Wirus ospy wietrznej i półpaśca, znany jako VZV (Varicella zoster virus), jest zgodnie z formalną nomenklaturą ludzkim herpeswirusem typu 3 (HHV-3, ang. human herpes virus-3). Jest to czynnik etiologiczny ospy wietrznej, powszechnej choroby zakaźnej wieku dziecięcego. Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej. U osób z obniżoną odpornością może dojść do reaktywacji zakażenia, objawiającej się jako półpasiec.
Charakterystyka Ospy Wietrznej
Ospa wietrzna jest zazwyczaj samoograniczającym się zakażeniem, które najczęściej przebiega łagodnie u dzieci. Okres wylęgania choroby wynosi od 10 do 21 dni. Źródłem infekcji są osoby zakażone w okresie inkubacji (10-20 dni) oraz w pierwszych dniach choroby. Ospa jest bardzo zaraźliwa, występuje sezonowo i przenosi się drogą kropelkową.
Charakterystycznym objawem choroby jest wysypka skórna. Choroba zazwyczaj rozpoczyna się gorączką (37-40°C) i złym samopoczuciem. Następnie na skórze pojawiają się czerwone plamki, które przekształcają się w pęcherze, a następnie w krosty i strupy, odpadające po kilku dniach. Zmiany skórne są rozmieszczone dośrodkowo, co oznacza, że zlokalizowane są głównie na tułowiu, a w mniejszym stopniu na kończynach.
Powikłania ospy wietrznej
W większości przypadków ospa wietrzna ma łagodny przebieg i nie wymaga specjalnego leczenia, a powikłania są rzadkie. Jeśli jednak wystąpią, najczęściej wskazują na stan obniżonej odporności osoby chorej. Do rzadkich powikłań należy zapalenie mózgu, które występuje u około 1 na 4000 dzieci. U osób z niedoborami odporności, zwłaszcza u dzieci, choroba może mieć cięższy przebieg i w skrajnych przypadkach zakończyć się śmiercią.
Reaktywacja Wirusa: Półpasiec
Wirus ospy wietrznej, podobnie jak inne wirusy z rodzaju Herpes, ma zdolność do pozostawania w organizmie osoby zakażonej do końca życia w formie utajonej w komórkach układu nerwowego, w tym w zwojach nerwowych. Wiele lat po przechorowaniu ospy wietrznej może dojść do reaktywacji wirusa, czemu sprzyja obniżenie odporności, stres, zmęczenie, urazy, starzenie się oraz przyjmowanie leków obniżających odporność.
Reaktywowany wirus migruje do zakończeń nerwów czuciowych skóry, co najczęściej powoduje bardzo bolesną wysypkę. Półpasiec wywołuje szerokie spektrum niecharakterystycznych objawów: od samoograniczającego się nerwobólu bez wysypki, do choroby rdzenia kręgowego połączonej z osłabieniem.
Objawy i powikłania półpaśca
Typowym objawem półpaśca jest ostry ból, któremu towarzyszy pojawienie się jednostronnej wysypki pęcherzowej ograniczonej do pewnego obszaru skóry. Po ustąpieniu objawów może pozostać nerwoból trwający nawet ponad 6 tygodni. W niektórych przypadkach reaktywacja może być klinicznie bezobjawowa, a jej jedynym symptomem jest przejściowy wzrost poziomu przeciwciał.
W przypadku reaktywacji zakażenia VZV może również dochodzić do poważniejszych powikłań, takich jak zapalenie rogówki czy zespół Ramsaya-Hunta - specyficzna postać półpaśca, przebiegająca z porażeniem twarzy lub osłabieniem słuchu.
Ospa wietrzna w ciąży i u noworodków
Ospa wietrzna stanowi również istotny problem u kobiet w ciąży. Zakażenie matki może być przeniesione na nienarodzone dziecko drogą wertykalną. Infekcja nabyta w pierwszej połowie ciąży może przeniesiona przez łożysko na płód prowadzić do wrodzonej ospy wietrznej, charakteryzującej się bliznami skóry, zaburzeniami rozwoju kończyn, wadami oczu, zaburzeniami OUN i drgawkami.
Ospa wietrzna okołoporodowa może wystąpić u noworodka, jeśli choroba matki pojawia się 5 dni przed porodem lub w ciągu pierwszych 48 godzin po nim.
Badania Serologiczne w Diagnostyce VZV
Diagnostyka serologiczna zakażeń wirusem Varicella zoster opiera się na wykrywaniu przeciwciał w różnych klasach: IgM, IgA i IgG. Badania te są przydatne zarówno do diagnostyki choroby pierwotnej (ospa wietrzna), jak i reaktywacji zakażenia (półpasiec). Badanie polega na oznaczeniu przeciwciał specyficznych dla antygenów VZV w surowicy krwi żylnej.
Oznaczanie przeciwciał IgM
- Identyfikacja w surowicy krwi przeciwciał IgM specyficznych dla antygenów wirusa Varicella zoster (VZV) potwierdza rozpoznanie ostrego zakażenia VZV.
- Odpowiedź IgM można wykryć już 7 dni po zakażeniu, a jej szczyt stężenia przypada zwykle na 14-21 dni.
- Przeciwciała IgM występują u wszystkich pacjentów z zakażeniem pierwotnym (ospa) oraz u około 50% pacjentów z zakażeniem wtórnym (półpasiec).
- Testu nie należy stosować, jeżeli chory zgłosił się do badania po ponad dziewięciu dniach od pojawienia się wysypki, ze względu na zmieniające się poziomy przeciwciał.
Oznaczanie przeciwciał IgG
- Oznaczenie w surowicy krwi obecności przeciwciał IgG specyficznych dla antygenów wirusa Varicella zoster świadczy o zakażeniu przebytym w przeszłości bądź o skuteczności szczepienia ochronnego.
- Przeciwciała IgG utrzymują się u pacjenta przez całe życie.
- Badanie umożliwia ocenę immunizacji po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej i jego skuteczności.
- W przypadku reaktywacji zakażenia, wzrost poziomu swoistych przeciwciał IgG jest dowodem skutecznej odpowiedzi układu odpornościowego i sprzyja eliminacji wirusa. Wzrostowi stężenia przeciwciał nie zawsze muszą towarzyszyć objawy zakażenia.
Wskazania do wykonania badań
Badanie przeciwciał w kierunku VZV wykonuje się u osób z podejrzeniem ospy wietrznej lub półpaśca. Ponadto, badanie można wykonać w celu:
- Oceny skuteczności szczepienia przeciwko ospie wietrznej.
- Oceny ryzyka aktywacji infekcji u osoby nieszczepionej po kontakcie z osobą zakażoną.
- Sprawdzenia, czy osoba niezaszczepiona przeszła infekcję wirusem ospy wietrznej, co jest ważne np. w przypadku planowania ciąży lub pracy w środowisku o podwyższonym ryzyku.