o bogatej historii. Matka urodziła się w Kijowie i podczas I wojny światowej była sanitariuszką. Po rewolucji październikowej jej rodzina została wymordowana. Ojciec urodził się w Łodzi, która w czasie okupacji nosiła nazwę Litzmannstadt. Ze względu na niemiecko brzmiące nazwisko i fakt urodzenia na terenie Rzeszy, był obiektem zainteresowania Niemców. Mimo biegłej znajomości języka niemieckiego i propozycji pracy jako tłumacz, odmówił współpracy, co doprowadziło do jego śmierci w obozie koncentracyjnym.
Ojciec Andrzeja Antoniego Heppena był jednym z kierowników Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych (PZUW), który wybudował biurowiec przy ulicy Kopernika 36 w Warszawie. Przed wojną rodzina mieszkała na Pradze i planowała przeprowadzkę do luksusowego bloku mieszkalnego budowanego przez PZUW na alei Na Skarpie.
Ze strony matki, pradziadek Andrzeja Antoniego Heppena za udział w powstaniu styczniowym został zesłany na Syberię, a jego majątek skonfiskowany. Po ukazie carskim uzyskał zgodę na powrót z rodziną do Kijowa, który wówczas był miastem o silnych polskich wpływach. Mama Andrzeja Antoniego Heppena wychowywała się w Moskwie u swojego wuja, generała armii carskiej.
Rodzina ze strony ojca tradycyjnie zajmowała stanowiska urzędnicze i kierownicze. Pradziadek był jednym z kierowników Narodowego Banku Polskiego, a dziadek był właścicielem prywatnego banku w Łodzi. Ojciec ukończył Politechnikę Warszawską oraz Szkołę Główną Handlową (dawniej SGPiS).
Okres przedwojenny i wybuch wojny
Andrzej Antoni Heppen urodził się na warszawskim Powiślu. Po jego narodzinach rodzina mieszkała w Brwinowie pod Warszawą, gdzie urodziła się jego siostra. Następnie przenieśli się na Pragę.
W momencie wybuchu II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku, Andrzej Antoni Heppen znajdował się w Warszawie. Już wtedy był harcerzem, co pozwoliło mu na czynny udział w działaniach wojennych jako łącznik i goniec. Za swoją służbę otrzymał medal „Za udział w wojnie obronnej 1939 roku”.
Droga przez okupację
Na początku okupacji ojciec Andrzeja Antoniego Heppena został ewakuowany z Warszawy na wschód. Rodzina udała się w kierunku Stanisławowa, gdzie mieszkał brat ojca. Dalsza podróż na wschód była niemożliwa ze względu na obecność zagony bolszewickie. Rodzina powróciła do Warszawy.
Matka, która przeżyła rewolucję październikową, obawiała się życia pod okupacją sowiecką. Chciała jak najszybciej wrócić do Warszawy. Zbiegiem okoliczności, na krótki czas otwarto granicę w Rawie Ruskiej. Dzięki temu rodzina przedostała się na teren okupacji niemieckiej, unikając sowieckiej. Andrzej Antoni Heppen był wówczas zakwalifikowany do wywozu do Donbasu jako „szachtiur” (górnik przodowy).
Rodzina powróciła do Warszawy i zamieszkała w swoim mieszkaniu na Pradze, które ocalało i było pilnowane przez sąsiadów. Utrzymywali się z pracy ojca w przedwojennej firmie. Ojciec zatrudnił również syna jako kreślarza, aby zapobiec jego wyjazdowi.
Działalność konspiracyjna w harcerstwie
Po powrocie do Warszawy, na początku okresu okupacji, Andrzej Antoni Heppen nawiązał kontakt ze środowiskiem harcerskim. Do zakończenia Powstania Warszawskiego był zaangażowany w działalność harcerską. Początkowo należał do grup przyjaciół, które przekształciły się w zastępy i drużyny.
W 1943 roku nastąpiło przeorganizowanie warszawskiego harcerstwa. Andrzej Antoni Heppen, mimo zamieszkania na Pradze, trafił do bloku „Zamek” (hufiec ze Śródmieścia w Warszawie). Został zastępcą komendanta grupy, a następnie zastępcą komendanta bloku. W ramach harcerstwa działały różne formacje, takie jak „Grupy Szturmowe” („Parasol”, „Zośka”, „Wigry”), „Szkoły Bojowe” (BS-y) oraz najmłodsza wiekowo grupa „Zawisza”. Andrzej Antoni Heppen objął funkcję szefa „Zawiszy” w Warszawie.
Obowiązki w „Zawiszy”
Jako członkowie organizacji harcerskiej, działającej w ramach Armii Krajowej, „Zawisza” miała przydzielone zadania służby pomocniczej. Do obowiązków należała:
- Inwentaryzacja tajemnych przejść w Warszawie.
- Inwentaryzacja studni pitnych.
- Sporządzanie szkiców ułatwiających poruszanie się oddziałów po mieście.
- Kolportaż prasy konspiracyjnej.
Jednym z zadań było również porządkowanie i dekorowanie Cmentarza Wojskowego na Powązkach przed 1 listopada, aby podkreślić jego charakter jako miejsca pamięci żołnierzy Wojska Polskiego.
Podczas wykonywania tego zadania, w przeddzień Powstania Warszawskiego, Andrzej Antoni Heppen napotkał na swojej drodze patrol SS i gestapo, co stanowiło dla niego moment szczególnego zagrożenia.